1. Кіріспе

Баланы сәби кезінен дамыту қызметтері бірталай бағдарлама аясын, оның ішінде үш жасқа дейінгі балаларды күту, 3-6 жас аралығындағы балаларға мектепке дейінгі білім беру, ата-аналар мен олардың жас балаларына арналған «Балаларды қорғау немесе қоғамдық денсаулық сақтау мен балаларды тәрбиелеу» бағдарламаларын қамтиды (Shaeffer, 2015). Бұл қысқаша шолу 0-3 жастағы балаларға күтім жасау қызметтеріне арналған. Табысы орташа және төмен елдерде жасалған алғашқы және одан кейінгі зерттеулер негізіндегі шағын мазмұндама бейресми экономикадағы қызметкерлер пайдаланатын бала күтімі қызметтерінің типологияларын анықтайды. Сондай-ақ осы бала күтімі қызметін ұсынатындардың еңбек жағдайлары да қарастырылады. Бұл сектор бір жағынан көп уақытты қажет етеді және өте-мөте феминизацияланған. Жас балаларды дамыту саласындағы қызметкерлер үшін лайықты жұмыстың жаңа мүмкіндіктерін қамтамасыз ету үшін бала күтімі секторын (ECD) кеңейтуде әлеует зор. Сөйтіп, бейресми экономикадан ресми экономикаға көшуде қолдау күтеді.

Бұл үшінші аналитикалық жазба еңбеккерлер мен саясаткерлердің ұйымы үшін жас балаларды дамыту саласындағы еңбек саясаты бейресми экономикадағы әйел жұмысшылардың қажеттіліктерін қанағаттандыруға ғана емес, сонымен қатар ең осал саналатын – жас балаларға сапалы күтім жасауды қамтамасыз етуге бағытталған және бала күтімі бойынша қызметкерлерге лайықты еңбек жағдайларын ұсынуды көздейді.Осы қысқаша ақпаратқа ХЕҰ-ның бала күтімі бойынша қызметкерлерге лайықты жұмыс істеуге ықпал ету саясатының негізгі компоненттері енгізілді (ILO, 2014).

Бала күтімі бойынша қызметтер Жаһандық Оңтүстіктің көп бөлігінде шектеулі болып тұр. Мұнда жұмысшылардың бейресми экономикаға шоғырлануы ең жоғары деңгейде. Бала күтімі бойынша қызмет көрсету туралы мәліметтер аз. 0-3 жастағы балаларды күту қызметімен қамту көрсеткіштерін бағалауға қарасақ, қолда деректері бар 87 елдің ішінде 53 елдің жалпы қамту көрсеткіші 20 пайыздан төмен болғанын көрсетеді (ILO, 2018a).

Мектеп білімімен қамтудың орташа әлемдік көрсеткіші 18,3 пайыз.

Табысы төмен елдерде 3-5 жастағы балаларды мектепке дейінгі біліммен қамтудың жалпы әлемдік көрсеткіштері жоғары болғанымен, бұл көрсеткіш тек 23 пайыз екен. Бұл цифрлар жұмысшылар, әсіресе әйелдер бала күтімі бойынша басқа да әдістерге жүгіне алатынын көрсетеді. Мысалы, үлкен ұл-қызына, отбасындағы басқа да әйелдерге немесе үйде бала күтушілерге тапсырады және мектепке дейінгі мекеме қызметіне жүгінбейді. Алайда, Жаһандық Оңтүстіктің 31 елінде жүргізілген сауалнамаларды шола отырып байқағанымыз: ең аз табысы бар, жұмыс істейтін әйелдер арасында бала күтімінің ең көп таралған түрі – жұмыс істеп жүріп те бала қарау болып тұр (UN Women, 2015). Табысы жоғары, жұмыс істейтін әйелдердің 10 пайызы балаларға арналған мекемелерге сүйенеді, ал табысы төмен, жұмыс істейтін әйелдердің 1 пайызы ғана осындай мекемелерге баласын бере алады. Бұл деректер негізінен екі кедергі бар екенін көрсетеді: біріншіден, бүкіл Жаһандық Оңтүстікте 0-6 жас аралығындағы балаларға сапалы күтім беретін қызметтердің болмауы; екіншіден, болған жағдайда да бұл қызметтердің құны тым жоғары.

Бала күтімі бойынша қызметтерге қол жеткізудегі негізгі  кедергілер

Экономиканың бейресми секторында жұмыс істейтін әйелдерге арналған бала күтімі қызметтерін бағалауда олардың жұмыстағы бедел-мансабына, жұмыс орнына және гендерлік міндеттері мен күтім міндеттеріне байланысты кездесетін нақты тәуекелдер мен шектеулерді ескеру қажет (Lund and Srinivas, 2000).

Сонымен қатар, қалаларға көшу және демографиялық өзгерістер отбасының құрамын өзгертеді. Бұл – жұмыс істейтін әйелдерге бала күтімінде өз отбасы мен туыстарына сенім артуды қиындатады (UN Women, 2019; ILO, 2018a).

Экономиканың бейресми секторында жұмыс істейтін әйелдермен фокус-топтардағы пікірталастар көптеген әйелдің отбасындағы өзінен басқаларға сене алмайтынын көрсетті, өйткені олар өздері де басқа жақтан көшіп келген немесе үлкен отбасында тұрмайды.

Қолжетімділік: бала қарап беретін қызмет бола қалған жағдайда да бейресми экономикада жұмыс істейтін әйелдер үшін негізгі кедергі – оның өте қымбаттығы болып тұр. Олар табатын төмен әрі тұрақсыз жалақы бала күтушісінің күнделікті, апта немесе ай сайынғы төлеміне жете бермейді.  89 елдегі үй шаруашылықтарына жүргізілген зерттеулерді талдай келе, репродуктив жастағы әйелдер (25 пен 34 жас аралығындағы) ерлерге қарағанда 22%-ға кедейлік жағдайында өмір сүретінін көрдік (UN Women, 2018). Бейресми экономикада жұмыс істейтін әйелдер өзі және отбасы мүшелері жалданып істейтін тәуелді мердігер ретінде ең осал және жалақысы төмен нысандарда жұмыс істей алады (ILO, 2018B). Бейресми экономикада нанын тауып жүрген әйелдер өзін-өзі асыраушылар болғандықтан, жұмыс беруші ұсынатын бала күтімі қызметтерін пайдалана алмайды.

Жерге байланысты қолжетімділік: бала қарап беретін қызмет орнының жұмыскердің үйінің жанында немесе жұмысына жақын болуы олардың орналасуына әсер етеді. Ең оңайы плантация, құрылыс алаңы, фабрика немесе компания кеңсесі сияқты жұмыс орнына жақын жерде қызмет көрсету (IFC, 2017). Ең қиыны – ауылдық жерлерде, базарда, полигонға немесе қайта өңдеу зауытына жақын жерде немесе табысы аз көптеген бейресми жұмысшылар тұратын және жұмыс істейтін қалалық жерлердегі бейресми елді мекендерде бала күтімі бойынша қызметтерді жоспарлау. Әртүрлі жұмыс орындарына келетін болсақ, үйде қызмет көрсететіндер өз үйлерінде жұмыс істейді, сондықтан жақын маңдағы қауымдастықтарда бала күтімі қызметтерін пайдалана алады. Үй қызметкерлері жұмыс берушінің үйінің жанындағы бала күтімі қызметін таңдауы мүмкін. Көшеде, базарда сауда жасайтындар мен қоқыс жинаушылар жұмыс істейтін қоғамдық орындарда көбінесе бала күтімі қызметі болмайды. Аккрада (Гана) 42 базар мен көлік тораптарын картаға түсіру – көше мен базарда сауда жасайтындарға жақын бала қарап беретін 7 мекеме ғана жұмыс істеп тұрғанын көрсетті (Boateng-Pobee, 2018). Табысы аз топтарды қаланың сыртына қарай ығыстырып тастайтын халық тығыз қоныстанған және адам саны өсіп келе жатқан қалалық жерлерде бала күтімін жасайтын жерге дейінгі қашықтық пен оған кететін шығындар маңызды фактор.

Қолжетімділікке әсер ететін тағы бір маңызды фактор – жұмыс уақыты. Бала күтімі қызметтерін ата-аналар мен қамқоршылар көбінесе өз жұмыс уақыты мен бала күтуші қызметінің уақыты сай келгенде ғана пайдаланады. Үй қызметкері, көшеде не базарда сауда жасаушы, қоқыс жинаушы сияқты бейресми экономикадағы өзін-өзі асыраушы жұмыскер әйелдер қажеттіліктерін өтеу үшін күнделікті тапқан табысына қарап отыратыны айқын. Сондықтан бала күтімі бойынша қызметтің қысқа ғана уақытына орай олардың жұмыс уақытының қысқаруы табыстың тікелей жоғалуына әкеледі.

Сенім мен сапа: барша ата-ана мен қамқоршылардың бала күтіп берушілерге деген сенімі баланы дәл соған берудегі басты критерий болмақ. Ол сенім сапаға деген көзқарасқа байланысты. ECD (баланы ерте дамыту) жайлы әдебиетте көрсетілгендей, бала күтімі бойынша қызметтердің сапасы құрылымдық айнымалылар мен процестің ауыспалы параметрлері арқылы бағаланады. Құрылымдық айнымалыларға инфрақұрылым базасы, қызметкерлердің біліктілігі мен ақысы және бала күтушілер мен бала санының ара-қатынасы жатады. Ал ауыспалы процеске қызметкерлер мен балалардың, қызметкерлер мен ата-аналардың және балалардың өзара қарым-қатынас сапасы  кіреді (Araujo et al., 2015). Құрылымдық айнымалы және ауыспалы процестер өзара байланысты. Ол – тар әрі лас аумақ, кәсіби біліктіліктің жоқтығы, төмен жалақы және қызметкерлердің балаларға мейіріммен қарамауы. Мұның бәрі өзара әрекеттесудің сапасының төмендеуіне әсер етеді (Vandell and Wolfe, 2000; Araujo et al., 2015). Бейресми экономикада жұмыс істейтін әйелдермен әңгімелесу кезінде көптеген адам баласына зиян тигізетін немесе дұрыс қарамайтын күтім орнының қызметін пайдаланғанша баласын жұмыста тастап, жұмыс уақытын қысқартып немесе бейресми жұмыспен айналысуға икемді кестесі бар жерге ауысып кеткенді дұрыс көретінін атап өтті (Альферс, 2016). Демек, жұмыс істейтін әйелдер бала күтімі бойынша сапасыз қызметтердің зардабын тартады, бұл олардың табыс кепілдігіне қауіп төндіреді. Сапа жайлы бағамдау әр әйелде әртүрлі болғандықтан, олардан: «Балаларды дамытатын жақсы орталықты жақсы ететін не?» – деп сұрағанда,  бес елдің және экономиканың әртүрлі секторларының бейресми экономикасындағы әйелдер бала күтімі бойынша сапалы қызмет көрсету үшін негізгі болып саналатын келесі сипаттамалар мен жағдайларды айтты (ibid.; Boateng-Pobee, 2018).

Бала күтімі бойынша сапалы қызметтер:

1. Қолжетімді және қымбат емес – не тегін, не субсидияланатын;
2. Бейресми жұмысшылардың ұзақ және қалыпты емес жұмыс уақытына бейімделетін жұмыс уақыты болуы;
3. Ата-аналардың балалар орталығын басқаруға қатысуын ынталандыру және ата-аналар мен бала күтімі бойынша қызмет көрсетушілер арасында берік байланыс орнататын;
4. Білім беру компоненттері мен оқу материалдарын ұсынатын;
5. Балалардың тамақтануы мен дамуын бақылай алатын медициналық қызметпен байланыс орнататын;
6. Негізгі инфрақұрылымды, жақсы гигиенаны және білікті кадрлардың жеткілікті болуын қамтамасыз ететін;
7. Толыққанды тамақтандыратын;
8. Бала күтімі бойынша қызметкерлерге күнкөріс минимумына, кәсіби дайындыққа және лайықты еңбек жағдайларына кепілдік беретін болуы керек.

Экономиканың бейресми секторында жұмыс істейтін көптеген әйелдер үшін балаларға сапалы күтім жасау олардың жұмыс істеуіне мүмкіндік беріп қана қоймайды, сонымен қатар олардың балаларына кедейліктен шығудың жолын білдіреді. Ганадағы көше саудагерлерінің бірі: «Мен баламды мектепке [балаларды дамыту орталығына] ертеңі жарқын болуы үшін, мен сияқты көшеде қалмауы үшін апарамын», –  деді. (Alfers, 2016). Бала күтімін сапалы етуді қамтамасыз ету балаларды нашар жұмыс орындарынан аулақ ұстап, олардың еңбегін қанауға кедергі келтіруі мүмкін.

2. Бейресми экономика қызметкерлеріне қолжетімді бала күтімі қызметтері

Осы сериядағы бірінші талдау материалында талқылағанымыздай, бейресми экономикадағы жұмыскерлер өздері жұмыста болған кезде балаларын қарауды отбасындағы үлкен қызы мен басқа да үй шаруасындағы әйелдерге сеніп тапсыратынын көрдік. Бұл – ұрпақтар арасындағы кедейлікті жалғастырып, гендерлік теңсіздікті ұзарта түспек. Себебі ол қыз бала қараймын деп дұрыс білім ала алмауы мүмкін. Ал жасы келіп қалған әйелдер сол кішкентай балаларға алақан жайып қалады. Ал олардың өзіне де күтім керек, әлі де жұмыс істей алатын шамасы бар. Бала күтімі типологиясы неғұрлым тиімді саяси ұсыныстар жасауға ықпал етеді, нәтижесінде олар бейресми экономика қызметкерлерінің мүмкіндіктерін жақсарта алады. Демек, бұл кепілді кірістердің артуына, әйелдер мен қыздар атқаратын ақысыз күтім жұмыстарының азаюына және еңбек бөлінісіне алып келеді. Бала күтімі бойынша қызметтер нәрестелер мен сәбилер үшін дұрыс тамақтану, оқу материалдары, ойнау мүмкіндіктері, сонымен қатар ата-аналардың жұмыс уақытына сәйкес келетін күні бойы қызмет көрсету мүмкіндігі бар білім беру және қауіпсіз ортаны қамтамасыз етуге бағытталған.  Бала күтімі бойынша қызметтер көбінесе 0-3 жастағы балаларға бағытталған және 4-5 жастағы балаларға арналған мектепке дейінгі білімнен бөлек ұсынылады. Мектепке дейінгі білім беру кіші жастағы балаларды бастауыш білім беруге дайындауға бағытталған. Ол жұмыс істейтін ата-аналар үшін бала күтімі мәселесін ішінара шешуді ұсына алады, өйткені көптеген елде мектепке дейінгі мекемелер жарты күн ғана ашық және қалыпты мектеп кестесіне сәйкес келеді. Бала күтімі ата-аналар жұмыс істеуін тоқтатпайтын – сабақтан тыс немесе каникул кезінде де қажет; дегенмен, мұнда бала күтімінің бұл әдістері талқыланбайды.

1-кестеде келтірілген Типология бастапқы зерттеулер мен қайталама дереккөздерге шолу негізінде бейресми экономика жұмысшылары мен олардың 0-3 жас аралығындағы жас балаларына қолжетімді бала күтімінің негізгі түрлерін сипаттайды. Табысы төмен және орта деңгейдегі елдерде бала күтімі жөніндегі қызметтер туралы деректердің болмауы балаларды мектептегі біліммен қамту көрсеткіштеріне, осы сектордағы сапа өлшемшарттары мен еңбек жағдайларына неғұрлым сандық талдау жүргізу мүмкіндігін шектеп отыр.

Бала күтімі бойынша қызметтер 1-кестеде үйдегі күтім мен орталықтағы күтім арасында бөлінген. Үйде күтім жасау дегеніміз –тәрбиешінің үйіндегі балалар тобына күтім жасауы немесе өз үйіндегі балаларға күтім жасауы. Онымен көрші немесе үй қызметшісі, бала күтуші айналысуы мүмкін. Дегенмен, көрші немесе отбасы мүшесі балаларға қарауға көмекскені үшін азғантай ақы алуы немесе айырбасқа көнуі мүмкін. Үй қызметшісін немесе бала күтуші жалдау бала қаратудағы кең тараған форма емес. Себебі мұндай қызметке жүгінуге бейресми экономикадағы жұмыскерлердің жалақысы тым төмен немесе тұрақсыз болып келеді. (UNICEF, 2016; Alfers, 2016). Үйде жұмыс істейтіндер – орташа және жоғары табысы бар үй шаруашылықтары үшін бала күтімі қызметін көрсететін негізгі тұлғалар (1-қосымшаны қараңыз).

Орталықтарға негізделген күтім балабақша, ясли немесе күндізгі күтім орталықтары деп те аталады. Табысы аз еңбекшілер үшін бұл мүмкіндіктер бейресми қоныстар, ауылдық қауымдастықтар, жұмыс алаңдарында немесе оларға жақын орналасатын болады.Сөйтіп, ішінде үкімет, еңбекшілер ұйымдары, үкіметтік емес ұйымдар (ҮЕҰ), қауымдық және діни ұйымдар, жеке қызмет көрсетушілер мен жұмыс берушілер бар бірқатар әртүрлі субъекті арқылы басқарылады. Үйдегі немесе орталықтағы күтімді үкімет тіркеп немесе лицензиялай алады және бар болған жағдайда, сәбилерді дамыту мен күтімнің ұлттық стандарттары негізінде реттелуі мүмкін.

Бала күтімінің түрі тек осы қызметті пайдаланатын ата-аналар мен балаларға ғана емес, сонымен бірге оны ұсынатын балаларға күтім жасайтын қызметкерлерге де әсер етеді.Бұл әр түрлі бала күтімі қызметтері көпшілігі әйелдер болып келетін бала күтімі бойынша қызмет көрсетушілерге әртүрлі еңбек жағдайларын ұсынады. Жаһандық Оңтүстікте бейресми экономика қызметкерлері үшін бала күтімі қызметтеріне ерекше назар аудара отырып, 1-кестеде бала күтімі бойынша қызметкерлердің тіркеу мәртебесіне және оларды қаржыландыру моделіне байланысты бала күтімі бойынша қызметкерлердің жұмыспен қамтылуының әртүрлі ықтимал статусы көрсетіледі.

1-кесте. Бейресми экономика қызметкерлері үшін қолжетімді бала күтімі қызметтерінің типологиясы (0-3 жас аралығындағы балалар)

1-қосымша: үй қызметкерлері арасында бала күтімі бойынша құзыреттілік пен іс ыңғайын тану

Бала күтімі мен үй тазалау және тамақ дайындау жұмыстары үшін үй қызметкерін жалдау нәрестелер мен сәбилер үшін бала күтімінің таңдаулы нұсқасы болуы мүмкін. Бұл нұсқа ең алдымен орташа немесе жоғары кірісі бар үй шаруашылықтарына қолжетімді. Олардың үй қызметшісін жалдауға шамасы келеді. Дегенмен, үй қызметшілерінің арасында бейресмиліктің жоғары деңгейі бүкіл әлем бойынша бала күтушілердің жұмысы көбінесе аз төленетін және еңбек, әлеуметтік жағынан қорғалмайтын болып келетінін айқындайды (ILO, 2018a).

ХЕҰ-ның зерттеулері үй қызметкерлері ұсынатын күтім қызметтеріне жоғары тәуелділік сол мемлекеттерде (сол жерде) күтім қызметтерінің жеткіліксіз көрсетілгенін көрсетеді. Бұған Ангола, Бразилия, Қытай, Гондурас, Индонезия, Сенегал, Оңтүстік Африка және Шри-Ланка, Иордания, Кувейт, Катар, Сауд Арабиясы және Біріккен Араб Әмірліктері сияқты көптеген араб мемлекеті сияқты салыстыруға келмейтін елдер кіреді. Сондай-ақ, балалар мен қарт адамдарға күтім жасау үшін үй қызметшісі ретінде жұмыс істейтін мигранттарға қатты тәуелділікке байланысты осы тізімге енгізілген. Бұл елдерде үй қызметшілері күтім саласы қызметкерлерінің едәуір бөлігін құрайды. Бұл – көптеген үй жұмысшысы үйде немесе орталықта бала күтімі бойынша қызмет көрсетуші тұлға болу үшін білімі немесе біліктілігі болмаса да, бала күтіміне бейімделеді дегенді білдіреді. ECD секторында (балаларды ерте дамыту) бұл дағдылар мойындалмайды және үй қызметшілері бала күтімі бойынша қызметкер болып саналмайды.

ХЕҰ Араб аймағында үй қызметшілері үшін бала күтімі бойынша оқу құралын жасады (ILO, 2018b).  Барлық аймақтар үшін өзекті бола отырып, ол Ливанда алғаш рет Халықаралық үй қызметшілері федерациясымен (КПТҮ) бірге сынақтан өтті және үй қызметшісі ретінде жұмыс істейтін мигранттарға арналған.  Оқу құралы үй қызметшілерімен жұмыс істейтін, бала күтіміне қажет біліктілікті жетілдіргісі келетін және бала күтімі бойынша қызмет көрсетуші ретінде атқаратын жұмыстың құндылығын мойындайтын ұйымдар мен нұсқаушыларға арналған. Сондай-ақ, онда бала күтімі орталығын қалай ашуға болатыны туралы модуль бар. Ол өз еңбек жолын балаларға күтім жасау кезінде дамытқан дағдыларына қарай өзгерткісі келетін үй қызметшілері үшін қызықты болуы мүмкін.

2011 жылғы үй қызметкерлері туралы Конвенция (№189) үй қызметшілерінің біліктілігін үздіксіз арттыруға, кәсіби даярлауға ықпал етеді. Бұл ретте мемлекеттік нормативтік актілер мен кәсіподақтармен бірлесе отырып, Гонконгтағы сияқты үй қызметшілерін қолдау үшін оқу бағдарламаларын ұйымдастыратын мекемелер маңызды рөл атқарады (HKCTU and DWGU, 2015). Қытайда Үкімет үй қызметкерлерін әлеуметтік сақтандыруды жабу үшін жалдайтын және оқуға  мүмкіндік ұсынатын агенттіктерді субсидиялайды (ILO, 2018a).

Үйде балаларды күту – тіркелмегендер

Табысы төмен аудандарда және бейресми елді мекендерде бала күтімі бойынша қызмет көрсетудің кең таралған түрі – тіркелмей үйде бала қарау.  Оңтүстік Африкада қоқыс жинаушылар, көшеде сауда жасайтындар және үй қызметшілері балалары өз үйінен тыс жерде, балаға қарап берумен айналысатын көршілермен қалғанын айтады (Альферс, 2016; Хорвуд соавт., 2019). Оңтүстік Африканың Дурбанындағы бейресми қоныстарда да бір топ қоқыс жинаушы әйел бірігіп, 10-15 баланы өз үйінде қарап беретін қартаң ерлі-зайыптыларға тастап кетеді. Егде тартқан ерлі-зайыптылар бұл үшін ақы алады. Бірақ төмен әрі тұрақсыз жалақы алатындықтан әйелдерге ұдайы төлеу қиындық туғызады. «Бұл ауданда жақсы жарақтанған, жағдайы жақсы басқа да бөбекжайлар бар. Бірақ олар қымбат. Гого ұсынатын бала күтімі қызметі арзан. Ол өте көп сұрамайды. Маған өз баласындай қарайды, бала қарағаны үшін не берсе де алатынын айтады. Немесе мен оған өзім жинайтын материалдардан тапқанымды беремін», – дейді әйелдердің бірі (Alfers, 2016).

Үйде бала күтіміндегі заңмен реттелмейтін қызметтер көптеген елде табысы төмен аудандарда бала күтімі бойынша қызметтердің болмауына байланысты жиі кездеседі. Мысалы, Таиландта қазіргі уақытта үш жасқа дейінгі бала күтімі бойынша мемлекеттік қызметтер жоқ. 3-5 жас аралығындағы балаларға арналған мемлекеттік мектепке дейінгі бағдарлама бар. Қалаларға қоныс аударатын зауыт жұмысшылары үш жасқа толғанға дейін бала күтіміне мұқтаж және тіркелмей үйде бала қарап беретін қызметтер мемлекеттік қызмет ұсынудағы олқылықтың орнын толтырады.

«Бейресми жұмыспен қамтылған әйелдер: жаһандану және ұйым» (Wiego) ұйымының Бангкокта (Таиланд) жүргізген зерттеуі тіркелмеген бала күтімі орталығы ретінде пайдалану үшін әйелдерге арналған үйлер жеткіліксіз екенін анықтады. Ата-аналар әр бала үшін айына 2000 Тай батын (56 доллар) төлейді. Екі тәрбиешіге екі айдан үш жасқа дейінгі он төрт баладан келеді. Балалар орталығы ата-аналардың жұмыс уақытына сәйкес 06:30-дан 19:00-ге дейін жұмыс істейді. Бұл қызмет құны бейресми экономикадағы өзін-өзі жұмыспен қамтыған әйелдер үшін өте жоғары және негізінен бейресми экономикадағы жалдамалы бейресми жұмысшылар саналатын мигранттарға арналған (Moussie, 2016). Бала күтімі бойынша сапалы қызметтерге деген сұраныстың артуына жауап ретінде Таиланд үкіметі БҰҰ-ның ЮНИСЕФ сияқты мекемелерімен үш жасқа дейінгі балаларды күту бойынша тең сапалы қызмет құру мақсатында ынтымақтасады (UNICEF, 2019A).

Тіркелмей үйде бала күтімімен айналысатын қызметтер сапасы әртүрлі себептерге байланысты әрқалай болып келеді. Ол заңмен реттелмейді, сол себепті бала күтімі бойынша қызметтер үшін оқу мен инфрақұрылымға қойылатын негізгі талаптар сақталмайды. Олар кедей аудандарда орналасқандықтан, жағдайы жасалмаған болуы мүмкін. Мысалы, Дурбандағы бейресми қоныстағы қара жұмысшы әйелдер шаң-топырақ жол жауын жауған кезде лай-балшыққа айналып кететінін айтады. Тайғанақ болып, балаларын мектепке дейінгі мекемелерге тасу мүмкін болмай қалады. Сонымен қатар, осындай жағдайдағы барлық бала күтуші жұмысшылар бейресми өзін-өзі жұмыспен қамтыған жұмысшылар, жалақы төленбейтін үй жұмысшылар немесе ақы төленбейтін еріктілер болып саналады.  Оларға еңбек және әлеуметтік қорғау жетіспейді, олар тіркелген  бала күтімі бойынша қызмет көрсетуші болу үшін РДРВ ұлттық саясатында көрсетілген білімі мен біліктілігі болмауы мүмкін, қолынан ол іс келмеуі мүмкін. Алайда, олар қызметсіз қалған қауымдарға өте қажет қызметтерді ұсынады, әсіресе бала күтімі орталығының қызметін пайдалана алмайтын әйелдер арасында сұранысқа ие.

Үйде балаларды күту – тіркелгендер

Тіркеліп, үйде бала қарап беру қызметтері сапалы күтім ұсына алады және балаларды дамыту орталықтарына нақты балама бола алады. Бельгия, Дания, Финляндия, Франция, Исландия және Швеция сияқты табысы жоғары елдерде бала күтімі бойынша үй қызметтеріне мемлекеттік субсидиялар беріледі (OECD, 2016). Мексика үкіметі әлеуметтік қамсыздандыру жүйесінде тіркелмеген және әлеуметтік қамсыздандыру жарналары есебінен төленетін орталықтарды пайдалана алмайтын әйелдердің қоғамдық және үйдегі бала күтімі қызметтеріне қолдау көрсетеді.

Estancias Infantiles para Apoyar a Madres Trabajadoras y/o Padres Solos бағдарламасы (жұмыс істейтін аналарға және / немесе жалғызбасты ата-аналарға қолдау көрсету үшін балаларды қарап беру орталықтары, PEI) 2007 жылы әйелдердің жұмыс күшіне қатысын кеңейту үшін құрылды. Ол жұмыс істейтін, жұмыс іздейтін немесе оқитын аз қамтылған отбасылардағы әйелдерге, жалғызбасты әкелерге немесе қамқоршыларға бала күтімі бойынша қызметтер ұсынады және 1-3 жас және 11 айлық балаларды, сондай-ақ 1-5 жас және 11 айлық мүгедек балаларды қамтиды. Үкімет әр балаға айына 950 Мексика песосын (MXN) (айына 45 АҚШ доллары) (немесе мүгедек балалар үшін 1 800 MXN (92 АҚШ доллары) тікелей бала күтімі бойынша қызметкерге төлейді және ата-аналар ай сайынғы төлемнің қалған сомасын төлейді деген уәде де бар (Мексика, SEDESOL, 2017). [3] 2017 жылға қарай PEI құрамына 310 968 ата-ана мен қамқоршыны қолдайтын және 327 854 баланы қамтитын 9 399 үй және қоғамдық күтім қызметтері кірді. Бұл мақсатты халықтың 39 пайызын құрайды (Мексика, CONEVAL and SEDESOL, 2018). 2018 жылы бенефициарлар саны 290 957 ата-ана мен қамқоршыға дейін азайды (сол жерде).

PEI сонымен қатар үйде немесе қоғамдастықта бала күтімі қызметін құрғысы келетін әйелдерге немесе Қауымдастық топтарына субсидиялар ұсынады (OECD, 2017). Үйдегі балалар орталығын құрғысы келетін әйелдер өздерінің үй-жайларын қайта жабдықтау, білім беру және оқу материалдарын сатып алу, сақтандыру ақысын төлеу және басқа шығындарды өтеу үшін 70 000 Мексика песосы көлеміндегі (3550 Доллар) мемлекеттік грантқа өтініш береді (Мексика, СЕДЕСОЛ, 2017). Грант алу үшін әйелдер орта білімін аяқтап, бала күтімі бойынша қызмет көрсетуші ретінде ұлттық аккредитациядан өтіп, психологиялық тест тапсыруы керек (сол жерде).  2011 жылғы бағалау бала күтімі бойынша қызметкерлердің 81 пайызында бала күтімі саласында тәжірибе бар екенін көрсетеді (Ángeles et al., 2011).

Бала күтімі бойынша үй қызметшілерінің қамқорлығында оннан аспайтын бала болуы мүмкін, бірақ олардың саны сегізден асса, көмекші жалдау керек.

Бала күтімі бойынша әртүрлі жеткізушінің жалақысы әртүрлі болады, дегенмен бала күтімі бойынша көмекшілердің жалақысы төмен және орташа есеппен 2007 жылы айына 2050 мексикалық песо ($189) болды (Staab and Gerhard, 2010). Салыстырар болсақ, бала күтімі бойынша қызметтерді пайдаланатын әйелдер мен ерлердің орташа жалақысы 2010 жылы 2 865 мексикалық песо ($244) болды (Ángeles et al., 2011). Бұл қызметкерлерді оқыту, марапаттау және сапаны қамтамасыз ету бағдарламасындағы кейбір проблемаларды көрсетеді. Бұрыннан бала күтуде тәжірибесі бар қызметкерлердің төмен жалақысы бұл бағдарламаның ұлттық бала күтімі саласындағы жалақы мен біліктілікке нұқсан келтіруі мүмкін екенін көрсетеді (Staab and Gerhard, 2010). Сонымен қатар, олардың көпшілігі PEI-де бала күтімі бойынша өзін-өзі жұмыспен қамтығандар болғандықтан, олар әлеуметтік қамсыздандыру жүйесімен қамтылмаған және баланы ерте дамыту бойынша басқа мамандардың мүддесін қорғайтын кәсіподақтармен байланысы жоқ.

Мексикадағы бұл жағдай экономиканың ресми және бейресми салаларындағы қызметкерлер арасындағы бала күтімі құқықтарының теңсіздігін көрсетеді. 1973 жылғы әлеуметтік қамсыздандыру туралы Заңға сәйкес, ресми экономикада жұмыс істейтін әйелдер қырқынан шыққаннан 4 жасқа дейінгі бала күтімі мекемесінің қызметін алуға құқылы (OECD, 2017). Керісінше, экономиканың бейресми секторында жұмыс істейтін әйелдер бұл заңды пайдалана алмайды, өйткені олар әлеуметтік қамсыздандыру жүйесіне тіркелмеген. PEI бейресми экономикада жұмыс істейтін әйелдерге сапалы бала күтімі қызметтеріне кепілдік беретін заң аясында ешқашан қабылданбағандықтан, үкімет кез келген уақытта осы бағдарламаны қаржыландыруды тоқтата алады (Staab and Gerhard, 2010). Шынында да, 2019 жылы Үкімет бағдарламаны қаржыландыруды қысқартатынын және оның орнына кішкентай балалары бар аз қамтылған отбасыларды қолдау үшін ақшалай жәрдемақы беретінін мәлімдеді. Мемлекеттік субсидиясыз үйде балаларға күтім жасау орталықтары жұмысын тоқтатады, өйткені ата-аналар олардың қызметі үшін төлемнің құнын толық төлей алмайды.

Жеке коммерциялық емес бала күтімі орталығы – тіркелгендер

Жеке коммерциялық бала күтімі орталықтары бейресми жұмысшылар үшін қалта көтерерлік болуы мүмкін. Мысалы, Ганадағы Аккрада бейресми жұмысшылардың өте жоғары шығыны мен ауыспалы сапасына бола жеке коммерциялық балалар орталығына кіру кезінде кездесетін кейбір мәселелері сипатталады. Гана қалаларында ерлерге қарағанда әйелдер бейресми экономикада тез жұмыс табады, ал қалалық әйелдер арасында бейресми жұмыспен қамтылу басым (Budlender, 2011). Көше сатушылары мен базар сатушыларының 80 пайызы әйелдер деп есептеледі. Аккраның 42 базарында кайай (басына қойып жүк тасушылар), көше сатушылары және базардағы саудагер ретінде жұмыс істейтін көптеген әйелге қызмет көрсететін жеті балалар орталығы бар (Boateng-Pobee, 2018). Олардың үшеуі жеке коммерциялық орталық. Үшеуі де жыл сайынғы лицензиялар беруге және балалар орталықтарының қызметін реттеуге жауапты тиісті муниципалды аудандық жиналыста тіркелген. Жыл сайын ондағы балалардың денсаулығын, тамақтануын, білім беру нәтижелері мен қауіпсіздігін көптеген министрлік (Денсаулық сақтау, білім беру, әлеуметтік жұмыс және қоршаған орта) тексереді.

Жеке балалар орталықтары алты айдан алты жасқа дейінгі балаларды қабылдайды. Алайда, балаларға арналған жекеменшік орталықтардың көпшілігі кайайлар мен көше саудагері үшін тым қымбат, тіпті олар базар мен олардың айналасында ыңғайлы жерде орналасқан болса да. Орталықтар ата-аналардың төлейтін ақысына толық қаржыландырылады және муниципалитет немесе базар саудагерлері қауымдастығы басқа ешқандай қаржылық қолдау көрсетпейді. Базар саудагерлері қауымдастығы жалдау ақысының орнына базарда жұмыс істеу үшін орын ұсынады. Пайдалану ақысы жылына 200 Гана седиі (gh₵) (36 АҚШ доллары), бұл күніне 2 седиге (0,4 АҚШ доллары) тең. Қосымша шығындарға күнделікті тамақтану, формалар және дәптерлер мен қарындаштар сияқты оқу материалдары кіреді. Орта есеппен, пайдалану ақысы – күніне 5 Гана седиі (0,9 АҚШ доллары). Нарықтағы ең төменгі кірісі бар кайайлар үшін бұл сома 8-10 Гана седиіне тең күнделікті табысының жартысы болуы мүмкін. Бала күтімі орталықтары ата-аналары қызмет ақысын төлеуге қабілетті қауымдастықтардың балаларын қабылдайды. Сондықтан олар базарларда немесе базар маңында жұмыс істесе де, олар ең төменгі және тұрақты емес кірісі бар бейресми саудагерлерге қызмет көрсете бермейді. Олардың жоғары ақы талап ететінінен, бейресми саудагерлердің көпшілігі балаларын аптасына үш-төрт күн ғана орталыққа жібере алады немесе күнделікті төлем жасай алмаған кезде орталықтан балаларын алып кетуге мәжбүр болады. Бұл әсіресе 3-5 жас аралығындағы балалардың оқу процесіне кедергі келтіруі мүмкін. Бұл – балалардың аптаның басқа күндерінде де жұмыс істейтін аналарымен бірге жүретінін көрсетеді. Орталықтарға бару регламенті болмауы баланы дамытуға тиіс сапалы қызметтер мен бейресми әйел-саудагерлердің табысына оң әсерді азайта береді. Бала күтімі орталықтары өздерінің шығындарын жабу үшін Гананың «Бала күтімі және олардың ерте жастан дамуы (ECCD) саясатына» сай келмейтін біліксіздеу қызметкерлерді жалдайды және мандатта көрсетілген бала мен қызметкерлер ара-қатынасына сай келмейтін көп баланы қабылдайды (Гана, 2004). Мұғалімдердің мектепке дейінгі білім беру саласында дәрежесі немесе дипломы болуы керек, ал дайындықтан өткен тәрбиешілер, кем дегенде, өз саласында білімді және жұмыстан қол үзбей дайындықтан өтуі керек. Барлық тәрбиешінің жалақысы 200-ден 250 седи аралығында (41-52 АҚШ доллары), ал білікті тәрбиешілер айына 500 седи ($104 АҚШ доллары) талап етеді. Бұл дегеніміз, бала күтімі бойынша жұмыскерлердің көпшілігі күніне 9,68 седи ($2) ең төменгі жалақыдан аз жалақы алады (Boateng-Pobee, 2018) деген сөз. WEIGO барған жекеменшік орталықтарда қызметкерлер мен балалар арасындағы 1:8-ге тең болуы керек қарым-қатынас сақталмады. Бұл ECCD ұлттық саясатында қарастырылған болатын. Орта есеппен орталық меңгерушісі мен аспазды қосқанда алты мұғалімге алпыс екі сәбиден (сол жерде) келеді.

ҮЕҰ немесе бала күтімі бойынша қоғамдық орталықтар

Жаһандық Оңтүстіктің көптеген елінде үкіметтер ҮЕҰ-ны немесе бала күтімі бойынша қызмет көрсету орталықтарын табысы төмен үй шаруашылықтарын қамтудың танымал моделі ретінде қолдайды (Neuman, McConnell and Kholowa, 2014; Rao and Pearson, 2007). Бала күтімі бойынша осы қызметтерді қаржыландыруға және реттеуге үкіметтердің қатысу деңгейі әр елде айтарлықтай өзгереді, бұл қолжетімділік пен сапаға әсер етеді. Индонезиядан келтірілген бір мысал ҮЕҰ немесе қоғамдық бала күтімі орталықтары жұмыстағы ата-аналарға, әсіресе аналарға қалай бағытталуы керек екенін көрсетеді. 2001 жылы Индонезияда ұлттық білім министрлігінің жанынан балаларға ерте жастан білім беру басқармасы құрылды, ол – бейресми білім беру мәселелерімен айналысады. Ол 0-6 жас аралығындағы балалар үшін сәбилерді дамыту қызметтерін кеңейтіп, біріктірді (ЮНЕСКО, 2005). Бұл – 4-6 жастағы балаларға арналған E Taman Kanak-Kanak and Raudhatul Atfal (ТК/РА) балабақшалары, 2-4 жастағы балаларға арналған Kelompok Bermain (КБ) балалар ойын топтары және үш айдан алты жасқа дейінгі балаларға арналған Taman Penitipan Anak (ТРА) балабақшасы еді.

TPA жұмыс істейтін ата-аналар мен қамқоршылардың тұрғылықты жеріне немесе жұмысына жақын маңды қамтуға арналған. Олар плантациялар, базарлар, зауыттар мен кеңселердің жанында жұмыс істейді және бейресми және ресми экономикадағы жұмыскерлер мен барлық кірісті топ үшін (ЮНЕСКО, н.д.) қолжетімді. Олар күніне 8-10 сағат бойы ашық және негізінен жергілікті жеке қорлар, өзара көмек көрсететін қоғамдық ұйымдар, плантацияларды иеленетін және басқаратын компаниялар мен жеке кәсіпкерлер басқарады. Халықаралық және Ұлттық ҮЕҰ мен қорлар инфрақұрылым мен ресурстарды кәсіби дайындықпен және мұғалімдерді тұрақты техникалық қолдаумен қамтамасыз ете алады (сол жерде). Мұғалімдер орта мектепті бітіріп, мектепке дейінгі білім бойынша диплом алуы керек, ал тәрбиешілер Білім министрлігі белгілеген дайындық пен біліктілікке сәйкес орта мектептің жоғары сынып түлектері болуы керек деп жоспарланған (BAPPENAS and ILO, 2015). Ұлттық даму агенттігі (BAPPENAS, 2013) жүргізген бағалау көрсеткендей, жас балаларды дамытуға арналған бейресми қызметтерде бала күтушілердің 51%-ы жалақы алады, 32%-ы қаржылай ынталандырылады және 17%-ы ақы төленбейтін еріктілер. Бұл бағалау қоғам деңгейіндегі бала күтімі бойынша басқа бағалауларда, қызметкерлердің тұрақтамау және жалақысы төмен қызметкерлер мен ақы төленбейтін еріктілер арасында мотивацияның болмауына қатысты алаңдау тудырады, олардың көпшілігі әйелдер (Neuman, McConnell and Kholowa, 2014).

Индонезияда жас балаларды дамыту бойынша қызмет көрсетушілер санының 2002 жылғы 62 352-ден 2017 жылы 231 673-ке дейін тез өсуі тіркелді (UNESCO, 2005; Yulindrasari, 2018). Алайда, бұл өсімнің көп бөлігі сәбилер мен бөбектерге арналған орталықтарға емес, 4-5 жастағы балаларға арналған балабақшалар мен ойын топтарына қатысты (Хасан, Хайсон және Чанг, 2013). 2017 жылы 3124 балалар орталығымен салыстырғанда 120 886 балабақша және 84 538 ойын тобы болды. Балаларды ерте жастан дамытатын барлық нысанда көрсетілетін қызметтерді қамтуды кеңейту жеке коммерциялық, үкіметтік емес және қауымдық қызметтер есебінен жүзеге асырылады. Тоқсан тоғыз пайызын жеке қорлар қаржыландырады және тек 1 пайызын үкімет қаржыландырады (Yulindrasari, 2018).

Индонезиядағы РДРВ секторындағы тенденциялар 4-5 жас аралығындағы балаларға арналған мектепке дейінгі білім берудің тез кеңеюіне қарамастан, 0-3 жас аралығындағы балалар үшін бала күтіміне мемлекеттік инвестициялардың әлдеқайда аздығын көрсетті (ILO, 2018a). Мемлекет тарапынан субсидияланбай,  ҮЕҰ мен мен қауымдық топтарға сүйену балалар күтіміне қатысты қызметтердің әділетсіз және теңсіз болып бөлінуіне алып келеді. Бұл – сапа және еңбекті қорғау стандарттарын сақтауда көптеген қызмет жеткізушілерін бақылау мен реттеуді қамтамасыз ету тұрғысынан үкіметке айтарлықтай жүктеме болады. Нәтижесінде, Индонезияда халықтың барлық топтары мен табысы жоғары өңірлерде бала күтімі бойынша қызметтердің қолжетімділігі мен сапасында айтарлықтай айырмашылықтар туындады. Нақты балалар орталықтары туралы мәліметтер болмаса да, зерттеулер көрсеткендей, табысы ең жоғары үй шаруашылықтарындағы балалар табысы ең төмен квинтильді топтағы балаларға қарағанда мектепке дейінгі білім ордасына 1,5 есе көп келеді (OECD and ADB, 2015). Табысы ең төмен квинтил топтағы балалардың шамамен 52%-ы мектепке дейінгі білім беру орталықтарының бір де біріне бармайды.

Бала күтімімен айналысатын кооперативтер

Жоғарыда келтірілген мысалдардан көріп отырғанымыздай, бала күтімі секторы төмен жалақы және жұмыс істейтін әйелдер үшін еңбек және әлеуметтік қорғаудың болмауымен сипатталады, олардың көпшілігі бейресми экономикада қалады. Бала күтіміндегі кооператив құрылымдар жеке коммерциялық және үкіметтік емес немесе қоғамдық орталықтарға балама болып тұр. Бұл бала қараушылар мен қызметті пайдаланушылардың меншігі мен өз салымдарына ынталандырады. Кооперативтер бүкіл әлемде әлеуметтік әділеттілік, теңдік, демократия және барлығына лайықты жұмыс құндылықтарына негізделген балаларға да, қарттарға да күтім жасаудың инновациялық түрі ретінде пайда болады (ILO, 2016; ILO, 2017a).

Өзін-өзі жұмыспен қамтыған әйелдер кәсіподағы (SEWA) (Үндістанның бейресми экономикасында жұмыс істейтін екі миллионға жуық әйел) кәсіподақ мүшелерінің талаптарына жауап ретінде 1986 жылы Ахмедабадта Сангини атты бала күтімі бойынша жұмысшылар кооперативін құрды (Alfers and Arora, 2016). Кооператив 0-6 жастағы 350-400 балаға күтім жасайтын 13 балалар орталығы үшін жауап береді, олардың 33%-ы екі жасқа дейінгі сәбилер. Орталық балаларды күтуге кешенді әрекет, олардың негізгі білім мен әлеуметтік дағды, толыққанды тамақтану мен басты медициналық қызметтер алуын қамтамасыз етеді. Олардың орталықтары ата-аналардың жұмыс кестесін ескере отырып, сағат 09.00-ден 17.00-ге дейін жұмыс істейді. Нәтижесінде SEWA орталықтарын пайдаланатын жұмыс істейтін аналардың көпшілігі (64%) бала күтімі орталығының қолдауымен жұмыс уақытын арттыра алғанын мәлімдеді (Association for stimulating Know-How, 2011).

Кооператив мүшелері – бала күтіміндегі жұмыскерлер (balsevikas – бальсевиктер) және балалары орталыққа баратын аналар (ILO and WIEGO, 2018). Кооперативте 624 мүше бар, оның ішінде тәрбиешілер, көмекшілер және балалардың ата-аналары да бар.Кооператив мүшесі мәртебесіне ие 26 бала күтуші қызметкер және кооперативті басқаруда қолдау көрсететін үш әкімшілік қызметкер бар. Үйлестірушілер мен ата-аналардан тұратын директорлар кеңесін мүшелер әр үш-бес жыл сайын сайлап отырады. Мүшелер тарапынан кооперативтерді демократиялық бақылау сапаны қамтамасыз етудің және қызметтерге деген сенімнің негізгі құрамдас бөлігі саналады (ILO GED/COOP, 2016). Басқарма іс-шараларды жоспарлау және басқару, ата-аналар жиналысы кезінде көтерілген кез келген мәселені шешу немесе барлық бальсевиктің ай сайынғы жалпы жиналысы, сондай-ақ қаржылық ережелерді сақтау үшін айына бір рет жиналады. Басқарма сонымен қатар баланың үйде күтімі мен тамақтануы қанша тұратынын ескере отырып, ақы төлеуге де жауап береді.

Әр орталық 30-ға жуық баланы қабылдай алады және әрқайсында кемінде екі тәрбиеші бар. Орта есеппен алғанда, осы орталықтардың бірінің жұмысы айына 20 000-25000 үнді рупиі (INR) тұрады, оған екі үйлестірушінің жалақысы, жалдау ақысы, азық-түлік пен дәрі-дәрмектерді жеткізу шығындары, бақылау және әкімшілік шығындар кіреді.Сонымен қатар, құрылтай шығындарына шамамен 25000 үнді рупиі (400 доллар) кетеді, оған қоғамдастықтың алғашқы кеңесі және бесік, ойыншықтар және оқулықтар сияқты қажетті жабдықтарды сатып алу кіреді (ILO and WIEGO, 2018). Ата-аналар әр бала үшін ай сайынғы төлем ретінде 175 үнді рупиін (2 доллар) төлейді, бұл ай сайынғы әдеттегі шығындардың шамамен 17 пайызы. Балалар орталығын пайдаланатын жұмысшылардың орташа күндік табысы күніне 50 үнді рупиінен (0,69 доллар) 200 үнді рупиіне (2,7 доллар) дейін (Alfers and Arora, 2016). Қызметкерлер көп төлей алмайтындықтан, балалар кооперативі SEWA-ның басқа кооперативтік құрылымдарынан, донорлық қорлардан және Раджив Гандидің бөбекжайлер ұлттық бағдарламасы бойынша берілген мемлекеттік субсидиялардан түскен кірістерге де тәуелді.

Балсевиктер бір мезетте SEWА мүшелері болып саналады және орталықтар жұмыс істейтін қауымдастықтарда тұрады, сондықтан ата-аналардың қызметке сенім артуына мүмкіндігі бар. Кооператив бала күтімі бойынша қызметкерлерге ең төменгі жалақыдан асырып жалақы төлей алмаса да, олар қоғамдағы құрметті көшбасшылар болғандықтан, жұмысқа аса қанағаттанатындарын білдіріп отырады. Бала күтімі бойынша қызметкерлердің көпшілігі орта есеппен кооперативте 15 жылдан астам уақыт жұмыс істейді және SEWA басқаратын банк, медициналық сақтандыру жүйесі және медициналық қызметкерлердің қоғамдық қызметі сияқты басқа кооперативтердің қызметтерін пайдаланады. Кооператив қоғамда да үлкен рөл атқарады: орталықтар вакциналау, алғашқы медициналық-санитарлық көмек және тамақтану мәселелері бойынша ата-аналарға кеңес беру үшін мемлекеттік қызметтерге қол жеткізу пункті ретінде қызмет етеді. Жұмыстан қол үзбей үздіксіз кәсіби дайындықтан өткен бальсевиктер сонымен қатар балаларды дамытудың кешенді бағдарламасы (ICDS) аясында жұмыс істейтін мемлекеттік бала күтімі жеткізушілерін оқытады және экономиканың бейресми секторында жұмыс істейтін әйелдер үшін мемлекеттік қызметтердің сапасы мен қолжетімділігін арттыруды қолдайды.

Жұмыс берушінің қолдауымен балаларға күтім жасау

Қызметкерлер үшін балабақшаларға инвестиция салу бизнес үшін пайдалы деген түсінік артып келеді, бұл жұмыссыздықтың төмендеуіне, кадр тұрақсыздығының азаюына және еңбек өнімділігінің артуына әкеледі (Hein and Cassirer, 2010). Жұмыс беруші төлейтін бала күтіміне  бала күтімі бойынша демалыс пен жас балалары бар қызметкерлерге берілетін жәрдемақы кіреді. Ол жұмысшыларға балаларға күтім жасаудың нақты шешімдерін ұсынады, аналарға баланы емізуді жалғастыруға мүмкіндік береді және жұмыс кезінде балаларына қауіпсіз және қамқор жағдай жасайды. Жұмыс берушілер қолдайтын бала күтімі орталықтары плантацияларда немесе зауыттарда ресми сектор фирмалары жалдаған тұрақты жұмыс істейтін бейресми жұмысшыларды қамтуы мүмкін (Hein and Cassirer, 2010; UNICEF, 2019B). Алайда, бала күтімінің бұл түрін тәуелді мердігерлер, жеке қызмет көрсететін адамдар және отбасы мүшелері ретінде жұмыс істейтін бейресми экономиканың басқа жұмысшыларына тарату қиын (ILO, 2018B).

Құрылыс алаңдарында балаларды күтуге арналған мобильді бөбекжайлар моделі – экономиканың бейресми секторындағы өзін-өзі жұмыспен қамтыған жұмыскерлердің бала күтімі шығындарына құрылыс компанияларының үлес қосуындағы маңызды мысал. Көпшілігі мигранттар болып келетін бұл құрылысшылар тәуелді мердігерлер болып келеді.

Мобильді бөбекжайлар – құрылыс фирмаларымен және жылжымайтын мүлік саласындағы жоба ұйымдастырушылармен, басқа ҮЕҰ жеткізушілермен және Үкіметпен бірлесіп, құрылысшылардың балаларына күтім жасау қызметтерін ашып, басқару үшін жұмыс істейтін ҮЕҰ.

Мобильді бөбекжайлар жүргізген үгіт-насихат жұмыстарының нәтижесінде Үндістанүкіметі 1996 жылы құрылысшылар мен басқа да құрылыстағы жұмысшылары туралы Заң қабылдады. Бұл заң «cess» жинауды қарастырады. Ол – жұмысшылар мен олардың балаларына арналған арнайы бастамаларды қаржыландыру үшін берілетін жоба айналымының бір-екі пайызын құрайды (Bajaj and Sharma, 2016). Бұл дегеніміз, стандарттеңбек қатынастарынан тыс болса да, құрылыс компаниялары жұмысшыларға балалар мекемелерін ұсынуға заң бойынша түрде міндетті дегенді білдіреді. Мобильді бөбекжайлар құрылыс компанияларымен бала күтімі бойынша қызмет көрсетушілерді оқыту үшін бірлесіп жұмыс істейді. Егер компания өзінің жеке бөбекжайларын құрғысы келсе немесе кейбір жабдықтау компоненттерін мобильді бөбекжайлар мен басқа ҮЕҰ-ға аутсорсингке беру үшін қолдаса – қаржыландыру, инфрақұрылым және басқаруды бақылауды да қамтамасыз етеді.

Мобильді бөбекжайлар бала күтімі бойынша қызметтерді өздері ұсына алады немесе құрылыстағы жұмысшылардың балаларын қарауы үшін басқа ҮЕҰ қызметкерлерін оқытады және қолдайды. Бұл мысал жұмыс беруші бейресми экономика аясында көзге түскен жағдайда, өзін-өзі жұмыспен қамтыған қызметкерлер мен олардың балаларына бала күтімі бойынша қызмет көрсету бойынша заңды міндеттемелер қабылдануы мүмкін екенін көрсетеді. Мемлекет жұмыс берушілердің үлесі (бизнес айналымының бөлігі ретінде) табысы аз отбасылар үшін бала күтімін қамтамасыз етуде қаржыландырушы рөл атқаратынын реттеуде және қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады. Бейресми экономиканың қызметкерлері ресми экономикадан бөлініп қана қоймай, бір-бірімен тығыз байланысады және ресми сектордағы компаниялардың пайдасына үлес қосады (Chen, 2012).

Дүниежүзілік банктің мәліметтері бойынша, заңға сәйкес 189 елдің 26-сы жұмыс берушілерден қызметкерлерге бала күтімі бойынша қызмет көрсетуді немесе қолдауды талап етеді (Дүниежүзілік банк, 2019). Жұмыс берушінің қолдауымен бала күтімі ерікті еңбек саясатының немесе мемлекеттік реттеудің нәтижесі, ұжымдық келіссөздердің нәтижесі де болуы мүмкін. Бұл жағынан Кениядағы кофе экспорттайтын SOCFINAF компаниясы жақсы мысал бола алады. Кения плантациялар одағы, ауылшаруашылық жұмысшылар одағы (KPAWU) және SOCFINAF арасындағы ұжымдық келісімге сәйкес, компания плантацияның тұрақты жұмысшылары мен қауымдастық мүшелеріне балалар орталығы мен мұғалімдер ұсынады (Hein and Cassirer, 2010). Бала күтімін жасайтын қызметкерлер кәсіподаққа кіріп, Ұжымдық шарттың артықшылықтарын пайдалана алады. Олардың айлық жалақысы плантация жұмысшыларының жалақысына тең және ECD секторында (балалардың ерте дамуы) жалақының төмен шегінде және 71 АҚШ доллары (сол жерде). Олар медициналық сақтандыру, зейнетақы қоры, жұмыстан шығу жәрдемақысы, жүктілікке және босануға байланысты демалыстар мен бала емізуге арналған үзілістер, тұрғын үй жәрдемақысы, көлік және жыл сайынғы еңбек демалысы кезінде жалақысына жәрдемақы алады.

Кофе жинаушы әйелдердің өнімділігі жоғары, өйткені олар жұмыс кезінде бала арқалап жүрмейді. Нәтижесінде әйелдер де ерлер сияқты көрсеткіштерге қол жеткізеді.Балаларға күтім жасау қоғамдастықтағы әйелдерге де қолжетімді, бұл оларға басқа жұмысқа орналасуға немесе плантацияларда маусымдық жұмысшылар ретінде жұмыс істеуге мүмкіндік береді. Тұрақты жұмысшыларға басымдық беріліп, бала күтіміне орын шектеулі болғандықтан, кофе жинау кезінде мыңдаған адам келетін маусымдық мигранттардың көпшілігі бала күтімі бойынша қызметтерді пайдаланбайды. Бұл олардың да бала күтіміне деген қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін еңбек мигранттарының мүджесін қалай қорғауға болады және оларды тұрақты жұмысшылармен қатар ұжымдық шарттармен қамту мәселесі көптеген мәселе туғызады. Үндістандағы құрылыс мигранттары сияқты, олар тәуелді мердігерлер болып келеді, статусының төмендігі оларды және олардың балаларын одан әрі қауіп-қатерге душар етеді.

Бала күтімі бойынша мемлекеттік қызметтер

Бала күтімі бойынша мемлекеттік қызметтер бейресми экономикада жұмыс істейтін әйелдерге қолдау көрсете алады, өйткені олар бала күтімі бойынша қызметтерге балама ретінде қарастырылады. Мұнда қызмет ақысы (төмен болса да) кедергі келтіруі мүмкін. Жаһандық Оңтүстік елдерінің үкіметтері бала күтімі бойынша мемлекеттік қызмет көрсетудің әртүрлі формасын қалыптастырып, кеңейтеді. Мысалы, Үндістанда ICDS 1974 жылы құрылды және әлемдегі ең ірі (балаларды ерте дамыту) мемлекеттік бағдарламасы ECD болып саналады. Латын Америкасында, мысалы, Чили, Эквадор, Перу және Уругвайда бала күтімі бойынша мемлекеттік қызметтерді құруға күш салынуда.

Эквадор 2006 жылы 0-5 жас аралығындағы балаларға арналған мектепке дейінгі білім беру, оның ішінде бала күтімі мен мектепке дейінгі білім беруді әмбебаптандыру туралы міндеттеме қабылдағаннан кейін бала күтімі бойынша мемлекеттік қызметтерді кеңейтуде үлкен жетістіктерге жетуде. Үкімет мектепке дейінгі білім беруге арналған шығындарды 2008 жылғы ЖІӨ-нің 0,28%-ынан 2014 жылы ЖІӨ-нің 0,64%-ына дейін ұлғайтты (Early Childhood Workforce Initiative, 2019). Бұл он жыл ішінде қызметтерді тұтынудың алты есе өсуіне әкелді (Araujo, López-Boo and Puyana, et al.,). Аз қамтылған отбасылардан шыққан 1-3 жастағы балаларды күту бойынша қызметтердің жылдам кеңеюі мемлекеттік қызметтерді ұсынумен қатар, ҮЕҰ немесе қауымдастықтарға да байланысты болып келеді.

Бұрын Centros Infantiles del Buen Vivir болған Centros de Desarrollo Infantil (балаларды дамыту орталықтары) бағдарламасын Экономикалық және әлеуметтік интеграция министрлігі (MIES) жергілікті билік органдарымен бірлесіп үйлестіреді.  Балаларға арналған орталықтардың көпшілігі операциялық шығындарды өтеу үшін мемлекеттік ресурстарға ие жергілікті билік органдарымен, ҮЕҰ, қауымдастық топтарымен және шіркеулермен үшінші тарап келісімдері негізінде басқарылады (Araujo et al., 2015).Кейбір орталықтар егер ата-аналар қосымша іс-шаралар өткізгісі келсе немесе қосымша инфрақұрылым ұйымдастырғысы келсе олардан қосымша ақы алуы да мүмкін.Орталықтар толық және толық емес жұмыс күніне, сондай-ақ жұмыс істейтін ата-аналар мен қамқоршыларға қызмет көрсету мақсатында қосымша уақытта қызметтер ұсынады.

Ұлттық бағдарламаны бағалау тиісті инфрақұрылым мен оқу материалдарының болмауы, қызметкерлер мен балалар арасындағы қарым-қатынастың төмендігі және бала күтуші қызметкерлердің баланы ерте дамыту үшін керек білімі туралы білімінің болмауынан туындайтын сападағы олқылықтарды көрсетеді (сол жерде). 2013 жылы қызметкерлер мен бала санының ара-қатынасының төмендігі мәселесін шешу үшін тағы 3000 бала күтуші жалданды.

Жұмыс күшін кәсібилендіру жөніндегі әрекеттердің аясында балалар орталықтарының үйлестірушілерінің мектепке дейінгі білім беру саласында арнайы орта білімі болуы керек және ECD қызметін басқаруда кемінде бір жыл жұмыс тәжірибесі болуы шарт (Early Childhood Workforce Initiative, 2019). Үйлестірушілер білім беру және күтім саласындағы қызметке, сондай-ақ орталықтарды ұйымдастыру және басқаруға жауап береді. Үйлестіруші әрқайсы он балаға дейін жауапты болатын бірнеше күтімшінің көмекшілерін бақылайды.  2017 жылға қарай Үкімет күтімшілерге 10 000 жаңа көмекші жалдауға ниетті (сол жерде). Көмекшілер де арнайы орта білімге ие болады деп күтілсе де, олардың көпшілігінде тек орта білім ғана бар. Сондықтан Үкімет өндірістен қол үзбей оқыту жүйесін енгізді, бұл күтушілердің көмекшілеріне жұмыстан қол үзбей техникалық орта білім алуға мүмкіндік береді. Үйлестірушілер де, күтім ісі бойынша көмекшілер де өзіндік анализ бен мен өзара оқытуды ынталандыру үшін оқу үйірмелерінде үздіксіз білім алудың пайдасын көреді.

Біліктілік пен кәсіби дайындық саласындағы бұл жаңа бастамалар статусты көтереді. Ол статус бұған дейін ерікті болып саналған және шағын стипендия алып келген бала күтушілерге бұрындары берілген болатын (Staab, 2018). 2015 жылы үйлестірушілердің жалақысы айына орта есеппен 534 доллар, ал күтушінің көмекшілерінің жалақысы айына 434 доллар деңгейінде белгіленді. Қазіргі уақытта бала күтімі жөніндегі қызметкерлер кем дегенде ең төменгі жалақы алады және әлеуметтік қамсыздандыру жүйесімен қамтылған.

Сапаны арттырады деп саналатын қосымша реформалардың қатарына: балалар орталықтарында 0-3 жас аралығындағы балаларға ерекше назар аудару және қолданыстағы балалар орталықтарына тұрақты түрде MIES тексерулерін жүргізу жатады.

Егер балабақшалар сапа стандарттарына сәйкес келмесе, олар енді операциялық шығындарды жабу үшін мемлекеттен қаржы ала алмайды.

Егер жұмысын стандарттарға сай жақсарта алмаса, олардың көпшілігі осы тексерулердің нәтижесінде жабылуға мәжбүр болады (Araujo et al., 2015). Сонымен қатар, MIES ресурстарды пайдалану қарқынын азайту және 0-3 жастағы балаларға көбірек қаражат салу үшін бастапқыда балалар орталықтарына орналастырылған 4-5 жастағы балалардың жауапкершілігін Білім министрлігіне жүктеді.

3. Бейресми экономика қызметкерлері үшін бала күтімі қызметтерін кеңейтуге арналған саясат сабақтары

Осы бөлімде келтірілген «Типология және тиісті қысқаша зерттеулер» үкімет, жұмысшы мен жұмыс берушілер ұйымдары мен азаматтық қоғамның басқа субъектілері бейресми экономикада жұмыс істейтін әйелдер мен ер адамдарға немесе уақытша, ішінара немесе тәуелді өзін-өзі жұмыспен қамту сияқты жұмыс қатынастарына қатысты сапалы бала күтімі қызметімен қамтуды кеңейту үшін қабылдауы мүмкін олқылықтар мен ықтимал стратегияларды көрсетеді. Қазіргі уақытта көптеген үкіметте балаларды ерте дамытудың ұлттық стратегиялары бар болғанымен, оларды маңызды іс-шаралар мен сапалы күтім жұмыстарына енгізу үшін ол стратегияларды қаржыландыру және жүзеге асыру үшін әлі де көп күш қажет (Neuman and Deverecelli, 2012; ХЕҰ, 2018а).

Қызметкерлердің өз пікірін айту құқы

Баланың құқықтары мен денсаулығы, тамақтану, ерте бастан баланы дамыту, әдетте, әйелдердің лайықты жұмысқа деген құқығын және сапалы күтімді қамтамасыз ету арқылы үлес қосуға болатын тең мүмкіндіктер мен өзіне деген қарым-қанытастарға көлеңке түсіреді (Staab, 2018; ILO, 2018a). Әйелдердің бала күтімі бойынша қызмет пайдаланушы да, бала күтімі бойынша қызметтерді жеткізуші ретінде де өз пікірін білдіру құқы балаларды ерте бастан дамыту саясатын талқылау және әзірлеу кезінде маргиналданады. Дегенмен, формалды және формалды емес экономикада да әртүрлі сала қызметкерлері бала күтімі бойынша сапалы қызметтерге қатысты нақты талаптар мен не күтенінін ашық айтады (Alfers, 2016; UNICEF, 2016). Зерттеулер көрсеткендей, табысы төмен әйелдер егер бар болса және қымбат емес, қолжетімді болса және егер олар бала күтімімен айналысатындар мен ұсынылатын күтімнің сапасына сенсе бала күтімі қызметтерімен айналысады. Сенімді нығайтудың және сапаны арттырудың кілті – ата-аналар мен қамқоршылардың балалар орталықтарын басқаруға, мысалы, SEWA бала күтімі кооперативіне қатысу дәрежесі. Аккрадағы жүкшілер, көше және базар саудагерлері де жекеменшік және мемлекеттік балалар орталықтары қалай басқарылатынын білу құқына ие болғысы келетінін алға тартуда (Boateng-Pobee, 2018).

Бала күтімі бойынша қызмет көрсету моделіне байланысты бұл ата-аналар мен мұғалімдер қауымдастығы, жергілікті немесе ұлттық мемлекеттік құрылымдардағы ресми өкілдік, әлеуметтік қорғау мекемелері немесе бала күтімі кооперативіндегі тең серіктес ретінде мүшелік арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Бейресми экономикадағы жұмыс істейтін әйелдердің басым дауысы қызметтердің жұмысшы ретінде де, жас балалардың негізгі қамқоршылары ретінде де күрделі қажеттіліктеріне жауап беруін қамтамасыз етеді және олар «кедей» ретінде біржақты көзқараспен ұсынылмайды (Alfers and Moussie, 2019).

ХЕҰ-ның 2015 жылғы бейресми экономикадан ресми экономикаға көшу туралы ұсынысы (№204) жұмыс істейтін әйелдер ресми экономикада қауіпсіз жұмыс іздей алатындай етіп бала күтімі және басқа да күтім қызметтерін ұсынуға және қол жеткізуге шақырады (21-тармақ).

Бұл нәтижеге жетудің кілті – бала күтімі бойынша қызмет көрсетушілер қатарындағы бейресми экономиканың әйел қызметкерлері үшін формалану жолдарының болуын қамтамасыз ету. Бала күтімі бойынша қызметтердің болмауы әйелдердің лайықты жұмысқа қол жеткізуіне кедергі келтіруі мүмкін. Бұл ретте бала күтімі секторы жеткілікті мемлекеттік инвестициясыз әйелдер үшін аз жалақы төленетін және осал бейресми жұмыс көзі болуы мүмкін.

Мемлекеттің жауапкершілігі және мемлекеттік қаржыландыру

Ресми экономика қызметкерлерінің балаларына күтім жасау жөніндегі қызметтерді кеңейтудің негізгі факторы – жалпыға бірдей қамту ұғымы болмақ. Бала күтімі бойынша сапалы қызметтерді осы қызметке мұқтаж барлық адам ала алуы керек, кейбір әйелдер мен ер адамдар бала күтімінің балама әдістерін таңдайтынын мойындайды. Мысалы, баланы үйде ұстау немесе отбасының сенімді мүшесінің біріне тапсыру. Мемлекет бала күтімі саласындағы саясат пен көрсетілетін қызметтердің әмбебап болуын және ер мен әйел, балалар үшін миға қонымды әрі әділ артықшылықтармен қамтамасыз етудегі жауапкершілікті мойнына алады. Мемлекет бала күтімі бойынша жеке және коммерциялық емес қызметтерді, бала күтімі бойынша қаржыландыру мен қызмет көрсетуді, сондай-ақ бала күтімі бойынша мемлекеттік қызметкерлер үшін жұмыс берушінің рөлін тиімді реттеу арқылы қызметтердің сапасын анықтауда көп өлшемді және қосымша рөл атқара алады (ILO, 2018a). Сондай-ақ, Мемлекет бала күтіміне арналған нашар даярланып, жүзеге асырылатын, теңсіздікті күшейтетін саясаттың алдын ала алады.

Бала күтіміне арналған сапалы қызмет құру және басқару қымбатқа түседі, ал табысы аз жұмысшылардың бұл шығындарды қалтасы көтермейді. Бұны типология және тақырыптық зерттеулер көрсетті. Қоғамдық қолдау әртүрлі формада көрінуі мүмкін: Эквадордағыдай тікелей қолдау; SEWA балалар кооперативі ұсынатын субсидиялар; немесе мексикалықтардың үйдегі бала күтімі бойынша қызметтері сияқты. Дүниежүзілік банктің бағалауы бойынша, 189 елдің 35 пайызы жеке балалар орталықтарына мемлекеттік жәрдемақы береді. Алайда, бала күтімі бойынша жеке қызметтерді реттеу әлсіз болып қалуда. 100 елдің шолуы көрсеткендей, олардың тек 25-інде бала күтімі бойынша қызметтердің шекті бағаларын реттеу бар, 46-ында қызметкерлер мен балалар арасындағы міндетті қарым-қатынас сақталады, ал жартысынан көбінде Үкімет алдында есеп беру тетіктері және реттелетін жұмыс сағаттары бар (Дүниежүзілік банк, 2019). [4]

Мемлекеттік қаржыландыру шектеулі болған кезде, қызметкерлер мен балалар арасындағы ара-қатынастың бұзылуы, жалақының төмендігі және бала күтіміне жауапты жұмысшылардың табысы және кәсіби дайындықтың болмауы сапасына әсер етеді. Бала күтімі бойынша қызметтердің сапасы көбінесе бала күтімі бойынша қызметкермен өзара қарым-қатынастың деңгейі мен сипатына байланысты болғандықтан, тәрбиешілерге инвестиция салу өте маңызды (Araujo et al., 2015).Қызметкерлерге салынатын инвестицияның жеткіліксіздігін негізінен ақы төленбейтін ерікті-әйелдер басқаратын қоғамдық балалар орталықтарында балаларды ұстап қала алмау және балалар үшін нашар нәтижелерге әкелгенінен көруге болады (Neuman, McConnell and Kholowa, 2014). Индонезиядағыдай балама нұсқа шекті және теңсіз қамтуға әкелуі мүмкін. Одан барып балаларға күтім жасаудың нақты әдістері болмай шығады. Мемлекеттік инвестициялар инфрақұрылымдық және жоспарлы нормалар формасында да жүзеге асырылуы мүмкін. Қала аудандарындағы балалар орталығын ұстауға кететін ең негізгі шығынның бірі – қызметкерлердің жалақысы мен жалдау ақысы. Халық тығыз орналасқан қала аудандар мен бейресми елді мекендер қаланың жоспары бойынша балабақшалар үшін орын бөлуді қиындатады. Муниципалитеттер бейресми жұмыс орындарына, соның ішінде базарлар сияқты қоғамдық орындарға немесе кедей аудандар мен бейресми елді мекендерге жақын орналасқан балалар мекемелерімен қамтамасыз етуде маңызды рөл атқара алады.

Гендерлік факторларды ескере отырып, балаларға әмбебап күтімді қаржыландыру өте тиімді, пайдасы да айтарлықтай. Бағдарламалар үкіметтер үшін мақсатты түрде арзан болуы мүмкін, жоғары және орта табысты елдердің деректеріне сүйенсек, ақысыз әмбебап қызметтер экономиканың бейресми секторында жұмыс істейтін әйелдер мен олардың балалары сияқты осал топтарды қамтуы мүмкін екенін көрсетеді (Stewart, Gambaro and Rutter, 2015). ХЕҰ 2030 жылға қарай білім беру, гендерлік теңдік және лайықты жұмыс саласында орнықты даму мақсаттарына (ОДМ) қол жеткізу үшін күтімді қамтамасыз етуде жоғары көрсеткіштерді белгіледі. ХЕҰ-ның бағалауы бойынша, 0-2 жас аралығындағы балаларды күту және 3-5 жас аралығындағы балаларға мектепке дейінгі білім беруді қоса алғанда, жас балаларды дамыту секторында 36 миллион жұмыс орны қажет (ILO, 2018a). Бұл балаларды күту орталықтарымен 50 пайыз қамтуды және балаларды мектепке дейінгі біліммен 100 пайыз қамтуды көздейді.

Жол сценарийінде қызметкерлер мен балалардың ара-қатынасы бала күтімі орталықтарында 1:10 және мектепке дейінгі мекемелерде 1:15 деңгейінде белгіленеді.

Табысы төмен және орта деңгейдегі елдерде бала күтіміне жауапты қызметкерлердің және мектепке дейінгі мекеме тәрбиешілерінің жалақысы халықтың жан басына шаққанда 4,5 ЖІӨ мәні деңгейінде белгіленген. Табысы жоғары елдерде жалақы әр елде орта және жоғары арнаулы білімі бар қызметкерлердің орташа жалақысы деңгейінде белгіленеді. Саладағы инвестициялардың қазіргі деңгейінде 2030 жылға қарай 15,6 млн жұмыс орны құрылады. Осылайша, «тікелей жол» сценарийін жүзеге асыру осы секторда лайықты жұмыс істеу үшін 20,4 миллион жаңа мүмкіндік тудырады.ХЕҰ бағалауы бойынша, бұған 1,07 триллион доллар кетеді. Оңтүстік Африкада, Түркияда және Уругвайда ұлттық деңгейде жүргізілген қаржылық бағалау нәтижесі балаларға сапалы мемлекеттік қолдауды арттыру шығындарының бір бөлігі әлеуметтік қамсыздандыру жарналары мен салық түсімдерінің ұлғаюымен өтелуі мүмкін екенін көрсетеді. Бұл –лайықты жұмыс үшін жаңа мүмкіндіктер ашады (de Henau et al., 2019).

Бала күтімі әлеуметтік қорғау жүйесінің құрамдас бөлігі ретінде

Жұмыс істейтін ата-аналар мен кіші жастағы балалар үшін бала күтімі бойынша сапалы қызметтерден түсетін пайда ұлғаяды, егер олар ананы қорғауды, медициналық қызмет көрсетуді және балаларға арналған жәрдемақыны қоса алғанда, әлеуметтік қамсыздандыру мен еңбекті қорғау шараларының кешенді жиынтығының бөлігі болса ұлғаяды (ХЕҰ, 2018A; БҰҰ-әйелдер, 2019; ЮНИСЕФ, 2019a). Мексикада PEI қаржыландыруын (жұмыс істейтін аналарға және/немесе жалғызбасты ата-аналарға қолдау көрсету үшін балаларды орналастыру орталықтары) азайту және осы қызметті ақшалай жәрдемақымен алмастыру экономиканың бейресми секторында жұмыс істейтін әйелдер үшін бағдарламаның оң артықшылықтарына қауіп төндіруі мүмкін, өйткені олар қызметке де, ақшалай жәрдемақыға да мұқтаж. Жаһандық ауқымда жарналар мен жарнасыз жәрдемақылар негізінде берілген жәрдемақылар есебінен ана болуды қорғауды қамтамасыз ету – 2015 жылы жаңа туған балалары бар аналардың 41,1%-ын ғана қамтыды (ILO, 2017).

Бұл аймақтық айырмашылықты айтарлықтай жасырады: қамту деңгейі Еуропа мен Орталық Азияда 80%-ға, Азия-Тынық мұхиты аймағында 33%-ға, Африкада 16%-ға жетеді (сол жерде).

Табысы төмен және орташа елдер сынақтан өткізген қамтуды кеңейту стратегиялары бейресми экономика қызметкерлерінің жарна жасау қабілетін ескеретін әлеуметтік сақтандырудың неғұрлым инклюзив жүйелерін құруды қамтиды. Мысалы, Моңғолияда үкімет өзін-өзі жұмыспен қамтығандар, малшылар және бейресми экономикадағы жұмысшылар ерікті түрде қосыла алатын ресми экономикадағы жалдамалы жұмысшыларға арналған әлеуметтік сақтандыру жүйесі арқылы ананы сақтандырудың әмбебап жүйесіне ұмтылады. Мұнымен қатар, «Әлеуметтік қамсыздандыру жүйесі» аясындағы жүктілік және босануда берілетін ақшалай жәрдемақылар жүкті әйелдер мен сәбилердің аналарына олардың әлеуметтік сақтандыру жүйесіне, еңбек мәртебесіне немесе азаматтығына жарналарына қарамастан беріледі (ILO, Social Protection Department, 2016). Балалар жәрдемақысына келетін болсақ, саясатта шартты, жеңілдікті немесе әмбебап балалар жәрдемақысын кеңейтуге көп көңіл бөлінгеніне қарамастан, бейресми жұмыспен қамтудың ең жоғары көрсеткіштері бар өңірлерде қамту  деңгейі төмен болып қалуда.

Дүниежүзіндегі балалардың үштен екісі – 1,3 миллиард бала. Олардың көпшілігі Африка мен Азияда тұрады. Әлеуметтік қорғаудың кез келген түрімен қамтылмаған (ILO, 2017).

Ресімдеу жолдары

Мектепке дейінгі білім беру қызметкерлері үшін лайықты еңбекке жәрдемдесу жөніндегі ХЕҰ-ның саяси нұсқаулары (2014 жыл) балалар орталықтарының әртүрлі қызметкеріне жалдау, кәсіби даярлау, сыйақы және әлеуметтік қорғаудың ең төменгі стандарттары мен қағидаттарын белгілейді. Нұсқаулық балаларды ерте дамыту секторының барлық қызметкеріне, соның ішінде бала күтімі бойынша қызметкерлерге лайықты еңбек жағдайларын ұсынудың оң әсерін көрсетеді. Байлар мен кедейлер арасында айтарлықтай айырмашылықтары бар табысы төмен және орташа елдердің көпшілігінде бала күтімі бойынша қызмет көрсетуде болатын бытыраңқылықты ескере отырып, ресімдеу жолдары әртүрлі болады. Бала күтімі типологиясы (1-кестеде келтірілген) кез келген елде бала күтімі модельдерінің осы барлық түрінің жиынтығы болуы мүмкін екенін жасырып қалады. ХЕҰ нұсқаулықтарын қайта қарау үкіметтердің бейресми секторда жұмыс істейтін көптеген әйелдің бала күтімі бойынша жұмыс жағдайларын жақсарту үшін жасайтын қадамдарын көрсетуі мүмкін. Бала күтімі қызметтерінің типологиясы бала күтуші қызметкерлердің жұмысқа орналасуы мен жұмыс орнының статусына орай бағаланатын осал тұсы мемлекеттің осы саланы қаржыландыру деңгейіне тікелей байланысты екеніне қатысты. Мемлекеттік қаржылық қолдаусыз, табысы төмен аудандарда немесе бейресми елді мекендерде өз үйінде бала қарап беретін өзін-өзі жұмыспен қамтыған бейресми қызметкерлер, ақы төленбейтін ерікті қызметкерлер немесе ақы төленбейтін отбасы мүшелерінде тұрақты кіріс, еңбек пен денсаулықты қорғау, сондай-ақ балалардың әл-ауқаты үшін жауапкершілікке қатысты тәуекелдер көбірек болады. Үй қызметшілері типологияға енбегенімен, бейресми экономика қызметкерлерінің көпшілігі үй қызметшілерін жалдай алмайтындықтан, осы санаттағы көптеген адам бейресми экономикада жұмыс істейтін және бала күтімі бойынша қызмет көрсететін әйелдер болып шығады және оларды бала күтімі бойынша қызметкерлердің жұмыспен қамтылуын ресімдеу туралы кез келген талқылау кезінде ескеру қажет (1-тармақты қараңыз).

Бала күтімі бойынша көптеген жұмысшы, соның ішінде үй қызметшілері ұлттық еңбек заңнамасына сәйкес жұмысшы болып таныла алмайды; және бұл жұмысшылар да әлеуметтік жағынан қамсыздандырылып, еңбекте қорғалуы керек. Сонымен қатар, үйде күтім жасайтын адамдардың қызметі, егер олар тіркелмеген болса, қылмыстық жауапкершілікке тартылуы мүмкін және бала күтімі бойынша көрсетілетін қызметтердің сапасын жақсартуға бағытталған үкіметтің қатысуынсыз дереу тоқтатылуы мүмкін. БҰҰ бақылайтын бала күтімі орталықтары сапа стандарттары мен бала күтімі қызметі ретінде тіркелу және мемлекеттік субсидиялар алу ережелерін сақтауда қиындықтарға тап болуы мүмкін. БҰҰ бақылайтын бала күтімі орталықтары сапа стандарттары мен бала күтімі қызметі ретінде тіркелу және мемлекеттік субсидиялар алу ережелерін сақтауда қиындықтарға тап болуы мүмкін.

Мысалы, Оңтүстік Африкада балаларды ерте бастан дамыту ұйымдары тіркеуді жеңілдетуге, балаларды ерте дамытудың әртүрлі шарттары мен тиісті тіркеу талаптарын анықтауға және тіркеудің негізгі минималды стандарттарына назар аударуға үкіметке үндеу жасайды (SmartStart, 2019). Тіркеуге қойылатын қазіргі талаптар бейресми елді мекендер мен кедей аудандардағы көптеген тіркелмеген бала күтімі қызметтерін олардың қызметін жақсартуға мүмкіндік беретін мемлекеттік субсидия алуға үміткерлердің қатарынан алып тастайды. Бұл аз қамтылған отбасылардағы балаларға, ата-аналар мен қамқоршыларға кесірін тигізеді.

Мемлекет субсидиялаған бала күтімі қызметтері бала күтетін жұмысшыларға лайықты жұмыс ұсыну қабілетімен ерекшеленеді, бұл Мексикадағы үйде бала күтімі бойынша қызмет көрсетушілер мен SEWA-дағы бала күтімі кооперативінің мысалдарынан көрінеді. SEWA Sangini балалар кооперативіндегі бала күтушілер SEWA-ның басқа кооперативтері ішінара қаржыландыратын үздіксіз дайындықтан өтеді және SEWA оқу институтының қызметтерін пайдаланады.  Алайда, бейресми жұмысшылардың құқын қорғайтын бірнеше ұйымда ғана өз мүшелеріне бала күтімі бойынша қызметкерлерге осындай дайындық пен жалақы ұсынуға мүмкіндік беру үшін бала күтімі орталықтарын басқаруға қаржылық және әкімшілік жауапкершілік алуға берілген мүмкіндік бар (Alfers and Moussie, 2019). SEWA сияқты үлкен кәсіподақ үшін де бала күтімі бойынша қызметкерлерді мемлекеттік субсидиясыз оқыту қиын. OneSky for all children сияқты ҮЕҰ-лар Вьетнамның өнеркәсіптік аймақтарындағы зауыттың мигрант жұмысшыларына арналған тіркелмеген және мемлекеттік балабақша қызметкерлерін бала күтімі бойынша оқытады (OneSky for all children, 2019). Егер білім беру мекемелері басқарылып, Үкімет белгілеген «Кәсіптік оқыту және біліктілік стандарттарына» сәйкес келген жағдайда – бейресми экономикада бала күтетін қызметкерлерді жаңа кәсіпке үйретіп, біліктілік ұсына алады. Алайда, неғұрлым жүйелі және кең түрде ұлттық қамту үшін үкіметтер бала күтімі бойынша мемлекеттік субсидияларды көбейту жөнінде мәселе қарастырып, үйде немесе орталық бала күтімі қызметтерінде бала қарайтын жұмысшыларға заңды жолдар ұсыну үшін әлеуметтік қорғау аясын кеңейтуді қарастыруы мүмкін. Мысалы Эквадордағыдай: кәсібилендіру және рәсімдеу жұмысқа орналасуға, алдын ала дайындыққа және өндірістен қол үзбей оқытуға бағытталған мемлекеттік инвестициялардың арқасында мүмкін болады.

Ұжымдық келіссөздер және азаматтық қоғам одақтары

Бала күтімі бойынша қызмет көрсететін жұмысшылар ұйымдары, кооперативтер, ҮЕҰ, жеке коммерциялық компаниялар және қоғамдық топтар формализация жолдарын құру үшін мемлекеттік инвестицияларды көбейтуді насихаттауда маңызды рөл атқара алады.Үндістанда, мысалы, ICDS басқаратын анганвади – бала күтімі бойынша қызметкерлер ерікті болып саналады және ең төменгі жалақыдан төмен жалақы алады, көптеген үнді штатында ешқандай әлеуметтік жеңілдіктерді пайдаланбайды.

Бала күтімі бойынша қызмет көрсетушілердің жекелеген және нақты  анықталған тобы ретінде олар Үндістан үкіметінен жақсы әлеуметтік қорғауды және еңбекті қорғауды талап ету үшін кәсіподақтарға қосыла алады және солай істеуі де керек.

Үйде бала қараушылар мен үй қызметкерлері өзінің жекеменшік үйінде немесе жұмыс берушінің оқшауланған жұмыс ортасына байланысты ұжымдық келіссөздерді ұйымдастыру және жүргізу проблемасына тап болады. Ол проблемалар да әрқалай болуы мүмкін. Бала күтімі бойынша қызмет көрсететін өзін-өзі жұмыспен қамтыған әйелдерге тіпті егер олар бала күтімі бойынша мемлекеттік субсидия алса да бала күтімі бойынша қызмет көрсетудің әртүрлі моделі бойынша бөліну, кәсіподақтар ұйымдастыру және бірігу әлдеқайда қиын. Олар ресми кәсіподақтарға сирек жағдайда ғана мүше болады.

Америка Құрама Штаттарындағы Калифорнияны оң үлгі ретінде мысалға алуға болады. Онда үйде бала күтімі бойынша қызмет көрсетушілер ерте жастан жақсы күтім және білім беру жүйесін құру туралы заңның арқасында өмір сүру, жәрдемақы және тұрақты оқып-білім алу туралы келіссөздер жүргізу құқына ие (Калифорния, 2019).AFLCIO құрамына кіретін Американың «Мемлекеттік, округтік және муниципалды қызметкерлер федерациясының» (AFSCME) мәліметтері бойынша, Калифорнияда 40 000 үй қызметшісі бар; олардың көпшілігі ақ нәсілдіге жатпайтын тұрғындар мен иммигранттар, ал кейбіреулері сағатына 5 тек доллар ғана табады (AFSCME, 2019).Үйдегі бала күтімі орталықтандырылған бала күтіміне қарағанда жұмыс уақытына байланысты ыңғайлылықты қамтамасыз ете алады. Бұл әдісте тұрақсыз немесе жұмыс күні ұзаққа созылатын, әлеуметтік жағдайы төмен жұмысшыларға артықшылық беріледі. Заң жобасы бала күтімі бойынша қызметкерлерге қызмет көрсету сапасын жақсартумен қатар, олардың еңбек құқықтарын шешу үшін мемлекетпен келіссөздер жүргізуге құқық береді.

Заң жобасының өзі АҚШ федералдық дискриминация заңына қарсы шығып тұр. Бұл заң бойынша үйде бала күтімі бойынша қызмет көрсетушілерге ұйымдасып, кәсіподаққа кіруге тыйым салынған.

Калифорниядағы үйде балаға күтім жасайтын жұмысшыларды мысалға алу барысында келіссөздердің басты серіктесі жеке жұмыс берушілер емес, мемлекет екенін көреміз.Бұл үйде бала күтімі бойынша көрсетілетін жалпы қызметтерді жүйелі түрде жақсартуға әкелуі мүмкін.

Бала күтімі бойынша көрсетілетін қызметтердің сапасын арттыруға және еңбек құқықтарын жақсартуға тағы бір қосымша тәсіл – әйелдер мен балалардың құқық қорғау ұйымдарымен қатар еңбекшілердің басын қосуды қамтитын азаматтық қоғамның кең альянстарын құру болмақ. Үндістанда бөбекжайлар мен бала күтімі бойынша Форум бала күтімі бойынша мемлекеттік қызметтерге инвестицияларды ұлғайтуға шақыратын ұлттық науқандар өткізіп отырады. Ол бейресми жұмысшы-әйелдер мен олардың балаларын, сонымен қатар мемлекеттік және жекеменшік мекемелердегі бала күтімі бойынша қызметкерлер үшін лайықты еңбек жағдайларын талап ететін жұмышыларды қамтуы мүмкін (Moussie, 2017).

Азаматтық қоғамның көптеген альянсы жалпыға бірдей денсаулық сақтау сияқты әлеуметтік қызметтерді бейресми экономика қызметкерлеріне насихаттауда өздерінің тиімді екенін дәлелдеді (Alfers and Moussie, 2019). Бұл одақтардағы ең басты мақсат – бейресми экономикада жұмыс істейтін әйелдерді одан әрі қарай әрі әлеуметтік қызметтерді пайдаланушы, әрі бала күтімі қызметкерлері ретінде назарда ұстау.Сонымен қатар, ресми және бейресми экономикада жұмыс істейтін әйелдер арасында одақтар қажет. Өйткені олардың көпшілігі бала күтіміне қол жеткізерде және өздерінің еңбек ұйымдары аясындағы қажеттіліктеріне қатысты қолдау алуда осындай проблемаларға тап болады. Бала күтімі әлі күнге дейін әйелдердің ғана мәселесі болып саналады және аралас мүшелер жұмыс істейтін ұйымдарда басымдық алуы екіталай (Carré, Horn and Bonner, 2018; Sankaran and Madhav, 2011). Бейресми және ресми жұмысшылар арасындағы жалпы платформалар ресми экономикаға қатысу көптеген ерлер мен әйелдер үшін бейресми экономикадағы бала күтушілердің (негізінен әйелдер) жалақысы төмен жұмысының арқасында мүмкін болатыны туралы хабардарлықты арттыруы мүмкін. Сондықтан азаматтық қоғамның ірі одақтары мен жұмыс істейтін әйелдер арасындағы ынтымақтастық жұмысшылар қозғалыстарын бала күтімі бойынша сапалы мемлекеттік қызметтерге қолжетімділікті еңбек құқықтарының, әлеуметтік әділеттілік пен гендерлік теңдіктің орталық элементі ретінде қарастыруға итермелеуі мүмкін.

4. Қорытынды

Бейресми жұмысшыларға арналған бала күтімі қызметтерінің типологиясын қарастырған кезде, бұл қысқаша сипаттамата статус-кво ұсынылады және жұмыс істейтін кедейлер мен олардың балалары үшін балаларды ерте бастан дамыту қызметтері туралы толтырылып жатқан әдебиеттер тізімін толтыру мақсат етіледі. Бұл – бейресми экономика қызметкерлерінің балаларына қамқорлық жасаудың шашыраңқы және кейде таңдаулы саналатын тәсіл. Мұнда ұсынылған саяси сабақтар озық тәжірибелерді мысал етеді және жұмыс істейтін ұйымдарға бала күтіміндегі қажеттіліктерін қалыптастыруға, сондай-ақ сапалы бала күтімі қызметтерін жасайтын, қаржыландыратын және жүзеге асыратын директивалық органдарға басшылық бола алатын саясатты насихаттауға бағытталған.

Өте аз болса да, қажетті инвестициялардың ауқымы мемлекеттер үш еселік дивиденд алу үшін қажет. Ол дивиденттер:

1. бала күтіміне жауапты қызметкерлер үшін жұмысқа орналасудағы лайықты мүмкіндіктер;
2. сәбилерді тамақтандыру, денсаулығын сақтау және білім беруді жақсарту;
3. экономиканың бейресми секторында жұмыс істейтін әйелдер үшін табысқа үлкен кепілдік түрінде болып келеді.

Балаларға, жұмыс істейтін әйелдерге және бала күтімі бойынша қызметкерлерге пайдалы жағын ескеретін кешенді тәсіл қажет. Бала күтімі бойынша қызметтерді қажет ететін және оларды ұсынатын бейресми жұмысшылардың ресми өкілдігі бала күтімінің тұрақты, сапалы жүйесін құру үшін қажет.

Сілтемелер:

[1] Осы типологияға сәйкес үйде бала күту тәрбиешінің үйіндегі балалар тобына күтім жасау ретінде беріледі. OECD, 2016, 2018 қараңыз.

[2] ХЕҰ-ға сәйкес, «төленбеген» деген сөз – орындалған жұмыс немесе жұмыс уақыты үшін қолма-қол ақша немесе айырбас сыйақының болмауы деп түсіндіріледі; дегенмен, еріктілер жергілікті нарықтағы жалақының үштен бірінен төмен болатын аз мөлшерде қолдау немесе ақшалай стипендия ала алады (мысалы, күнделікті ұсақ-түйек шығындарын жабу немесе қызметке байланысты өмір сүру шығындарын жабу үшін)немесе айырбас (мысалы, тамақ, көлік, символдық сыйлықтар). (ILO, 2018c).

[3] 2010 жылы Мексика Үкіметінің жалпы алымға қосқан жарнасының орташа мөлшері 65 пайыз болды, ал қалған 35 пайызын ата-аналар салды (Staab and Gerhard, 2010).

[4] Халықаралық қаржы корпорациясының (IFC) «бала күтімі мәселелерін шешу» тақырыбындағы зерттеуі Дүниежүзілік банктің Әйелдер ісі, бизнес және құқық тобы (WBL) мен IFC Гендерлік Хатшылығы арасындағы ынтымақтастықтың нәтижесі.Жақында жұмыс берушілердің қолдауымен бала күтімі бойынша пилоттық зерттеу жүргізіліп, 189 және 100 ел сапа және қауіпсіздік стандарттарын сақтау үшін зерттелді.Экономикалық деректер мен басқа ақпараттың толық тізімін Women, Business and the Law https:// wbl.worldbank.org/en/resources веб-сайтынан біліңіз.

Зерттеулер жайында

Аналитикалық шолулардың бұл сериясы Халықаралық еңбек ұйымы (ХЕҰ) мен Бейресми жұмыспен қамтылған әйелдер: жаһандану және ұйымдасу (WIEGO) жаһандық желісімен ынтымақтастықтың нәтижесі. Гендерлік мәселелер, теңдік және алуандық бөлімінен МОТЕЙДС (GED) Лаура Аддати мен ХЕҰ жанындағы инклюзив еңбек нарықтары, еңбек қатынастары және еңбек жағдайлары секторынан (INWORK) Флоренс Боннет осы жұмысты үйлестірді.  Автор: Рейчел Мусье (WIEGO) мен ХЕҰ-ның Женевадағы және далалық бөлімдердегі көптеген әріптесі мазмұнды пікірлер мен түсініктемелер берді. Оларға алғыс айтамыз.

WIEGO ұйымы туралы

Бейресми жұмыспен қамтылған әйелдер: жаһандану және ұйымдасу –аз қамтылған жұмысшыларға, әсіресе бейресми экономикадағы әйелдерге өмір сүруге бағытталған ғаламдық желі. Біз барлық жұмысшының тең экономикалық мүмкіндіктері мен құқықтары болуы керек деп санаймыз. WIEGO бейресми жұмысшылар ұйымдарының әлеуетін арттыру, бейресми экономика туралы білім базасын кеңейту және жергілікті, ұлттық және халықаралық саясатқа әсер ету арқылы өзгерістер енгізуде. www.wiego.org сайтынан көріңіз.

5. Библиография

• Alfers, L. 2016. Our children don’t get the attention they deserve: A synthesis of research findings from six member-based organizations of informal workers (Durban, Women in Informal Employment: Globalizing and Organizing (WIEGO)).
• Arora, K. 2016. Case study: Child care centres for the children of informal economy workers in Ahmedabad (Ahmedabad, WIEGO).
• Moussié, R. 2019. Social dialogue towards more inclusive social protection: Informal workers and the struggle for a new social contract, Paper presented at the ILO Regulating Decent Work Conference, 8-10 July 2019 (Geneva, ILO).
• American Federation of State, County and Municipal Employees (AFSCME). 2019. In historic win, California family child care providers gain collective bargaining right (Washington, DC). Available at: https://www.afscme.org/now/in-historicwin-california-family-child-care-providers-gain-collective-bargaining-rights [20 Nov. 2019].
• Ángeles, G.; Gadsden, P.; Galiani, S.; Gertler, P.; Herrera, A.; Kariger P.; Seira E. 2011. Evaluación de impacto del programa estancias infantiles para apoyar a madres trabajadoras (Buenos Aires, Centro de Investigaciòn en Evaluaciòn y Encuestas (CIEE)).
• Araujo, M.; López-Boo, F.; Novella, R.; Schodt, S.; Tomé, R. 2015. The quality of Centros Infantiles del Buen Vivir in Ecuador (Washington, DC, Inter-American Development Bank).
• Puyana, J.M. 2013. Overview of Early Childhood Development Services in Latin America and the Caribbean. (Washington, DC, Inter-American Development Bank).
• Association for Stimulating Know-how (ASK). 2011. SEWA childcare: Impact assessment report for 2011 (New Delhi).
• Bajaj, M.; Sharma, S. 2016. Scaling-up early childhood centres for migrant construction workers’ children in India: Early childhood matters (The Hague, Bernard van Leer Foundation). Available at: https://bernardvanleer.org/ecm-article/2016/ scaling-early-childhood-centres-migrant-construction-workers-children-india/ [27 Oct. 2019].
• BAPPENAS (Government of Indonesia. Ministry of National Development Planning). 2013. Early childhood development strategy study in Indonesia (Jakarta).
• International Labour Office. 2015. Community childcare: Training manual (Jakarta).
• Boateng-Pobee, L. 2018. Accra childcare mapping. (Accra, WIEGO).
• Budlender, D. 2011. Statistics on informal employment in Ghana, WIEGO Statistical Brief No. 6 (Cambridge, MA, WIEGO) Available at: https://www.wiego.org/publications/institutional-mapping-child-care-actors [27 Oct. 2019].
• California, State of. 2019. Assembly Bill No. 378 Childcare: family childcare providers – bargaining representative (Sacramento).
• Carré, F.; Horn, P.; Bonner C. 2018. Collective bargaining by informal workers in the Global South: Where and how it takes place, WIEGO Working Paper No. 38. (Durban, WIEGO).
• Chen, M.A. 2012. The informal economy: Definitions, theories and policies, WIEGO Working Paper No. 1 (Cambridge, MA, WIEGO).
• de Henau, J.; Budlender, D.; Filgueira, F.; Ilkkaracan, I.; Kim, K.; Mantero, R. 2019. Investing in free universal childcare in South Africa, Turkey and Uruguay, UN Women Discussion Paper Series, No. 28 (New York, UN Women). 5. BIBLIOGRAPHY 18
• Early Childhood Workforce Initiative (ECWI). 2019. Ecuador: Professionalizing the workforce supporting infants and toddlers from birth to 3, Country Brief: March 2019. Available at: https://www.earlychildhoodworkforce.org/sites/default/ files/resources/Brief-Ecuador.pdf [27 Oct. 2019].
  Ghana, Republic of. 2004. Early childhood care and development policy (Accra).
• Hasan, A.; Hyson, M.; Chang, M.C. (eds). 2013. Early childhood education and development in poor villages of Indonesia: Strong foundations, later success (Washington D.C., World Bank).
• Hein, C.; Cassirer, N. 2010. Workplace solutions for childcare (Geneva, ILO).
• Hong Kong Confederation of Trade Unions (HKCTU); Hong Kong Domestic Workers’ General Union (DWGU). 2015. HKCTU’s Training and Job Placement Service for Domestic Workers in Hong Kong. Available at: https://idwfed.org/ en/resources/hkctu2019s-training-and-job-placement-service-for-domestic-workers-in-hong-kong/@@display-file/ attachment_1 [20 Nov. 2019].
• Horwood C.; Haskins L.; Alfers L.; Masango-Muzindutsi, Z.; Dobson R.; Rollins N. 2019. “A descriptive study to explore working conditions and childcare practices among informal women workers in KwaZulu-Natal, South Africa: Identifying opportunities to support childcare for mothers in informal work,” in BMC Paediatrics 19, Article number: 382. Online access, available at: https://bmcpediatr.biomedcentral.com/articles/10.1186/s12887-019-1737-7 [6 Dec. 2019].
  International Finance Corporation (IFC). 2017. Tackling childcare: The business case for employer-supported childcare (Washington, DC).
• International Labour Organization (ILO). 2014. Meeting of experts on policy guidelines on the promotion of decent work for early childhood education personnel, Geneva, 12–15 November 2013 (Geneva, SECTOR).
• 2017. World Social Protection Report 2017–19: Universal social protection policies to achieve the Sustainable Development Goals (Geneva).
• 2018a. Care work and care jobs for the future of decent work (Geneva).
• 2018b. Women and men in the informal economy: A statistical picture, 3rd edition (Geneva).
• 2018c. National practices in measuring volunteer work: A critical review, Presented at 20th International Conference of Labour Statisticians, ICLS/20/2018/Room document 12, 10-19 October 2018 (Geneva).
• Gender, Equality and Diversity Branch (GED) and Cooperatives Unit (COOP). 2016. Global mapping of the provision of care through cooperatives 1: Survey and interview findings (Geneva, GED/COOP).
• 2017. Providing care through cooperatives 2: Literature review and case studies (Geneva, GED/COOP).
• Social Protection Department. 2016. Maternity cash benefits for workers in the informal economy, Social Protection for All Issue Brief, Nov. 2016 (Geneva, SOCPRO).
• WIEGO. 2018. Cooperatives meeting informal economy workers’ childcare needs – A Joint ILO and WIEGO Initiative (Geneva).
• Lund, F.; Srinivas, S. 2000. Learning from experience: A gendered approach to social protection for workers in the informal economy (Geneva, ILO).
• Mexico, Government of; Consejo Nacional de Evaluación de la Política Social de Desarrollo (CONEVAL/ SEDESOL). 2018. Ficha de Monitoreo 2017–2018: Programa de estancias infantiles para apoyar a madres trabajadoras. Available at: www.coneval.org.mx/Evaluacion/Documents/EVALUACIONES/FMyE_2017_2018/FMyE_20_S174.pdf [18 Oct. 2019].
• SEDESOL. 2017. Reglas Operación – Estancias Infantiles (Mexico City). Available at: http://www.normateca.sedesol.gob. mx/work/models/NORMATECA/Normateca/Reglas_Operacion/2018/ROP_ESTANCIAS_INFANTILES_2018.pdf [20 Nov. 2019]. 19
• Moussié, R. 2016. Field notes on childcare provision for informal workers in Bangkok, Thailand (Bangkok, WIEGO).
• 2017. Women informal workers mobilizing for child care (Manchester, WIEGO). Neuman, M.; Deverecelli, A. 2012. “Early childhood policies in sub-Saharan Africa: Challenges and opportunities”, in International Journal of Child Care and Education Policy, Vol. 6:2, pp. 21–34.
• McConnell, C.; Kholowa, F. 2014. “From early childhood development policy to sustainability: The fragility of community-based childcare services in Malawi”, in International Journal of Early Education, Volume 46, Issue 1, pp. 81–99.
• OneSky for all children. 2019. OneSky for all children: Annual Report 2018 (Berkeley, CA). Available at: https://onesky.org/ wp-content/uploads/2019/10/AR2018-FINAL-WEB-Spread-REVISED.pdf [6 Dec. 2019].
  Organisation for Economic Cooperation and Development (OECD). 2016. PF4.1: Typology of childcare and early education services (Paris). Available at: http://www.oecd.org/els/family/PF4-1-Typology-childcare-early-education-services.pdf [6 Dec. 2019].
• 2017. Building an inclusive Mexico: Policies and good governance for gender equality (Paris).
• 2018. PF4.2: Quality of childcare and early education services (Paris). Available at: http://www.oecd.org/els/soc/PF42-Quality-childcare-early-education-services.pdf [6 Dec. 2019].
• Asian Development Bank (ADB). 2015. Education in Indonesia: Rising to the challenge (Paris).
  Rao, N.; Pearson, E. 2007. An evaluation of early childhood care and education programmes in Cambodia (New York, UNICEF). Available at: http://www.unicef.org/evaldatabase/index_45249.html [12 May 2019].
  Sankaran, K.; Madhav, R. 2011. Gender equality and social dialogue in India (Geneva, ILO).
  Shaeffer, S. 2015. The demand for and the provision of early childhood services since 2000: Policies and strategies, ED/EFA/ MRT/2015/PI/29 (Paris, UNESCO).
• SmartStart. 2019. Rethinking the Children’s Act for early childhood development (Johannesburg).
  Staab, S. 2018. “Early Childhood Education and Care from a Gender Perspective: Theories, Policies, and Practices”, in A. Kjørholt and H. Penn (eds): Early Childhood and Development Work (Cham, Palgrave Macmillan), pp. 69–90.
• Gerhard, R. 2010. Childcare expansion in Chile and Mexico, GED Paper, No. 10 (Geneva, ILO, Gender and Development). Stewart, T.; Gambaro, L.; Rutter, J. 2015. “Common challenges, lessons for policy”, in L. Gambaro, K.
• Stewart and J. Waldfogel (eds): An equal start? Providing quality early education and care for disadvantaged children (Bristol, Polity Press), pp. 219–243.
  UN Women. 2015. Progress of the World’s Women 2015-2016: Transforming economies, realizing rights (New York).
• 2018. Turning promises into action: Gender equality in the 2030 Agenda for sustainable development (New York).
• 2019. Progress of the World’s Women 2019-2020: Families in a changing world (New York). UNESCO. n.d. Early childhood care and education in Indonesia [internal document] (Paris).
• 2005. Policy Review Report: Early Childhood Care and Education in Indonesia, Early Childhood and Family Policy Series, No. 10 (Paris).
  UNICEF. 2016. Women’s economic empowerment and early childhood care and development: A case study from Kenya (New York).
• 2019a. UNICEF, Government of Rwanda and partners inaugurate first early childhood development centre based in local market [Press Release 12 July 2019] (Kigali). Available at: https://www.unicef.org/rwanda/press-releases/unicefgovernment-rwanda-and-partners-inaugurate-first-early-childhood-development?fbclid=IwAR1euq1NMeMwajwEMt Wl28ct0c77PijmmHFaHbInot5JAPBiP03NjFq4xNE [12 Nov. 2019].
• 2019b. A proposed five-point plan for children for the next government to reflect on (Bangkok) Available at: https:// www.unicef.org/thailand/stories/proposed-five-point-plan-children-next-government-reflect [17 Oct. 2019].
• Vandell, D.L.; Wolfe, B. 2000. Child care quality: Does it matter and does it need to be improved? Special Report, No 78 (Madison, WI, University of Wisconsin–Madison, Institute for Research on Poverty).
  World Bank. 2019. Women, Business and the Law 2019: Why Childcare? Brief. Available at: http://pubdocs.worldbank.org/ en/459771566827285080/WBL-Child-Care-4Pager-WEB.pdf [13 Dec. 2019].
  Yulindrasari, H. 2018. Findings report on regional documentation on innovative financing mechanisms and partnerships for ECCE. Presentation given at the UNESCO Regional Consultation Workshop on Innovative Financing Mechanisms and Partnerships for ECCE, 24-25 September, Bali, Indonesia.

The post Бейресми экономика қызметкерлері арасында бала күтімі қызметінің таралуы: талай елдің тәжірибесінен алынған саясат сабақтары appeared first on Ekonomist.

Әйелдер мен аз жалақы 

2020 жылы жұмыспен қамтылған халық арасындағы жалдамалы қызметкерлердің статистикасы қарасақ, ерлердің 75%-ы және әйелдердің 78%-ы жалданып еңбекақы тапқанын көрсетеді. Бұл – жалпы жұмыспен қамтылған халықтың 76%-ы. Экономиканың орташа айлық жалақысы өте төмен бес саласында барша жұмыспен қамтылған әйелдердің 64%-ы және ерлердің 24%-ы ғана жұмыс істеді.

1-кесте. 2020 жылы Қазазақстандағы орташа айлық жалақысы ең төмен экономика салаларыДереккөз: ҚР Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы

Дүниежүзілік банктің 2020 жылғы адам капиталы индексі «Қазақстанда дүниеге келген бала, егер жан-жақты білімі мен денсаулығы болса,  өскеннен кейін 63 пайызға анағұрлым өнімді болады» деп көрсетті.

Сапалы білім беру мен денсаулық сақтау адам капиталын дамытудың негізгі факторы саналғанымен, бұл салалар көбінесе әйелдер істейтін және экономиканың аз жалақылы саласына жатады.

Қазақстандағы еңбек нарығындағы әйелдер негізінен денсаулық сақтау және білім беру салаларында жұмыспен қамтылған: әр салаға 78% және 75%-дан келеді. Бұған дейін айтқанымыздай, бұл салалар адами капиталдың дамуына жауап береді, оның сапасына елдің экономикалық өсуі мен дамуы тәуелді.

1-сызба. Экономикалық қызмет түрлері бойынша жалдамалы қызметкерлер арасындағы әйелдердің үлесі, 2020 ж.

Дереккөз: ҚР Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы

Осылайша, Қазақстан экономикасының жалақысы төмен салаларында әйелдер саны басым. Қатардағы салалар емес, адам капиталын дамытуға жауапты – денсаулық сақтау және білім беру салаларында басым.

Балабақша қызметкері кейпіндегі кедейлік 

Мектепке дейінгі білім беру және тәрбиелеу – экономикалық қызмет түрлері арасында ең төмен ақы төленетін салалардың бірі, онда әйелдердің 86%-ы жұмыс істейді.

2-сызба. 2020 жылы Қазақстандағы мектепке дейінгі (бастапқы) білім беру саласындағы қызметкерлердің нақты санына шаққандағы әйелдердің үлесі 

ҚР БҒМ мәліметтері бойынша, Қазақстанда бүгінгі күні мектепке дейінгі 10 711 ұйым жұмыс істейді. Мектепке дейінгі ұйымдармен қамтылған барлық бала саны – 847 098. 1 жастан 6 жасқа дейінгі балалар – 75,9%, оның ішінде 3-6 жастағы балалар – 97,1%.

2020 жылы мектепке дейінгі білім беруде қызметкерлердің нақты саны 191 мың адам, оның 165 мыңы – әйелдер. Бұл барлық жұмыспен қамтылған әйелдердің 9%-ы, яғни 1,744 млн адам (ҚР ҰЭМ СК деректері).

3-сызба. 2020 жылы Қазақстандағы экономикалық қызмет түрлері бойынша жалдамалы қызметкерлердің орташа айлық номинал жалақысы, мың теңге 

Орташа айлық номинал жалақы (3-кесте) туралы деректерге сүйенсек, балабақшалар мен мектепке дейінгі білім беру мекемелерінің 165 мың әйел қызметкері, яғни білім беруде жұмыс істейтін барлық әйелдердің 22%-ы ел бойынша орташа жалақының 41%-ын (213 мың теңге) және білім беру секторындағы әріптестердің орташа жалақысының жартысынан сәл астамын (164 мың теңге) алды.

4-сызба. 2020 жылғы маусымда Қазақстанда мектепке дейінгі білім беру және тәрбиелеу қызметкерлерінің орташа айлық атаулы жалақысы, мың теңге

Кедейлік деген жұмыссыздық пен табыстың жоқтығы ғана емес. Статистикамен ресми расталмаған жасырын кедейлік ресми түрде аз жалақы төленетін экономика салалары арқылы өмір сүріп келеді. Егер  орташа жалақының 60%-ы ретінде есептелетін (Қазақстанда 2020 жылы орташа жалақы 142 мың теңге) кедейлікті айқындауға еуропалық тәсілді қолдансақ, онда жалақысы 85 мың теңгеден аз қызметкерлерді кедейлерге жатқызуға болады.

Егер әйел адам кәмелетке толмаған екі баласы бар отбасындағы жалғыз асыраушы болса, күтушінің 66 мың теңге жалақысы деген нені білдіреді? Жауап: жұмыс істейтін әйел бейнесіндегі кедейлік келбеті. Жеке бақшаларда тәрбиешілердің жалақысының төмен болуына байланысты парламент депутаты Д.Назарбаева сауал жолдаған еді. Жеке сектордағы, атап айтқанда, жекеменшік балабақшалардағы жалақы нарықпен және соңғы үш жылда өзгермейтін ең төменгі жалақы деңгейімен реттеледі. Сондай-ақ мектепке дейінгі мемлекеттік білім беру және тәрбиелеу ұйымдарының өздерінде жалақының төмен деңгейі жеке сектор үшін бағдар болып қала береді.

Көбінесе әйелдерге төмен жалақы төленеді. Кедейшілік тұзағынан шығу үшін мемлекет пен жеке сектордың келісілген іс-қимылын қолға алып, сондай-ақ экономиканың төмен ақы төленетін салаларында тұрақты жалақы ретінде ең төменгі жалақы мөлшерлемесін қолдану қажет.

5-сызба. 2020 жылғы маусымда Қазақстандағы кәсіптер мен лауазымдар бойынша бір қызметкердің номинал айлық жалақысы, мың теңге

Мектепке дейінгі білім беру жүйесінде жұмыс істейтін әйелдер – ең аз жалақы алатын жұмысшылар. Балабақшадағы күтушіден жалақысы аз адам – көкөністанушы. Салыстырар болсақ: Ұлттық банктің қызметкері 2020 жылдың маусымында балабақшадағы күтушіге қарағанда жеті есе көп жалақы алды (5-кесте). Мемлекеттік бюджет, яғни біздің салықтар есебінен қаржыландырылатын секторлардағы табыстың диспропорциясы фактісі айқын көрініп тұр. Балаларды бағып-күту сияқты әлеуметтік маңызды саладағы төмен жалақы – кадр тұрақтамауына, мамандығын сүйетін жандардың азаюына және балаларға қатыгездік көрсету фактілерінің көбеюіне алып келеді.

Мектепке дейінгі білім беру мен тәрбие саласындағы әділ жалақыны талап ету – мемлекеттің әлеуметтік маңызы бар салада қоғамдық игіліктерді қайта реттеу жөніндегі функциясын неғұрлым тиімді орындауға шақыру екені айқын. 

Яғни, жәрдемақы берумен ғана шектелмейтін халықты әлеуметтік қорғау саясатын неғұрлым тиімді орындау. Ол қоғамдық игіліктерді әділ түрде қайта реттеу және кедейліктің артуына жол бермеу болып саналады.

Мемлекет пен жеке сектор әйелдер кедейлігін байқамауды жөн көреді

Балабақшалардың көпшілігі, яғни 60%-ы мемлекеттің меншігінде. Бұл  мектепке дейінгі мекеме қызметкерлеріне «кедейлік тұзағынан» шығуға мүмкіндік бермейтін негізсіз аз жалақыны қалыптастыруға мемлекет тікелей әсер ететінін көрсетеді. Қазақстанның мектепке дейінгі білім беру мен тәрбиелеуге арналған мемлекеттік шығындары 2019 жылы ЖІӨ-нің 0,3%-ын құрады, ал ЭЫДҰ елдерінде бұл шығындар ЖІӨ-нің кемінде 1%-ына тең.

2-кесте. Ақтау қаласындағы мемлекеттік балабақшаға еңбекақысы көрсетілген тәрбиешінің бос орны туралы хабарландыру, 2021 жыл. 

Дереккөз: enbek.kz  электрондық еңбек биржасының сайты

Мемлекеттік деңгейде белгіленген жалақының төмен деңгейі, бір жағынан, жеке секторға жалақы мөлшеріне бағдар ретінде көрсетіледі, ал екінші жағынан, білікті кадрларды мектепке дейінгі білім беру мекемелерінен алшақтатады және тұрақтап жұмыс істемеуге алып келеді. 

Білім беру қызметкерлерінің еңбекақысын жыл сайын 25%-ға көтеру де мектепке дейінгі білім беру мен тәрбиелеудегі 100 мың педагог емес кадрды кедейлік шырмауынан шығаруға қауқарсыз. Әйелдердің, бала күтімі саласындағы қызметкерлердің жағдайын теңестіру үшін неғұрлым батыл шешімдер қажет. Әйелдердің еңбек мүддесін ұжым тарапынан қорғау үшін әйелдердің кәсіподақ бірлестіктерін құратын уақыт келген болуы мүмкін.

Жалақысы төмен салаларда жұмыс істейтін әйелдердің басым болуы басқа әлеуметтік проблемалардың өсу қаупін төндіреді. Жалақысы төмен салаларда әйелдердің шамадан тыс жұмыспен қамтылуы жұмыспен қамту саласындағы кемсітушілікке қарсы неғұрлым тиімді мемлекеттік саясатты қалыптастыру үшін егжей-тегжейлі зерделенуі керек. Бұл кедейліктің өсуіне жол бермеудің әлеуметтік саясаты тұрғысынан да маңызды, өйткені бір үйде әйел-ана ғана жұмыс істейтін жартылай отбасылар саны өсе бермек. Қазақстанда анасы мен 18 жасқа толмаған балалары бар 608 мыңнан астам отбасы және балалары жалғыз әкесімен бірге тұратын 103 мың отбасы бар. Осылайша, толық емес отбасыларда миллионға жуық бала өсіп келеді және қосымша білім беру мен балаларды қарау институттарының дамыған желісі отбасының жалғыз асыраушысын еңбек нарығына қосу және балалардың кедейлігінің өсу қаупіне жол бермеу үшін қажет.

Бұл талдау мектепке дейінгі білім беру саласындағы жалақыны мысал ете отырып, әлеуметтік саясат пен мемлекеттік бюджет жалақының гендерлік айырмашылығына қалай әсер ететінін көрсетеді. Мемлекеттік саясат жалақы теңсіздігін төмендетуге де, оны теңестіруге де бағытталуы мүмкін. Мемлекеттің білім беру саласындағы жалақыны арттыру жөніндегі жыл сайынғы әрекеттеріне қарамастан, қабылданған шаралар мектепке дейінгі білім беру және тәрбие қызметкерлерінің жағдайын жақсартпады. Сонымен қатар, жеке сектор үшін ең төменгі жалақы алатын салалардың бірі ретінде мектепке дейінгі білім беру қызметкерлерінің статусы бекітілді.

Бұл мақала ерлер мен әйелдер арасындағы әлеуметтік-экономикалық жағдай айырмашылығын зерттеу құралы саналатын гендерлік бюджетті талдау аясында дайындалған. 

The post Жұмыспен қамтылған кедейліктің әйел келбеті appeared first on Ekonomist.

Дағдарысқа толы 2020 жылдан соң Қазақстан үкіметі «Еңбекпен қамту жол картасы-2021» бағдарламасын жүзеге асыруға кіріспек. Бұл жаңа жобаға билік әзірге «аз уақытқа адам тартатын» жұмыстарды қосуға асығар емес. Еңбек және әлеуметтік қорғау министрі Біржан Нұрымбетовтің айтуынша, республикада еңбекпен қамту мәселесін тиімді шешу үшін жыл сайын 600 мың тұрақты жұмыс орнын ашып отыру керек. Бұған дейінгі «Еңбекпен қамту жол картасы-2020» бағдарламасы бұл көрсеткіштің алтыдан бір бөлігін ғана қамтиды. Бұл бағдарлама құрылыс-жөндеу жұмыстары кезінде 240 мың адамды жұмысқа тартуды көздеген болатын. Мемлекеттің уақытша жұмыс орындарына субсидия бөлудегі логикасы мен әрекетін біз жұмыс берушілер, мемлекеттік органдар мен салалық сарапшылардың талқысына салған едік 

Артық адамдар мен асыра  сілтенген цифрлар

Аты-жөнін әйгілемеуді сұраған шағын құрылыс компаниясы директорының айтуынша, әкімшіліктен: «Жұмыспен қамту орталықтарына барыңыздар, пәленшеге, түгеншеге жолығыңыздар», – деп жібереді. 

Біз келдік. «Адам бар ма? Беріңіздер!» – дейміз. Ал оларда бір де бір маман жоқ. Тіпті бірлі-жарым жұмыскер тауып бере алмайды, – дейді Нұрасыл. (Өтініші бойынша есімін өзгеріп жазып отырмыз).

– Сосын біз не істейміз? Керек қызметкерді өзіміз табамыз. Ал тапқан кезде олар: «Біз арқылы табылған сияқты етіп, еңбекпен қамту орталығы арқылы рәсімдеңіз», – дейді. Иә, осылай құжат бойынша Еңбекпен қамту орталықтары арқылы жұмыс беруші мен жұмыскер бірін бірі тауып жатады.

Нұрасылдың компаниясы Алматы қаласында «Еңбекпен қамту жол картасы-2020»  бағдарламасы аясында 226 инфрақұрылымдық жобаны жүзеге асыруға қатысқан екі жүздей компанияның бірі. Дағдарысқа қарсы бюджет – шамамен 104 млрд теңге. Игерілген соң 1,9 мың алматылық тұрақты жұмыс орнына ие болуы керек. Осылайша, әр жұмыс орны бюджеттің мойнына 55 млн теңгеге жуық қаржы болып ілінеді. Мұншалықты жөнсіз шашылған қаржы америкалық экономистердің: «…еңбек бағдарламаларына серпін беруге бағытталған мұндай шығындар олардың тиімділігіне сай болмайды», – деген түйінінің растығына тағы бір рет көз жеткізеді.

Дей тұрғанмен, әкімдіктің мәлімдеуі бойынша, 2020 жылдың тоғыз айы ішінде мемлекет субсидия бөлген уақытша жұмыс орындарына 19 мың қала тұрғыны орналасқан. Мұның жартысына жуығын жұмыс берушіге еңбекпен қамту орталықтары тауып берген-мыс. Нұрасыл жұмыскер табудың бұл әдісінің мүлдем тиімсіз екенін дәлелдеп бағуда. Оның айтуынша, билік жұмыссыздарды қамту санын ұлғайтып, 10 адамды 20 деп көрсетеді. «Мысалы, бір нысанға 10 немесе 20 адам керек делік. Одан артық қажет емес. Жігіттер жұмысқа бірден кірісе берсе болады. Уақытында аяқтайды, жұмыс сапасы да жаман болмайды. Ал бұл кезде әкімдіктің жол картасы бойынша мұндай жұмыс орнына кем дегенде 40-50 адам қарастырылған. Сөйтіп олар: «Бол, бол, адам ал» деуге кіріседі. «Артық жұмыскердің керегі не? Тиын-тебен үшін жұмыс істесін бе?» дейміз. «Еңбекпен қамту жол картасы» бойынша алымдарды есептемегендегі жалақының төменгі мөлшері – 85  мың теңге.

Көрсеткіш қуу жағы бар екенін Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің Еңбек ресурстарын дамыту орталығындағылар (ЕРДО) да жоққа шығармайды. Орталық президенті Дәулет Арғындықовтың айтуынша, «жұмыспен қамту органдары қамту көрсеткіштерін ұлғайту мақсатында Бағдарламаға қатысушыларды бірнеше рет бір жұмыс орнына жіберген жағдайлар тіркелген». 

Жұмыспен қамту орталықтарына жүгінетін үміткерлер де осы құрылымдардың тиімділігін идеал үлгі дей алмайды. 2019 жылы зерттеуші Анна Альшанскаяның елордалық жастарға арналған шағын онлайн сауалнамасында әр үшінші респондент жұмыссыздарды еңбекке тартуда шамадан тыс бюрократия бар екенін немесе жұмыспен қамту орталығы қызметкерлерінің немқұрайдылығы мен біліксіздігі жоғары екенін атап өткен. 

Ең қызығы, елдегі жағдайда мүмкіндіктерінің шектеулі екенін жұмыспен қамту орталығы қызметкерлерінің өздері де түсінеді. Моноқалалардағы жастарды бейресми жұмыспен қамту проблемасын зерттеу барысында сұралған орталық қызметкерлері көп жағдайда мемлекеттің «бас жұмыс беруші» екенін мойындады. ЕРДО ақпараты бойынша, 2019 жылы жастар практикасына қатысушылардың 42%-ы оны мемлекеттік секторда өткен. «Сол құрылым өкілдерінің жауаптарын қарасақ, мемлекеттік органдардағы жұмыс орындары көбінесе нақты қажеттіліктен емес, тек мемлекеттік бағдарлама үшін ғана құрылған», – деп жазады моноқалалар туралы зерттеу авторлары. Олардың бірі, әлеуметтанушы Серік Бейсембаев жұмыспен қамту саласындағы мемлекеттік саясатты бағалау кезінде игерілген бюджет пен санның көрсеткіштеріне назар аударудың қажеті жоқ деп санайды.

Жақсы, жаман және жалған жұмыс 

«Бағдарлама қатысушыларынан сапалы пікір алуға және нәтиже барысын бағалауға мүмкіндік беретін өлшеуіштер қажет. Мәселе мынада: қоғамдық жұмыс, әлеуметтік жұмыс орындары және жастар практикасы – жұмыспен қамту саласындағы көлемді бір мемлекеттік бағдарламаның әртүрлі компоненттері. Бұл бағыттар өзара келісілмеген, ал талаптың өзі бөлінетін бос жұмыс орындарына қызметкерлерді жалдауға дейін жеңілдетілген», – дейді Бейсембаев. 

Зерттеуші айтып отырған сапалы индикаторлардың бірі – мысалы, уақытша деген жұмыс орыны тұрақты жұмысқа айналған жұмыссыздар саны. 2020 жылдың 10 айындағы ЕРДО-ның жедел деректері бойынша, уақытша жұмыспен қамтылғаннан кейін тұрақты жұмысқа орналасудың жалпы үлесі 29% (Алматыда – 3%). Дағдарысқа дейінгі, яғни эпидемиялық тұрғыдан қолайлы уақыттағы көрсеткіш біршама жоғары болды. Атап айтқанда: «Еңбек» мемлекеттік бағдарламасын жүзеге асырудың барлық кезеңінде уақытша жұмыс орындарында «күрек ұстаған» адамдардың 35%-ы тұрақты жұмысқа орналасқан. Дегенмен тұрақты жұмыспен қамтылғандардың үлесі жолдамасына қарай айтарлықтай өзгеріп отырады: 2020 жылы жастар практикасына қатысушылардың 43%-ы тұрақты жұмысқа орналастырылса, «әлеуметтік жұмыс орындары» бағыты бойынша келгендердің 66%-ы, «қоғамдық жұмыстар» бағытындағылардың 25%-ы тұрақты жұмысқа орналасты, – дейді ЕРДО-дағылар. «Субсидия бөлінетін жұмыс орындарын ашу шаруалары қағазбастылықтың арқасында күрделенетін немесе ақпарат аз жететін шағын бизнес саласында жұмыспен қамту мәз емес, – дейді Арғындықов тұрақты жұмысқа орналасудың өсуін тежейтін факторларды атау барысында. 

Экономиканың нақты бір секторындағы кәсіпорын еңбекпен қамту орталықтарынан «ақпаратты хат» алысымен оған бірден жауап қайтаруға құлықты бола бермейді. Альшанская мұндай жағдайда шет ел тәжірибесіне сүйенген пайдалы дейді. Онда жұмыс беруші жас маманды өзіне қабылдауы үшін түрлі субсидия, салық жеңілдіктері секілді ынталандыру шаралары қарастырылады екен. Әзірге салықтан босата қоятын еш тетік жоқ. Кәсіпкерлер еңбекпен қамту бағдарламаларынан өзіне пайдалы деген жерлерін ғана алуда. Тек 2018 жылы ғана Бас прокуратура 120 жұмыс берушіні жалған жұмыс орындары үшін қылмыстық жауапқа тартты. Бақылаушы орган сол кездің өзінде мұндай 766 факт болғанын мәлімдеді.

«Ең күрделісі – әлеуметтік жұмыс орындарын қамту. Себебі бюджет қаражаты нақты жұмыс берушіге бөлінеді», – дейді ЕРДО басшысы. Нәтижесінде кәсіпкерлер қайтыс болғандарды, мүгедектер мен басқа мекеме жұмыскерлері немесе бұрынғы қызметкерлерін есепке алып алатын. Зейнетақы қорына жарна аудармай немесе жалақыны кешіктіріп береді. Зерттеушілерге жауап берген жастар «Жасыл ел» жобасына қатысу барысында  өздерін адам құрлы көрмейтін жағдайлар туралы айтып берді. 15 жыл ішінде 300 мың мектеп оқушысы мен студент осы жобада жұмыс істеген. 

Бақылау – бүгін, диверсификация – ертең 

Жолданған сауалға Алматы әкімдігінің берген жауабына қарағанда, міндетті зейнетақы аударымдарын төлемеу жағдайларын билік қазірдің өзінде де тіркеп келеді. «Күннен-күнге мұндай заң бұзу фактілері азайып келеді. Ол үшін бизнес-процестерге IT  бағдарламалар орнатудың арқасында белгілі бір шаралар қабылданды», – дейді Арғындықов. «ITeachMe» құзырет дамыту орталығының директоры Захира Бегалиева бұл шаралардың іс жүзінде қалай жұмыс істейтінін айтып берді. 

Мүгедек адамдарды IT мамандықтар бойынша оқытумен айналысатын қоғамдық қордың басшысы ретінде ол Жұмыспен қамту орталығымен арадағы уағдаластық аясында оларға мүмкіндігінше жұмыс ұсынады. Орталық жағдайды үнемі қадағалап отырады. «Жұмыспен қамту орталығының қызметкерлеріне бір күннен кейін қоңырау шалып, сұраған жағдайлар болдыы. Сондай-ақ, олар балалардың шынымен жұмыс істеп жатқанын көру үшін 17:45-те кіріп келеді», – дейді Бегалиева. Ол мемлекет тарапынан ұдайы бақылаудың арқасында соңғы уақытта жұмыспен жалған қамту ауқымы азайды деп санайды. Жақында, мысалы, қызметкерлердің бірінің шотына күтпеген жерден қаржы аударылған үшін Қор ұзақ ақталуға мәжбүр болды. Ал ол бір жарым жыл бұрын жас жігітке қарыз болған жұмыс берушіден түскен зейнетақы жарнасы еді. 

«IteachMe» жағдайында Қызметкер мен жұмыс беруші арасында ақша жүрмейді. «Жұмыспен қамту орталығы ақшаны тікелей қызметкерге аударады. Біз жалақы туралы ақпарат береміз, жұмыспен қамту орталығы зейнетақы жарнасын да, барлық қажетті салықтарды да аударады. Бұл жағдайда ҮЕ еңбек күшінің тұтынушысы, ал қаржы біз арқылы өтеді. Бұл дұрыс тәжірибе. Себебі жария түрде жасалады», – деп түсіндірді Бегалиева. Бұл ретте сыбайлас жемқорлықты болдырмау – жұмыстың уақытша сипатындағы негізгі «минусты» жоққа шығармайды. Қоғам белсендісі 2020 жылы өзіне қажетті барлық кәсіпті игергендерді биыл жұмысқа қабылдауға рұқсат берілмейтініне қынжылады.

Экономист Данияр Молдоканов бұл ретте мемлекеттің уақытша жұмыс орындарын құруы «жас мамандарға тәжірибе жинауына ғана пайдалы» екенін еске салады. Ауланы абаттандыру немесе мемлекеттік орган ғимаратын жөндеу бойынша біліктілігі төмен жұмыста істеген кезін жазса, түйіндеменің «көркі кірмейді» және еңбекке енді араласқан маманның сапасын арттыруға ықпал ете алмайды.

Тәуелсіз зерттеуші мұндай жұмыс орындары мамандықтар бойынша әртараптандырыла отырып құрылуы қажет екеніне сенімді: «Енді мемлекетте жұмыс іздеушілердің бірыңғай базасы бар. Сол бойынша белгілі бір квота белгілеп, базадан жұмыс күшінің 20%-ын тарта алады. Сол кезде ғана мемлекеттік немесе квазимемлекеттік құрылымдарға өз мамандығы бойынша жұмысқа орналасу үшін түлектер жұмыссыз ретінде тіркелуге ынталалы болар еді». 

Бейсембаев жастар практикасына басымдық бере отырып, «жалпы алғанда, «Еңбекпен қамту жол картасы» мемлекеттік бағдарламасының дизайны қайта қаралуға тиіс. Әсіресе жеке бағыттарына баса назар аударылуы керек. Бір бағдарлама орнына бірнеше шағын бағыттағы жобаларды іске қосу керек деп есептеймін», – дейді. Оның ойынша, жастар үшін жеке ментормен жұмыс істеу  қазіргі жұмыспен қамту механизмдеріне қарағанда әлдеқайда тиімді болуы мүмкін. Арғындықов адамдарды әлеуметтік жұмыс орындарына қайта жұмысқа орналастыру фактілерін мойындай отырып, «шараларды нақты топтарға бейімдеу керек. Қазір керісінше болып отыр» дейді.

Көңіл көтеріліп келеді

Кемшін тұстары қаншалықты көп болса да жұмыс орындарына мемлекеттің субсидия бөлуі – көп жұмыссыздың екі қолына бір күрек тауып беретін сенімді әдіс. Бейсембаев Еңбек министрлігі келтірген мәліметтерге сүйене отырып: 2011–2018 жылдар аралығында 440 мыңға жуық адам уақытша жұмыспен қамтылғанын және бұның дәл осы кезде еңбек бағдарламалары арқылы тұрақты жұмысқа кірген адамдар санына қарағанда екі есеге аз екенін айтады.

Қазақстанда мемлекеттік саясат тұрғысынан алғанда сусбсидияланатын жұмыс орындары «жүйелі әрекет механизмі» немесе тікелей дағдарысқа қарсы құрал ретінде қарастырылады. Оның алғашқысы ретінде «Еңбек», одан кейінгісі «Еңбекпен қамту жол картасы-2020» бағдарламасын атауға болады. «Еңбек» бағдарламасының ауқымын кеңейту үшін 2020 жылы жоспарланған 123 млрд теңгенің үстіне тағы 50 млрд теңге бөлінді. Ал «Жол картасы-2020» бюджеттің 1 трлн теңгесін ойып алды. Барлық мемлекеттік бағдарламалар әлеуетін ескересек, былтырдың өзінде елде 1 млн 220 мың адам жұмыспен қамтылуы керек еді. «Бұл шаралар жұмыссыздық көбеюінің алдын алу ғана емес, оның деңгейін төмендетуге де сеп болды», – дейді ЕРДО басшысы. 

«Жұмыссыздық көбеюі мен халықтың әл-ауқаты төмен топтарының жағдайы одан әрі төмендемеуінің алдын алу жағынан қарасақ, уақытша жұмыс орындарын ашу мемлекет тарапынан көрсетілетін маңызды әлеуметтік құрал саналады», – дейді Альшанская. Ал Бегалиеваның ойынша уақытша жұмыстың өзі адамды сергітіп, өз мүмкіндігін бағалап, өзіне деген сенімі артып, еңбек нарығына еркін кіруіне түркі болады. Мұнымен қатар, аз болса да тұрақты кірістің арқасында адам тұрмыс, баспана жағдайын түзеу мақсатындағы шағын несиелер алуына мүмкіндіктік береді. 

Дегенмен, отандық сарапшылар уақытша жұмыс орындарымен қамтуды тұрақты еңбекке бастар әдіс деп есептемейді. Еңбек нарығына мемлекеттің араласуы мен жұмыс орындарын ашуға қатысты мақсатты қадамдары жұмыссыз қазақстандықтарға сапалы еңбекке араласуға мүмкіндік бермейді. Өзін дамытуға деген ынтасын оятпайды. Нәтижесінде ол адамдар ел мәңгі жұмыссыздар қатарынан шыға алмай қалады. Есесіне жұмыссыздық деңгейі 5% деген психологиялық деңгейден ауытқымайды. Экономикадағы жағдайларға қарамастан бұл көрсеткіштің өзгермегеніне 10 жыл болды. 

Бұл аралықта Халықаралық еңбек ұйымы уақытша жұмыспен қамтуға жиі ұмтылатын дамушы елдер үкіметтерін адам ресурстарын орнымен пайдалануға шақырып келеді. «Таңдалған инфрақұрылымдық және экологиялық жобалар пайда әкеліп, елдің әлеуметтік-экономикалық дамуына кедергі келтіретін «жанды жерді» дәл тауып, жойып отыруын қамтамасыз ету маңызды дейді. Қазақстан үкіметі әзірге керісінше әрекет еткенді жөн көріп, еңбекпен қамту бағдарламаларына миллиардтар бөлуді жалғастыра отырып, әлеуметтік-экономикалық әсерін жоба жүзеге асқан соң зерттемек. 

The post Уақытша жұмыс: дағдарыстан шығу ма, беймәлім болашақ па? appeared first on Ekonomist.

Карантин шараларының енгізілуі және көптеген шағын және орта бизнес субъектілерінің жұмысын тоқтатуы жұмысынан айрылған адамдар санын арттырды. Сондықтан бұл мәселе, шын мәнінде, жүйелі шешім қабылдауды талап етеді. Қазіргі жағдайды ескере отырып, Үкімет адамдарды жұмыспен қамту мәселесін шешу бойынша арнайы шаралар кешенін қабылдады.

Үкімет мектеп, аурухана, жол, тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық нысандарын салуға және қайта жаңартуға, елді мекендерді абаттандыруға көп қаржы бөліп, ол жұмыстарға жұртты тарту, соның есебінен жұмыс орындарын құру деген стандартты жолмен жүру арқылы мәселені шешудің тиімсіз құралын таңдады. Ол үшін «Жұмыспен қамтудың 2020-2021 жылдарға арналған жол картасы» бағдарламасы әзірленді.

COVID-19-ға қарсы күреске бөлінген бюджет қаражатының, оның ішінде ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі (ЕХӘҚМ) бөлетін қаражаттың пайдаланылуына қоғамдық бақылау ерекше өзекті болып отыр. Integrity Astana тобы Сорос-Қазақстан қорының қолдауымен осы шығындарға талдау жүргізді.

ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің 2020 жылға арналған жалпы бюджеті мемлекеттік бюджетті соңғы нақтылауды ескере отырып, биылғы сәуір айында 4 трлн теңге болып, 17%-ға артты. Бұл ретте азаматтардың жекелеген санаттарын әлеуметтік қамтамасыз етуге арналған шығындар бабы 7%-ға өсті, ол – министрлік бюджетінің 89%-ы.

Ақша бөлінген үстіне бөлініп жатыр

Кадр даярлау, кәсіпкерлікті дамыту және жұмыспен қамтуға жәрдемдесудің белсенді шаралары көзделген қазіргі «Еңбек» жұмыспен қамту бағдарламасына қосымша, инфрақұрылым объектілерін салу және дамыту есебінен жұмыс орындарын құру жөніндегі шараларды қамтитын «Жұмыспен қамтудың жол картасы (ЖҚЖК)» бағдарламасы әзірленді.

Үкімет жұмыспен қамту бойынша екі бағдарламаны іске қосу қажеттігін әртүрлі іс-шаралар аясымен түсіндіреді. ЖҚЖК бағдарламасы дағдарысқа қарсы және уақытша, яғни 2 жылға әзірленген дейді. Дей тұрғанмен, жұмыспен қамту мәселелері бойынша екі бірдей бағдарламаны қатар іске асыру – нонсенс.

Биыл жұмыспен қамтуға арналған осы екі бағдарлама бойынша мол қаражат бөлінді. Атап айтқанда, «Еңбек» нәтижелі жұмыспен қамту және жаппай кәсіпкерлікті дамытудың 2017–2021 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасының» шығындары 30 млрд теңгеден 80 млрд теңгеге дейін ұлғайтылды. Ең қызығы, «ЖҚЖК» бағдарламасына тек осы жылдың өзінде республикалық бюджеттен 300 млрд теңге бөлінді. Сонымен қатар, бұл қаражатқа мемлекеттік облигацияларды шығару есебінен қосымша 700 млрд теңге бағыттау көзделіп отыр. Осылайша, «ЖҚЖК» бағдарламасына биыл 1 трлн теңге және «Еңбек» бағдарламасына 80 млрд теңге бөлінеді. Жалпы, биыл жұмыспен қамту шараларына 1080 млрд теңге бөлінді. Бұл қандай сома? Бұл – өте үлкен сома. Оны дұрыс пайдаланса, көптеген қордаланған мәселені шешуге және жұмыссыздықты едәуір азайтуға болады.

Бұл ретте ҚР Бюджет Кодексінің 212-бабының 3-тармағында «Шығарылатын мемлекеттік бағалы қағаздар бойынша облыстың, республикалық маңызы бар қаланың, астананың жергілікті атқарушы органының борышын өтеу міндетті түрде міндеттемелермен белгіленген мерзімде жүзеге асырылады» деп көрсетілген.

Қоғамдық мониторинг аясында біз ЖҚЖК бойынша жоспарланған жобалар мен іс-шараларға қатысты ақпарат табуға тырыстық. Ашық дереккөздерде жалпы ақпарат жоқ. Өңірлердің әкімдіктері жұмыспен қамту бағдарламасы аясындағы жобалар бойынша там-тұм ақпаратты жариялап тұрады.

Қазақстан Республикасы Еңбек және әлеуметтік қорғау министрлігінен алған ақпаратқа сәйкес, ЖҚЖК бағдарламасы бойынша қаражаттың 31%-ы (шамамен 310 млрд) әлеуметтік-мәдени нысандарды салуға, жөндеуге және қайта жаңартуға көзделген. Бұл негізінен білім беру, мәдениет, спорт, әлеуметтік қамсыздандыру нысандары.

Шамамен 26% (260 млрд) – ТКШ нысандарына. Мұнда негізінен тұрғын үй, жатақханалар, су, энергия, газ, жылумен жабдықтау және кәріз нысандарын салу және жөндеу бойынша шаралар қарастырылған.

Тағы 25% (250 млрд) инженер-көлік инфрақұрылымы нысандарын салу мен қайта жаңартуға жұмсалады. Бұл бағытқа қалалық, кенттік жолдар, тротуарлар, кірме жолдар, дамбылар мен көпірлер, сондай-ақ су шаруашылығы нысандары кіреді.

ЖҚЖК бюджетінің бестен бір бөлігі, яғни 18% (180 млрд) елді мекендерді абаттандыруға бағытталады. Оған аулаларды, саябақтар мен көшелерді, балалар алаңдарын абаттандыру, көгалдандыру, жарықтандыру кіреді.

Бағыттар шын мәнінде көп. Еңбек министрлігі берген түсініксіз түсініктемеде қандай бағыттарға қалай басымдық берілгені айтылмайды. Тізімде бірнеше жерден 18 млрд және 6 млрд теңгенің «инженерлік-коммуникациялық инфрақұрылымын» көруге болады. Сондай-ақ, жалпы сомасы 8 млрд теңгеден асатын «Қорғаныс министрлігінің жобалары» деген жолдар бірнеше рет кездеседі. Өкінішке қарай, ашық қол жетімді жобалардың тізімі әлі жоқ. Денсаулық сақтау жүйесінің жалпы 24 нысанын салу және 177 нысанды күрделі жөндеу көзделіп отыр. Бұл ел ауқымы бойынша өте аз.

Жергілікті атқарушы органдардың жобаларды іріктеу кезіндегі белсенділігі де түсініксіз. Біздің ойымызша, құрылыс және қайта жаңарту нысандарының тізімін әкімдіктер асығыс және басымдықтарды ескермей жасаған. Жергілікті атқарушы органдар өздерінің қалауы бойынша қажетті инфрақұрылымдық жобаларды іріктеген. Бұл ретте, іріктеу кезінде құжаттардың әзірлігін (сараптамадан өткен, шығыстардың дайын сметаларымен ЖСҚ-ның болуы) ескерді, бірақ жұмыспен қамту мәселелерін ескермеді.

Тағы бір мәселе – құрылған жұмыс орындары қаншалықты тұрақты болады. ЖҚЖК бағдарламасы аясында 6 762 нысанды салу немесе жөндеу және 242 мың жұмыс орнын құру жоспарлануда. Бұл ретте осы жұмыс орындарының ішінен: 81 мың жұмыс орны құрылыста, 46 мыңы – күрделі жөндеу, 87 мыңы – биылғы жөндеу және 27 мыңы – қайта жаңарту бойынша ашылады. Яғни, жұмыс орындарының басым бөлігі жөндеу саласында.

1 трлн теңгені жұмсау тек 15 мың тұрақты жұмыс орнын құруға сеп болады, ал 242 мың адам бірнеше айға ғана жұмыспен қамтылады.

Қауіп қайдан?

Қолданыстағы ЖҚЖК бағдарламасы 2015-2016 жылдардағы ЖҚЖК бағдарламаларына ұқсас әзірленді, онда инфрақұрылымдық жобаларды іске асыру – үш бағыттың бірі еді.

Есеп комитетінің 2016 жылғы тексеру нәтижелері бойынша инфрақұрылымдық жобаларға барлық бағдарламаның 88% қаражаты бөлінгені, ал оларға қатысушылардың тек 5%-ы жұмысқа орналасқаны атап өтілді. Есеп комитеті тұрақты жұмыс орындарын құру жөніндегі бағдарлама тиімділігінің төмендігін атап өтті және көздеген мақсатқа қол жеткізілмегенін ескертті. Қорытынды: 2020-2021 жылдарға арналған ЖҚЖК-да бұрынғы бағдарламалардың қателіктері ескерілмеген.

Аймақ тұрғындарының айтуынша, ЖҚЖК бағдарламасын жүзеге асыру кезінде мердігер компаниялар нысандарға өздерінің жұмыскерлерін әкеліп, жергілікті жұмыссыздарды қажет ете қоймайды. Себебін «білікті мамандар емес» деп түсіндіреді. Әкімдіктер бұл мәселені әдетте бақыламайды.

ЖҚЖК аясындағы тағы бір маңызды мәселе – қаржының игерілмеу қаупі. Бұл бағдарламаға бұрын-соңды мұндай үлкен сома бөлінген жоқ. Салыстыра отырайық: 2015 жылы ЖҚЖК-ға 38 млрд теңге, ал 2016 жылы 85 млрд теңге жұмсалды. 2016 жылы негізгі сома әкімдіктерге қараша-желтоқсан айларында келіп түсті, соның салдарынан көптеген жоба асығыс аяқталып, «асфальт қар үстіне төселді».

Сондай-ақ, бағдарлама қаражатын орынсыз жұмсау ықтималдығы жоғары. Өйткені әкімдіктер тарапынан құрылыс барысын бақылау тиісті деңгейде жүзеге асырылмайды. Бұл ретте жұмыс процесінде жобалар тізбесін қалыптастыруды және қаражатты мақсатты пайдалану бойынша әкімдіктердің жұмысын ешкім бақыламайды. Тексеруші органдар әдетте жобалар аяқталғаннан кейін тексеруге келеді.

Жүйе керек

Біз ЖҚЖК жүзеге асырудың 5 негізгі проблемасын атап өттік.

Біріншіден, бағдарлама жұмыспен қамту мәселелерін жүйелі шешпейді және тұрақты емес, уақытша жұмыс орындарын құруға ғана бағытталған.

Екіншіден, бағдарлама бойынша жобаларды іріктеу нақты талаптар мен басымдықтарсыз жүзеге асырылды.

Үшіншіден, ЖҚЖК бағдарламасына бөлінген қаражат тым көп және негізсіз.

Төртіншіден, бюджет қаражатын игермеу және оларды тиімсіз пайдалану қаупі жоғары.

Бесіншіден, нақты бақылау жүйесі жоқ, сондықтан бөлінген қаржыны мақсатсыз пайдалану қаупі бар. Қоғамдық бақылау мүлдем жоқ.

Тұрақты жұмыс орындарын құру мақсатына жету үшін үш қадам ұсынылады:

1. Бағдарлама бойынша қаражаттың 20%-дан аспайтын бөлігін бөле отырып, ЖҚЖК бағдарламасы бойынша басталған инфрақұрылымдық жобаларды аяқтау.
2. ЖҚЖК бағдарламасы қаражатының көп бөлігін кәсіпкерлік саласында жаңа жұмыс орындарын құруға қайта бөлу (қаражаттың 50%-ына дейін)
3. Қаражаттың 30%-ы жұмыс істеп тұрған шағын бизнес субъектілеріндегі жұмыс орындарын сақтауға бағытталсын.

ЖҚЖК бағдарламасын қайта қарау, жұмыспен қамтудың екі бағдарламасының (ЖҚЖК және «Еңбек») шараларын үйлестіру және қаражатты бағыттар арасында қайта бөлу, сондай-ақ қоғамдық бақылауды қамтамасыз ету қажет.

Қалай қол жеткізуге болады?

Инфрақұрылымдық жобалар болған жағдайда әрбір елді мекенде жұмыспен қамту бағдарламаларының іске асырылуына қоғамдық бақылау жасау қажет. Қоғамдық бақылаудың қатысуымен ЖҚЖК бағдарламасы бойынша инфрақұрылымдық жобаларға түгендеу жүргізу және ағымдағы жылы аяқталуы тиіс жобаларды айқындау қажет. Тек қоғамдық бақылау таңдаған жобаларды қаржыландыруды қамтамасыз ету және басқа жобаларды қаржыландыруды тоқтату керек.

«Еңбек» бағдарламасының 1-бағыты аясында (қатысушыларды техникалық және кәсіптік біліммен және қысқа мерзімді кәсіптік оқытумен қамтамасыз ету) неғұрлым талап етілетін мамандықтар бойынша мердігер компаниялар үшін қажетті мамандарды даярлауды қамтамасыз ету, әкімдіктер мен мердігер компаниялар арасындағы шарттарға тиісті талаптарды енгізу есебінен жұмыссыздардың ішінен жергілікті қызметкерлерді жалдауды оларға міндеттеуді талап ету керек.

Сондай-ақ, жобаларды іске асыру барысына және қоғамдық бақылаудың және «Адалдық алаңы» сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызмет кеңселерінің қатысуымен қаражаттың орнымен пайдаланылуына мониторинг жүргізу қажет.

ШОБ қолдау аясында «Бастау Бизнес» бағдарламасы бойынша нақты қажет және оқығандар санын ескере отырып, «Еңбек» бағдарламасының 2-бағыты (жаппай кәсіпкерлікті дамыту) аясында микроқаржыландыру көлемін ұлғайту қажет. Ауылдық жерлерде мал шаруашылығын қолдау үшін мал сатып алуға қаражат бөлу қажет.

Бизнес және қоғамдық бақылау өкілдерімен бірлесіп әрбір елді мекенде бизнес жобаларды, бірінші кезекте бизнесті іске қосуға және жаңа жұмыс орындарын құруға дайын қайта өңдеу өндіріс орындарын анықтау қажет.

«Еңбек» бағдарламасының 1-бағыты аясында жоспарланған бизнес жобалар үшін кадр даярлауды бастау қажет. «Атамекен» ҰКП-мен бірлесіп жұмыс істеп тұрған шағын бизнес субъектілеріне жұмыс орындарын сақтау бойынша шаралар әзірлеу.

ЖҚЖК бағдарламасы бойынша басталған инфрақұрылымдық жобаларды аяқтау, қаражаттың көп бөлігін (70%) кәсіпкерліктегі жаңа жұмыс орындарын құру және шағын бизнестегі жұмыс орындарын сақтау шараларына қайта бөлу ұсынылады. Жаңа бизнес жобаларды дамыту және жұмыс істеп тұрған субъектілерді қолдау есебінен мәселені тұрақты жұмыс орындарын құру арқылы шешуге болады.

The post Жұмыспен қамтуға триллион: жол картасында қандай проблемалар  болуы мүмкін? appeared first on Ekonomist.

Пандемия жұмыспен қамтудың бейресми секторына, білім беру жүйесіне әсер етіп, жұмысқа орналаспаған, оқымайтын және біліктілігін арттырмайтын жастардың болашағын бұлыңғыр етті. Әлемдік еңбек ұйымы (ӘЕҰ) бүкіл әлемде, ең алдымен дамушы елдерде NEET санатындағы жастар үлесінің өсімін болжап отыр.

Көп ұзамай бұл сектор қосымша бюджет шығындарын талап етеді, бірақ жастарға арналған бағдарламаларды қаржыландыруды ұлғайтпас бұрын мемлекет жүзеге асыратын шаралардың тиімділігін бағалау маңызды.

250k NEET

NEET жастардың көп болуының қаупі неде? Тұрақты жұмысты ұдайы іздеу жастарды кедейлікке жақындатып, әл-ауқатының төмендеуіне душар етеді. Олардың денсаулығында кінәрат көп және қылмысқа бейім болып кетеді. Халықтың бұл сегменті қоғамдық-саяси институттар мен үкіметке деген сенімнен жұрдай.

Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (ЭЫДҰ) елдерінде NEET санатын жастардың маргиналдануы мен ажырауының көрнекілігі ретінде пайдаланады. NEET жастар саны өсіп, орта жаста да көбейіп, ұзақмерзімді әлеуметтік проблемаға айналуы мүмкін.

ӘЕҰ деректері бойынша, NEET санатындағы жастар саны ең аз елдер қатарына 2019 жылы Жапония (3,0%), Нидерланды (3,1%), Сингапур (4,5%), Германия (5,4%), Швейцария (6,0%) кірді. Ең жоғары көрсеткіш Йеменде (44,8%), Иракта (44,6%) және Ауғанстанда (41,8%) тіркелген. Посткеңестік елдер арасында NEET үлесі Арменияда (36,5%) және Молдовада (27,9%) жоғары. ӘЕҰ әдіснамасында NEET санатына 15 жастан 24 жасқа дейінгі жастар енеді деп нақты көрсетілген.

Қазақстанда NEET санатындағы немесе оқымайтын, біліктілігін көтермейтін және жұмыс істемейтін жастардың үлесі неғұрлым кең ауқымда – 15-28 жас аралығын қамтиды. 2019 жылы бұл үлес 7,4% немесе 250 мыңнан астам адамды құрады (ӘЕҰ әдіснамасы бойынша деректер – 10,5%).

NEET санатындағы жастардың ішіндегі 52 мыңы – үй шаруашылығын жүргізу, отбасы мүшелерін күту себебінен жұмыс істемейтін жастар, оның ішінде жас аналар бар. 33 мың адам – денсаулық жағдайы бойынша жұмыс істемейтіндер мен мүгедектігі бойынша жәрдемақы алатын адамдар.

Жастар арасындағы NEET үлесінің ең жоғары көрсеткіштері еліміздің оңтүстік өңірлерінде, сондай-ақ Қарағанды (12,3%), Ақтөбе (8,1%) және Маңғыстау (8,0%) облыстарында тіркелген.

NEET: 1 карта мен 6 бағыт

Мемлекет жас азаматтарды білім беру жобаларына тарту және жұмыспен қамтуға бағытталған бірқатар шараны қабылдауда. 2018 жылдың қыркүйегінде 18-29 жас аралығындағы NEET жастарын жұмыспен қамту және әлеуметтендіру бойынша Жол картасы қабылданды. Жұмыс 6 бағыт бойынша жүргізіледі. Олар: кәсіптік бағдарлау, кәсіби оқыту, жұмыспен қамтуды қамтамасыз ету, жастар кәсіпкерлігін дамыту, жастарды әлеуметтендіру, ұйымдастыру-әдістемелік іс-шаралар.

Жүзеге асырылатын шаралардың ішінде атап өтетіндері:

1. «Дипломмен ауылға» бағдарламасына ынталандыру. Атап айтқанда: мамандарға берілетін бір жолғы жәрдемақы мөлшерін 70-тен 100 АЕК-ке дейін ұлғайту, тұрғын үй сатып алуға 3,7 млн теңгеге дейін арзан несиелер беру көзделген.
2. 2014 жылдан бастап жүзеге асырылып келе жатқан «Серпін» жобасы аясында жұмыс күші мол оңтүстік өңірлерден келген жастар солтүстік өңірлерде оқуға алынып, жұмысқа қала алады.
3. 2017 жылдың қыркүйегінен бастап «Баршаға арналған тегін техникалық және кәсіптік білім беру» бағдарламасы жүзеге асырылуда. Ол бойынша барлық ниеттілер жұмысшы мамандығын тегін ала алады.
4. Өзін-өзі асыраушы және жұмыссыз жастарды оқытып, кәсіпкерлікке ынталандыруға арналған «Жас кәсіпкер» бағдарламасы бар. Бағдарлама аясында 18 мың адам оқыды, 14 мыңнан астам адам өз жобаларын қорғады, шамамен қамтылған 150 мың адамның 90%-ы жұмысқа орналасты.
5. Халықты жұмыспен қамту орталықтарының қызметі. Олардың саны ел бойынша 200-ге жуық.
6. Жастар ресурстық орталықтарының қызметі. 2019 жылы елімізде 208 орталық тіркелген. Онда жастар жұмысқа орналасу, білім беру, кәсіби дайындық, бос уақыт, туризм және спорт туралы ақпарат алады.

Сапаны жақсарту

Елдегі жастардың басым бөлігі интернет ақтаратындар екеніне қарамастан, NEET жастарының негізгі проблемасы – мемлекет көрсететін қолдау шаралары туралы ақпараттан тыс қалып жататыны. Жастар жүзеге асырылып жатқан «Жас кәсіпкер» бағдарламасы туралы да құлақтанбаған.

Жұмыспен қамту саласындағы гендерлік стереотиптер де проблеманы ушықтыруда. Жұмыс берушілер жұмысқа алу кезінде ер адамдарды жұмысқа тез қабылдауға бейім. Бұл әсіресе жұмысқа жоғары сұраныс бар техникалық мамандықтарға қатысты байқалады. NEET жастарының көп бөлігін ыңғайлы жұмыс кестесін қажет ететін жас аналар құрайтынын ескерсек, шындықтың ауылы алыс емес екенін байқауға болады. Соңғы жылдары қазақстандық NEET арулар үлесі ерлерге қарағанда екі есе көп.

Білім алғанын растайтын диплом жастардың жұмыспен қамтылуына кепілдік бермейді. Бұны тегін (кәсіби/жоғары) білім беру бағдарламаларының нәтижесінен көруге болады. Алған білім сапасы көбінесе еңбек нарығының сұраныстарына сай келмейді. Жұмысшы кадрларға деген жоғары сұраныс пен тегін кәсіптік-техникалық білім беруге көшу сапаның өсуіне әкелген жоқ. Отандық жұмыс берушілер қазақстандық «техника мамандарының» біліктілік деңгейіне қанағаттанбайды. Жыл сайын жұмыс берушілер ұсынатын 20 мыңға жуық бос жұмыс орны толмай қалады.

Мұның бәрі «Серпін» жобасынан да көрінеді. Бір жағынан, жоба кеңеюде – оңтүстіктен студенттерді қабылдауға дайын оқу орындарының саны өсіп, гранттар артып келеді. Жұмыс қолы тапшылығы бар өңірлерде жастарды жұмысқа орналастыру және кейіннен сол жерде алып қалу сол шешуі жоқ мәселе күйінде қалып отыр.

Халықты жұмыспен қамту орталықтарының (ХЖҚО) қолында үлкен ресурс бар. 2019 жылғы сауалнамаға сәйкес, ХЖҚО жұмыс іздеу құралы ретінде өте танымал емес. Сауалнамаға қатысқан жастардың тек 12,9%-ы ғана ХЖҚО-ға жұмысқа орналасуға өтініш білдірген. Бірақ  қызметкерлердің жұмыс сапасына қанағаттанбайды, оның ішінде артық бюрократизмді де атап өтті.

Дұрыс дағдылар мен әлеуметтену

Әлемдік тәжірибе көрсетіп отырғандай, NEET санатындағы жастардың ең аз үлесі бар елдер екі негізгі бағытқа баса назар аударады: (1) жастардың мектепке дейінгі білім алуына инвестиция салады, (2) жастар ортасындағы негізгі әлеуметтік-экономикалық проблемаларды шешуге ғылыми тәсілдер негізінде, оның ішінде жеке тәсіл негізінде атаулы бағдарламаларды әзірлеу.

Бірінші бағыт алдын алу тетігі болып саналады және ұзақ мерзімді тиімді тәсіл. Мектепке дейінгі білім беруге инвестиция салудың пайдасы мол екенін ерте жастан білім беру және тәрбиелеу бойынша көптеген ғылыми зерттеу растап отыр.

Екінші бағыт – дәл қазір алдымызда тұрған проблеманы шешу және NEET санатының үлесін төмен деңгейде ұстап тұру. Жапонияның, Люксембургтің, Норвегияның тәжірибесі неғұрлым тиімді болып саналады. Ол бойынша жастардың осы санатқа кіру себептерін анықтап, кейіннен жеке-жеке, нақты бағыттағы бағдарламаларды әзірлеуге ғылыми тұрғыдан дайындық жасайды.

Жапонияның «дұрыс дағдыларды» (soft skills) дамытуға, әлеуметтендіруге, жастардың осы санатқа кіруінің себептерін жекелеп зерттеуге және өзін-өзі дамытуға ықпал ететін бағдарламаларды жүзеге асыруға үлкен мән беретіні байқалады.

Сингапурда соңғы онжылдықта тағылымдамадан өту немесе  жұмыс істеуге студент кезінде-ақ келетін жастар көбейгені байқалады. Бұл болашақта еңбек нарығына да оң әсерін тигізеді. Өйткені бұл жастар тәжірибе мен  біліктілікті ерте жинап, оқушылық өмірден үлкен өмірге аяқ басар кезде қиналмай, дағдармай жол тауып кете алады.

Нидерланд жетістігінің сыры мектепке дейінгі және мектептегі білім беруге инвестицияның күшеюі, балаларды жастайынан баулуда жатыр. Статистика бойынша Нидерландтағы үш баланың екеуі мектепке дейінгі білім беру орталықтарына барады. Мемлекет мұнымен қатар, жұмыс істейтін аналар үшін әртүрлі жеңілдіктер ұсынады. Жарты күн жұмыс істегісі келетін және қалған уақытын баласына қамқорлық жасағысы келетін аналар үшін жұмыс сағаттары мен төлемдерді реттеудің бірыңғай жүйесі бар.

NEET санатындағы жастар қатарын азайту жөніндегі Норвегия саясатының ерекшелігі жастармен ғана емес, сонымен бірге тікелей жұмыс берушілермен де жұмыс істеуінде болып тұр. Кешенді тәсіл Норвегия Үкіметіне еңбек нарығын реттеуге және олардың транзиттік кезеңінде жастар үшін қолайлы жағдай жасауға мүмкіндік береді.

Жарқын болашақ

Қазақстанда NEET санатындағы жастарға көмек көрсету аясында, жоғарыда айтылған қысқа мерзімді «Жас кәсіпкер», ұзақ мерзімді «Серпін», Баршаға арналған кәсіптік және техникалық білім беру бағдарламасы  секілді түрлі білім беру бағдарламалары жүзеге асырылады. Мақсаты – олардың Қазақстандағы қазіргі заманғы еңбек нарығының сұраныстарына қаншалықты сәйкес келетінін, тегін білім берудің қаншалықты сапалы екенін түсіну, түлектер санына негізделген формальды тәсілдерден алшақтау. Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, көптеген ел мемлекеттік қолдаудың әсерін бағалаудың өзіндік жүйесін құруда.

NEET жастары өте аз елдердің тәжірибесін ескере отырып, жастар жұмыссыздығын азайтуға бағытталған ұйымдардың қызметін жақсартуға ғана емес, оның ішінде ұзақ мерзімді мониторинг арқылы, сонымен қатар жеке тәсілге, әлеуметтендіруге және өзін-өзі дамытуға көмектесуге баса назар аудару керек. Бұл – жеке және топпен кеңес бере алатын психологтардың, коучтардың қызметіне кіреді.

Бірнеше рет атап өткеніміздей, жастармен олардың тілінде сөйлеу керек және бар мүмкіндіктер туралы ақпаратты жастар арасында сұранысқа ие ресурстарда беру қажет.

NEET жастарды жұмысқа алу үшін жұмыс берушілерді ынталандыру керек. Атап айтқанда, мұндай жаңа қызметкерлер үшін жұмыс берушілердің әлеуметтік аударымдарын азайтуға немесе ұзақ уақыт жұмыссыз жүрген, біліктілігі төмен жастарды жұмысқа алатын компанияларды субсидиялауға болады.

Сондай-ақ, зерттеушілер ХЖҚО қызметін зерттей отырып, жұмысқа орналасуға өтінім беру рәсімін оңайлатудың, жұмыстың электрондық форматын жақсартудың маңыздылығын атап өтті. Олардың оқу орындарымен, жұмыс берушілермен, жастар ресурстық орталықтарымен ынтымақтастығы мен өзара үйлестіруді күшейту қажет. ХЖҚО сонымен қатар еңбек нарығындағы трендтер, жұмыс берушілерге қажет кәсіптер мен дағдылар туралы көбірек ақпарат берсе нұр үстіне нұр.

The post NEET ұрпақ: мемлекеттік бағдарламалар жастар арасындағы жұмыссыздықты жоя ала ма? appeared first on Ekonomist.

Ең төменгі күнкөріс деңгейі

Сіз бен біз кедейлік тақырыбын ашып жазған кезде осы терминмен таныстық. Ең төменгі күнкөріс деңгейі: мөлшері бойынша ең төменгі тұтыну себетінің құнына тең, бір адамға қажетті ең төменгі ақшалай кіріс екенін есімізде сақтаймыз.

Инфляция туралы материалдан тұтынушылық себет туралы білеміз. Бұл себетті тұтыну бағасының индексін есептеу үшін қолдандық. Тұтыну себеті – лайықты өмір сүру үшін тауарлар мен қызметтердің ең аз жиынтығы.

Тұтыну қоржынында азық-түлік, коммуналдық қызметтер, көлік, медициналық, білім беру тауарлары мен қызметтерді қамтитын 12 негізгі бөлік бар. Тауарлар мен қызметтер жиынтығы дәрігерлердің, әлеуметтанушылардың және басқа ғалымдардың ұсыныстарын ескере отырып жасалады. Бұл себетті құрастыру кезінде денсаулықты және әлеуметтік өмірді сақтау үшін калориялардың, ақуыздардың, көмірсулардың, майлар мен дәрумендердің орташа қажетті саны ескеріледі.

Демек, күнкөріс минимумы  –  тұтыну қоржынының құнын жабатын белгілі бір ақша сомасы. Бұл – елдің әлеуметтік саясатына әсер ететін өте маңызды көрсеткіш. Мысалы, Қазақстанда кедейлік шегі ең төменгі күнкөріс деңгейінің 70%-ы ретінде белгіленген.

Ең төменгі жалақы

Толық жұмыспен қамтылған, белгілі бір күнкөріс деңгейі бар елде тұратын адам өз еңбегі үшін ең аз дегенде күнкөріс минимумын жабатын мөлшерде ақы алуы керек деп болжау қисынды болар еді. Бүкіл әлемдегі экономистердің көзқарасы екіге бөлінді: ең төменгі жалақыны белгілеу саясатын қолдайтындар және осы бастамаға қарсылар.

Ең төменгі жалақыға қарсылардың уәждерінің бірі – егер сұраныс болса, ұсыныс болады. Белгіленген минимумнан төмен ақыға жұмыс істеуге дайын адамдардың барлығы жұмысқа орналаса алмайды, өйткені заң жұмыс берушілерге осындай төмен жалақыны төлеуге рұқсат етпейді. Нәтижесінде, белгіленген минимумнан төмен жалақы үшін жұмыс істеуге келіскен барлық жұмыс күші көлеңкелі табыс түріне кіреді. Көлеңкеде, біз білетіндей, халықтың әлеуметтік осал топтары одан да осал болып кетеді.

Алайда, ең төменгі жалақыны енгізу саясатын қолдайтындар көбінесе жұмыс берушілер монопсониялық күшін көрсете бастайды деп санайды.

Монопсония – нарықта жалғыз жұмыс беруші болып, оның кез келген жалақыны белгілей алуы.Өйткені адамдар жұмыс істейтін жер жоқ.

Халықты әділетсіз қанаудан қорғау үшін ең төменгі жалақыны енгізу қажет.

Бірақ басқа елдердегі сияқты Қазақстанда да компаниялар қызметкерлермен ең төменгі жалақы көрсетілген еңбек шартын жасасатын жағдайлар болады. Бірақ іс жүзінде бұл қызметкерлер шартта көрсетілгеннен аз алады. Басқалары, жоғарыда айтылғандай, көлеңкелі экономика құрады. Бұл – ең төменгі жалақы саясатының тиімділігі туралы сөз еткеніміз. Осындай жағдайға қарамастан, мұндай заңның болуы қызметкерлерге заңды жолды қолдана отырып, өз хақы үшін күресуге мүмкіндік береді.

Алайда, біз бұл полемикаға терең үңілмейміз. Сіз бен біз әлеуметтік мемлекетте өмір сүріп жатырмыз, яғни мемлекет халықты қолдауға міндеттеме алған. Ең төменгі жалақыны белгілеу әлеуметті қолдауға бағытталған саясатқа жатады. Анығырақ айтқанда, халықтың ең әлсіз тұсы.

Сонымен:

Ең төменгі жалақы – ең жеңіл (қарапайым) жұмыстарды орындайтын және ақысына өмір сүруді қамтамасыз ету үшін қажетті әртүрлі тауарлар, қызметтер және басқа да игіліктер жиынтығының ең аз мөлшеріне қол жеткізуге мүмкіндік беретін ақшалай төлемдердің мөлшерін айқындайтын әлеуметтік норматив.

Бұл анықтамадан сіз бен біз ЕТЖ ең төменгі күнкөріс деңгейінен төмен белгіленбейтінін түсінеміз. Әрбір еңбек лайықты түрде бағалануы тиіс. Адам өзінің жалақысына өзін лайықты өмірмен қамтамасыз етуі керек деген сөз.

Кестеге назар аударсаңыз, одан Қазақстанда ең төменгі жалақы ең төменгі күнкөріс деңгейі деңгейінде белгіленгенін және тек 2019 жылы ең төменгі жалақы ең төменгі күнкөріс деңгейінен жоғары болғанын көруге болады.

Төменгі есептік көрсеткіш

Сіз бен біз көзіміз ашық адамдармыз және инфляция немесе бағаның тұрақты өсуі туралы ұғымды білеміз. Енді сізге жаңа құрылған мемлекеттің тізгіні берілді және заңдар ойлап табуыңыз керек деп елестетіп көріңіз. Сіз ата заңның жобасын сызып, қылмыстық және азаматтық құқықты қолға алдыңыз. Мұнда сіз айыппұлсыз заң болмайтынын түсінесіз. Адамның табиғаты соған итермелейді.

Бірақ не істеу керек, инфляция көзіңді алдай беріп жетіп келеді. Егер біз айыппұлдарды абсолют мөлшерде орнатсақ, бір жылдан кейін бағалар өзгереді де, белгіленген айыппұлдардың бастапқыдағы жазалаушы күші болмайды. Енді жыл сайын заңдарға түзетулер енгізіп, айыппұлдардың абсолют теңгелік мәнін өзгерте беру керек пе?

Елестетіп көріңізші, мұның артында қанша әуре-сарсаң жатыр: барлық министрлікпен келісу, қағаз қанша кетеді, ол қағаз үшін қанша ағаш кесеміз, қанша күш, жүйке, қаржы, ал ең бастысы, біз жыл сайын бұл әурені қайталап отырамыз!

Шын мәнінде, заңдарды орындау барысында қандай да бір шартты бірлікті қолдану қисынды болады. Қараңызшы, бюрократия тудыратын қаншама мәселенің көзі жойылады. Яғни, жыл сайын әр заңды қайта жазудың қажеті жоқ! Бізге айыппұлдардың деңгейін теңгемен емес, шартты бірліктермен бір рет бекітіп, жыл сайын инфляцияны ескере отырып, осы шартты бірліктің мәнін өзгерту жеткілікті. Сонда біз айыппұлдары бар әр заңдағы мәтінді жыл сайын өзгертпейміз, жылына бір рет шағын қаулымен осы шартты бірліктің көлемін ғана белгілеп отыру жеткілікті.

Бұл шартты бірлік – төменгі есептік көрсеткіш.

Төменгі есептік көрсеткіш –заңдарды, актілер мен ережелерді артық басып шығару және түзету шығындарын болдырмау үшін құрылған шартты бірлік.

The post Ең төменгі күнкөріс деңгейі, ең төменгі жалақы және ең төменгі есептік көрсеткіш дегеніміз не? appeared first on Ekonomist.

Аумағы жағынан әлемде тоғызыншы орында бола тұра, халқының саны жағынан Қазақстан 63-орында. Бұл көрсеткіш бойынша аса ірі емес мегаполистердің өзіне есе жібереміз.

Осыған орай қоғамда заңды сауал туады: халқының саны бізден он есе көп елдердің өзі материалдық көмекті екі есеге арттыру арқылы әйелдерді тууға ынталандырып отырған жағдайда Қазақстан неге асықпайды? Оның үстіне, тәуелсіздік алғаннан бері қарайғы уақытта мемлекет демографиялық дамудың нақты көрсеткіштерін белгілеген жоқ, ұғынықты әлеуметтік-демографиялық модель де ұсына алмады.

Бір жағынан, этникалық қазақтардың елге көшіп келуіне назар аударып, туу деңгейін арттыру қажеттігі айтылып жатқанымен, екінші жағғынан, өсіп келе жатқан ұрпақты лайықты өмір сүру деңгейімен қамтамасыз ету мәселесінде айтарлықтай проблемалар кездеседі.  

Жалпы демографиялық жағдай

2019 жылы жарияланған БҰҰ-ның 2100 жылға дейінгі халық саны жөніндегі болжамы бойынша, әлемнің болашақтағы демографиялық картасы өте күрделі. Атап айтқанда, көршілес Ресейде 2100 жылға қарай қазіргі туу деңгейі мен көші-қон көрсеткіші сақталғанның өзінде, халық саны 146 миллионнан 126 миллионға дейін азаяды (-20 млн). Бұл солтүстік көршіміз үшін демографиялық апатқа тең десек, артық айтқанымыз емес. Сол себепті де РФ президенті Владимир Путиннің жуырдағы халыққа арнаған жолдауында айтылған мұндай жағымсыз жағдайдың алдын алу шаралары Ресейдің әлеуметтік-демографиялық саясатындағы негізгі басымдық болып отыр.

Қазақстанға қатысты көрсеткіштер мұнан әлдеқайда жақсы. БҰҰ 2100 жылға қарай Қазақстанда 28 миллионға жуық адам өмір сүреді деп болжап отыр (+10 млн).

Демографтардың айтуынша, ел халқының саны ұдайы өсіп-өнуі үшін туу коэффициентінің жиынтық көрсеткіші кемінде шамамен әр әйелге өмірінде 2,2 баладан келуі керек. Ресейде бұл көрсеткіш межеден төмен, онда әр әйелге 1,6 баладан келеді. Ал Қазақстанда бүгінгі күні туу коэффициентінің жиынтық көрсеткіші 2,84-ке тең.

БҰҰ болжамына сүйенетін болсақ, Қазақстанда оң тенденция байқалады және елімізге халық санын өсіруді ынталандыру үшін жедел шараларды қолға алудың қажеті жоқ сияқты. Дегенмен, бұл демография мәселесін ысырып қою керек дегенді білдірмейді және оның салмақты себептері бар.

Анық тенденциялар

Ғалымдар әлемнің дамыған елдеріне тән деп отырған демографиялық тенденциялар көп жағдайда Қазақстанға да келеді. Солардың негізгілеріне тоқталсақ…

Бірінші маңызды тенденция – қарқынды урбанизация процесі, бұл әрдайым отбасы көлемінің қысқаруымен қатар жүреді. ЭӘДҰ елдерінде қала халқының орташа үлесі 77% болса, Қазақстанда соңғы 10 жылда ғана бұл көрсеткіш 4,4%-ға артып, 58,4%-ды көрсетіп отыр және қарқынды өсу байқалады.

Екінші тренд – жалпы әлемде туу көрсеткішінің қысқаруы және өмір сүру ұзақтығының артуы. Бүгінгі таңда ешқандай дамыған мемлекетте туудың жалпы коэффициенті бір әйелге 2,2 баладан келетін халықтың өсіп-өну деңгейінен артық емес.

Үшінші тренд – тұңғыш баланы дүниеге әкелуді кейінге шегеру. Соңғы онжылдықта әйелдер де, ерлер де отбасын құрудан бұрын еңбек нарығында орнығып алуға көбірек ұмтылады. Оның үстіне, әйелдердің білім алу деңгейі артып келе жатыр, ғалымдардың пайымынша, бұл бала тууды кейінгі қалдыруға ықпал ететін маңызды себептердің бірі. Тұңғышын кейіндеу туып жатқаннан кейін, әлбетте, көпбалалы болу ықтималдығы да азаяды. Ал алдыңғы буында бұл үрдіс басқаша болатын.

Бүгінде ЭӘДҰ елдерінде тұңғыш баланы дүниеге әкелетін орташа жас – 30 жас және соңғы 10 жылда ол 2 жылға артқан. Қазақстанда соңғы 10 жылда бала туу жасы 3,7 жылға артып, 25-тен 28,7-ге дейін көтерілген.

Қазақстанда осы аталған демографиялық тенденциялардың бәрінің белгісі байқалады, яғни демографтар екінші демографиялық ауысым деп атайтын құбылыс Қазақстан үшін де өмір шындығына айналып отыр. Демографиялық ауысым жылдамдығы артуда. Дамыған елдерге туу көрсеткішін азайтып, өмір сүру ұзақтығын арттыруға жүздеген жылдар қажет болса, бүгінде Қазақстан сияқты дамушы елдерге бұл үшін онжылдықтар жеткілікті болып отыр. Сондықтан да бұл мәселе ғалымдардың да, саясаткерлердің де назарынан тыс қалмауы керек.

Қазақстандықтар көпбалалы болғысы келе ме?

2019 жылы елімізде алғаш рет «Қазақстан отбасылары-2019» ұлттық баяндамасы жарияланды. Қазақстандықтардың басым бөлігі, нақтырақ айтсақ, 92%-ы бала отбасының міндетті факторы деп есептесе, қалған 8%-ы отбасында бала болуы міндетті емес деген пікірде. Баяндаманы жасаушылар қазақстандықтардың орташа бала санына қатысты көзқарасы да өзгергенін атап өтеді, респонденттер отбасында 2-ден 4 балаға дейін болады деп жоспарлайды. Көпбалалы болу немесе отбасындағы 4+ бала тенденциясы негізінен республиканың оңтүстік және батыс аймақтарына тән.

Ұлттық баяндамада келтірілген деректер Қазақстанға қатысты болжамның оптимистік екенін көрсетеді. Соңғы жылдары елдегі әлеуметтік-экономикалық сала қиындықтарды бастан кешіріп отырғанына қарамастан, қазақстандықтардың балаларға қатысты оптимизм деңгейі жоғары болып қалып отыр. Бұрынғыдай қазір де бала туғысы келеді, тіпті, тууға қатысты қалыптасқан жағдай мемлекеттің экономикалық саясатына байланысты болса да, ел азаматтарының болашағы қандай боларына тікелей тәуелді болса да, туғысы келетіндер бар.

Қазақстанда туу көрсеткішіне қатысты болжам жағымды екеніне қарамастан, жағдай түбегейлі өзгеруі мүмкін деген қауіп те жоқ емес. Бұған жалпы әлемдегі тенденциялар ғана емес, ішкі жағдай да ықпал етеді.

Бірінші кезекте эмиграция қарқынының жоғарылығы ықпал етеді. Ресейдің тууға ынталандыру үшін әлеуметтік қолдауды арттыру және иммигранттардың ағылуы (соның ішінде біздің елден де) арқылы туу көрсеткішінің төмендігі мен эмиграцияның орнын толтыру мүмкіндігі болса, Қазақстанның бұл тұрғыдағы жағдайы қиындау.

Былтырғы жылдың 9 айында ғана ҚР аумағынан 34 мыңнан астам адам кеткен, кері сальдо -26 мың адамды көрсетіп отыр. Өткен жылдардағыдай, статистика оптимизмге жетелемейді.

Оның үстіне, бізде демографияға қатысты мемлекеттік идеология жұмысы байқалмайды. Бұған қоса демографиялық дамудың қандай да бір нақты, жүйелі үлгісі жоқ. Қазақстан қазіргі күні өзекті болып отырған демографиялық көрсеткіштерді есепке ала отырып, ұғынықты әлеуметтік бағдарлама жасауы тиіс. 2020 жылдың күзінде болатын халық санағының деректеріне сүйене отырып, осындай модель жасап шығару керек.

Қазір Қазақстандағы халықтың әлсіз тобына жататындарды қолдау шарасы кедейлікті төмендетіп, экономикалық қиындық кезеңінде отбасына қолдау көрсетумен байланысты. Алайда ол елдегі туу көрсеткішін арттыруды ынталандыруға жатпайды.

Ал экономистер туу көрсеткішінің төмендеуі халықтың өсіп-өнуінің де төмендеуіне және оның қартаюына алып келеді деп есептейді. Ал бұл еңбек нарығының тарылуына, экономикалық белсенділіктің баяулауына, соған орай зейнетақы жасының артуына алып келеді. Мұның салдарынан айтарлықтай саяси мәселе туындауы мүмкін.

Адам – кез келген мемлекеттің басты құндылығы. Мемлекетке адам ресурсы қажет болғанымен, отбасылар үшін мұндай қажеттілік болмай отыр. Бұл туу көрсеткішін көтеру үшін ынталандыру шарасы қажет екенін көрсетеді, алайда ол тек алдын ала ойластырылған және түсінікті әлеуметтік-демографиялық бағдарлама болғанда ғана тиімді болмақ.

Бұл ретте туу көрсеткішінің артуы өз алдына демографиялық жағдайды жақсартудың басты шарты емес екенін түсіну керек. Сонымен бірге ана мен бала өлімі көрсеткішін төмендету, ер адамдардың ерте өлімінің алдын алу бойынша жүйелі жұмысты қолға алу керек. Қазір өлімнің бұл түрлері бойынша біраз жұмыс қолға алынғанымен, көрсеткіш әлі де жоғары болып қалып отыр. Сондай-ақ мемлекет азаматтардың еңбекке қабілеттілік кезеңін мейлінше созуға күш салуы керек.

Мемлекет қазіргі кезде болып жатқан демографиялық өзгерістерге дайын болуы тиіс. Бала күтімі, білім беру, тұрғын үймен қамту және басқа да бағыттағы саясатты жоспарлау қажеттігі тікелей осы процестерге байланысты. Сондықтан демографиялық зерттеулерді күшейту және Қазақстанда отбасы институтын нығайту ауадай қажет.

Әлемдік тәжірибе демографияға уақтылы қолдау көрсетумен салыстырғанда, туу көрсеткішінің төмендеу дағдарысын еңсеру мемлекет үшін әлдеқайда қымбатқа түсетінін көрсетіп отыр.

The post Туу, әлде тумау: Қазақстан неліктен туу көрсеткішін қазірден қолға алуы тиіс? appeared first on Ekonomist.

Жастар арасындағы жұмыссыздық мәселесін шешу үшін мемлекет елдің жас азаматтарын кәсіпкерлік қызметке тартуға әрекет жасайды, бұл, жалпы, барлығына да ‒ қоғамға да, азаматтарға да, мемлекеттің өзіне де тиімді. Екінші жағынан, басқа жас категорияларының арасында кәсіпкерлік, объективті себептерге байланысты, жаңалыққа  жат емес, өзгермелі жағдайларға тез бейімделетін жастардың рухына жақынырақ келеді, бұл дамыған елдерде жеткілікті түрде табысты пайдаланылып, белсенді ынталандырылады.

Жастар өздерінің еңбек қабілеттерін лайықты бағалай ала алмайтын бола тұра, еңбек нарығындағы жарамдылықтарын жиі асыра бағалайды. Тағы бір мәселе — кәсіпорындар жұмыс тәжірибесі жоқ қызметкерлерге қызығушылық танытпайды, әңгіме «бірінші жалдаудың тұзағы» жайлы. Көптеген зерттеушілер жастар жұмысқа қабылдау кезінде жас ерекшелігі бойынша ғана емес, әлеуметтік-экономикалық жағынан да кемсітушілікпен бетпе-бет келетінін атап өтеді.

Ал кәсіпкерлікте жастық кезең, керісінше, салада табысты ілгерілеуге ықпал ететін фактор болып табылады.

Жастар кәсіпкерлігін қалай қолдайды?

Бұл міндетті шешу үшін іске асырылып жатқан екі мемлекеттік бағдарламаға толықтырулар енгізілді: нәтижелі жұмыспен қамтуды және жаппай кәсіпкерлікті дамытудың 2017-2021 жылдарға арналған «Еңбек» мемлекеттік бағдарламасы және «Бизнестің жол картасы 2020». Кәсіпкерлікті дамытуға бағытталған бағдарламаларды іске асыру мерзімі нәтижелі жұмыспен қамтуды және жаппай кәсіпкерлікті дамытудың «Еңбек» мемлекеттік бағдарламасы аяқталатын жыл ‒ 2021 жылға дейін жүзеге асырылатын болады.

Онда кәсіпкерлік негіздеріне оқыту, жеңілдікті шарттарда несиелер/микронесиелер беру, несиелер/микронесиелерді кепілдендіру, жаңа бизнес-идеяларды іске асыруға мемлекеттік гранттар беру қарастырылған.

Жастар үшін кәсіпкерліктің қолданыстағы білім беру бағдарламасы айтарлықтай пысықталды. Жаңартылған форматта ол 2019 жылдан бастап білім беру жобасын іске асыруға жауап беретін «Атамекен» Ұлттық Кәсіпкерлер палатасында жұмыс істейді. «Жас кәсіпкер» жобасы аясында «Атамекен» ҰКП филиалдық желісі арқылы әрбір стартапты бизнес-тренердің жеке сүйемелдеуі қарастырылған. Жоба жұмыссыз, тұрақты табысы жоқ жастарға бағытталған.

«Жас кәсіпкер» аясында «Бастау» желісі бойынша жоспарланған оқытуға 15 мың ауыл тұрғыны, қосымша жұмыс іздеуде қалаларға қоныс аударған, ауылдан 40 мың жұмыссыз жастар қамтылатын болады. Жастар жылын өткізу бойынша Жол картасына сәйкес, жұмыссыз, оқытылмайтын және біліктілікті көтермейтін жастардың көрсеткішін (NEET) жыл сайын 1%-ға төмендету жоспарлануда.

Бизнес-жобаларды іске асыратын немесе іске асыруды жоспарлайтын бағдарламаға қатысушыларға кәсіпкерлік негіздеріне оқыту курстарынан өткеннен кейін микронесиелер беріледі.

Жаңа бастаған кәсіпкерлер осы жағдайдан жаңа жұмыс орындарын құру шарттарынан босатылды. Басқа артықшылық қарыз қаражатын беру үшін қажетті кепілдік мөлшері болып табылады. Ісін жаңа бастаған кәсіпкер үшін кепілдік мөлшері микронесие сомасының 85%-ін құрайды, сол сияқты жұмыс істеп жатқан кәсіпкер үшін кепілдік мөлшері микронесие сомасының 50%-ін құрайды.

Өз кезегінде, ісін жаңа бастаған кәсіпкерлерге жеке кәсіпкер немесе заңды тұлға ретінде мемлекеттік тіркеу мерзімі микронесие үшін МҚҰ/КС-ға өтініш берген кезде кемінде үш жыл болуы тиіс кәсіпкерлер жатады. Яғни, сөз өз бизнесін жүргізе бастаған халықтың барлық санаттары туралы болып отыр.

Осылайша, несие алуға қатысты артықшылықтар жаңадан бастаған кәсіпкерлерге қатысты, оларға, сөзсіз, объективті себептер бойынша жас кәсіпкерлер да жатады.

2018 жылдың соңында жастар кәсіпкерлігін дамытуға арналған Бағдарламада жаңа бастаған кәсіпкерлерді мемлекеттік қолдаудың жаңа тетігі — жаңа бизнес-идеяларды іске асыру үшін мемлекеттік гранттар пайда болды. Олар салық органдарында тіркеуі бар, «Атамекен» өңірлік кәсіпкерлер палатасы жанындағы комиссияның мақұлдауы бар, сондай-ақ, «Бастау – Бизнес» жобасы бойынша оқуды аяқтаған кезде бір рет бөлінеді.

Бағдарламаға қатысушыларға бір рет берілетін өтеусіз және қайтарымсыз негізде берілетін бір грант мөлшері 200 АЕК-ке дейін. Гранттармен болжамды қамтылу — жыл сайын 10 мың жас.

Жастарға арналған “Бизнестің жол картасы”

Кәсіпкерлікті, оның ішінде жастар кәсіпкерлігін дамытуға бағытталған басқа жоба ‒ «Бизнестің жол картасы 2020» бизнесті қолдау мен дамытудың мемлекеттік Бағдарламасы болып табылады.

Бұл бағдарлама аясында жаңа бастаған жас кәсіпкерлер мен жеке ісін жаңа бастаған кәсіпкерлер бөлек бөлінеді. Алғашқыларға жеке кәсіпкер ретінде мемлекеттік тіркеу мерзімі банкке несие алу үшін өтініш берген кезде үш жылдан аз уақытты құрайтын 29 жасқа дейінгі (қоса алғанда) жеке кәсіпкерлерді жатқызады. Ал ісін жаңа бастаған кәсіпкерлерге жеке кәсіпкерлер немесе заңды тұлғалар ретіндегі мемлекеттік тіркеу мерзімі банкке/лизингтік компанияға/микроқаржылық ұйымға несие/лизинг шартына/микронесие алу үшін өтініш беру сәтінде үш жылдан аз уақытты құрайтын кәсіпкерлерді жатқызады.

Несие алған кезде ісін жаңа бастаған жас кәсіпкерлер мен ісін жаңа бастаған кәсіпкерлер қолдауға ие болады, сөз кепілдендіру туралы болып отыр. Жаңа бастаған және жас кәсіпкерлер үшін кепілдік мөлшері несие сомасының 85%-ін құрауы мүмкін. Жаңа бастаған және жас кәсіпкерлер үшін несиенің немесе қаржы лизингі шартының ең көп сомасы 20 млн теңгеге дейін.

«Бизнестің жол картасы» аясында жас кәсіпкерлер мен ісін жаңа бастаған кәсіпкерлер мемлекеттік гранттар ала алады. Сондай-ақ, гранттар берілетін халықтың басқа да санаттары ‒ әйелдер, мүгедектер және 50 жастан асқан адамдар. Моноқалаларда, шағын қалаларда және ауылдық елді мекендердегі экономиканың басым секторларында, өңдеу өнеркәсібі салаларында жаңа бизнес-идеяларды іске асыру үшін шағын кәсіпкерліктің бір субъектісі үшін мемлекеттік гранттың ең жоғары сомасы 3 млн теңгеден аса алмайды.

Гранттар экономиканың басым секторларында және өңдеуші өнеркәсіп салаларында және ИИДМБ-да айқындалған қызметтердің жекелеген түрлерінде жаңа бизнес-идеяларды, сондай-ақ бизнес-инкубациялау шеңберінде индустриялық-инновациялық жобаларды іске асыру үшін республикалық және жергілікті бюджет қаражаты есебінен салалық шектеулерсіз өтеусіз негізде беріледі.

Конкурсқа қатысу үшін кәсіпкер бағдарлама компоненттерінің шеңберінде оқудан өтуі қажет.

Сонымен қатар, «Бизнестің жол картасы-2020» бағдарламасы аясында ісін жаңа бастаған кәсіпкерлерге арналған ашық дәрістер, мастер-кластар өткізу; жас/жаңа бастаған кәсіпкерлерге жетекшілік етуге дайын бизнес-тәлімгерлерді тарту үшін «Бизнес аумағы» бизнес-порталы базасында веб-алаң құру сияқты жаңа бастаған кәсіпкерлерді қолдау шаралары қарастырылған.

Тиімділік туралы мәселе

Осы бағыттағы мемлекет қызметінің тиімділігін бағалаудың ең маңызды факторлары несие алуға қол жеткізу, сондай-ақ, жас кәсіпкерлерге сапалы және тұрақты кеңес беру болып табылады.

Қазіргі таңда мемлекеттің айтарлықтай күш-жігері сыбайлас жемқорлықты анықтауға және болдырмауға бағытталған, өйткені мұндай жағдайларды болдырмау үшін үдерістің ашықтығын қамтамасыз етуге айрықша назар аударылуы тиіс. Сайтта комиссия құрамына кім кіретіні туралы материалдар ұсынылған, сонда да гранттар мемлекет тарапынан қаржыландырылатынын ескере отырып, гранттарды қарау негізделген және ашық сипатта болуы тиіс, бұл да бейінді институттарға сенуге ықпал етеді.

Тиімділік көрсеткіші ретінде бизнес-тіркелімнің деректері, яғни жалпы ел бойынша жаңадан құрылған кәсіпорындардың саны пайдаланылады. Көрсеткіш даулы, өйткені ресми түрде ғана бар ШОБ субъектілерінің көпшілігі жұмыс істемейді.

Бағдарламаның тиімділігі туралы берілетін деректер, көбінесе, қаражатты игеру және несие беру бойынша көрсеткіштер туралы деректерге негізделеді.

Бүгінгі күні бағдарламаның қорытындысы туралы деректерге кенттік, аймақтық, салалық, гендерлік мәліметтер кіреді. Жас ерекшелік мәліметі ұсынылмауы түсінікті, себебі жаңа бастаған кәсіпкерлерді қолдауға бағытталған шаралар үш жыл бойы бизнес жүргізуді бастаған барлық жастағы азаматтарды қамтиды.

Осылайша, жастар кәсіпкерлігін жеке санат ретінде дамыту бойынша іске асырылатын шаралардың тиімділігін бағалау мүмкіндігі үлкен маңызға ие.

Бұл ретте, халықаралық тәжірибе көрсетіп отырғандай, ұзақ мерзімді болашақтағы серпінді бағалау іске асырылатын шаралардың қаншалықты табысты екенін түсінуге, сондай-ақ, қажеттілігіне қарай керек өзгерістерді енгізуге мүмкіндік бере алады.

Қазақстандық зерттеушілер елдегі жастар кәсіпкерлігін дамыту тиімділігін бағалау үшін негізге алынатын бірқатар көрсеткіштерді ұсынды, оның ішінде қатысушылардың өздері (мемлекеттік қолдау алушылар) бейінді институттардың қызметтерін бағалау да және оларды жақсарту бойынша ұсыныстар жинау да бар.

Жастар кәсіпкерлігін оқыту және кеңес беру бағдарламасы, кем дегенде, оның жаңартылған түрінде, осы жылы іске қосылды, дегенмен, сынамалы жобаның қорытындысы бойынша анықталған қателіктер түзетілгендігі түсініксіз. Жеңілдік несиелерін беру шарттары мен үдерісінің қаншалықты ашық болғаны туралы да ақпарат жоқ.

Отандық зерттеушілер ерекшелейтін тағы бір мәселе ‒ мақсатты аудиторияның, әсіресе, өңірлердегі, ұсынылатын мүмкіндіктер туралы нашар ақпараттануы, оны әртүрлі зерттеулер мен жекелеген саясаткерлер мен экономистердің деректері куәландырады.

Қойылған міндеттерге қол жеткізу құралдарының бірі жастарды белгілі бір квоталар, артықшылықтар берілетін жеке санатқа бөлу еді. Бұл мемлекеттің осы бағыттағы күш-жігерін қозғалыста бағалауға, жағдайды жақсарту үшін парапар шаралар қабылдауға мүмкіндік берер еді. Яғни, іс жүзінде, қойылған міндеттерді шешу және бюджет қаражатын жұмсаудың тиімділігін бақылау.

The post Жұмыссыздыққа қарсы іс – жастар кәсіпкерлігінің тұманды болашағы appeared first on Ekonomist.

Жұмыссыздық әрқайсымызға таныс құбылыс деп сенімді түрде айтуға болады. Кейбіріміз дипломымыз қолымызға тие салысымен-ақ жұмыссыздықтың не екенін білсек, енді біразымыз бұл мәселемен кейіндеу кездестік. Бұл құбылыспен ешқашан бетпе-бет келмегендердің өзі де күн сайын осы бір экономикалық кеселдің құрбаны болып жүргендерді кездестіреді. Жұмыссыздық – әлеуметтік салдары ауыр экономикалық құбылыс.

Жұмыссыздық ұғымының тарихы

Бұл – 1930-жылдары АҚШ тұрғындарын есеңгіретіп кеткен құбылыс, кеңес халқы мұны КСРО құлауға жақындағанда білді. Ол – жүздеген отбасының бұзылуына, мыңдаған тағдырдың бүлінуіне әкеліп соқтырған құбылыс. Көп жағдайда ішімдік пен есірткіге салынуға, күйзеліс пен суицидке, қылмыс пен кедейшілікке себеп болатын құбылыс. Сол себепті де бүкіл әлемде кез келген мемлекет жұмыссыздық деңгейін басты назарда ұстайды.

Еңбек нарығында қалыптасқан жағдайды түсіну үшін алдымен терминнің басын ашып алу керек. Қиялға ерік беріп, жылқының қазысынан басқа ештеңе өндірмейтін Қазыстан деген ел бар деп елестетіп көрейікші. Бұл елде 40 адам тұрады делік. Олар:

• 1 фермер және оның 3 көмекшісі
• 1 қасапшы және оның 2 көмекшісі
• 1 шұжық цехының қожайыны және оның қоластында істейтін 10 жұмысшы
• 1 көлік компаниясының қожайыны мен оның 5 жүргізушісі
• 1 дүкен иесі мен 1 сатушы
• 2 тұрақты жұмысы жоқ, бірақ белсенді түрде жұмыс іздеп жүрген адам
• 2 еңбекке қабілетті, бірақ жұмыс істемейтін және жұмыс іздемейтін де адам
• 5 студент

Жоғарыдағылардың барлығы 16 жастан асқан, зейнет жасына жетпеген (Қазыстандағы еңбекке жарамды жас)

• 3 кішкентай бала
• 2 зейнеткер.

Статистика органдары халықты жұмыс күші құрамына кіретін адамдар және жұмыс күші құрамына кірмейтін адамдар деп бөледі.

 Жұмыс күші немесе экономикалық белсенді халық деген – еңбекке жарамды жастағы, жұмыс істейтін немесе белсенді түрде жұмыс іздеп жүрген адамдар.

Жұмыссыздықты қалай есептейді?

Ал енді Қазыстандағы жұмыс күшін есептеп көрейік. Қазыстан заңдары бойынша, ең бірінші критерий – 16 жастан 60 жасқа дейінгілер. Бұларды сары түспен белгіледік. Яғни 16 жасқа дейінгі балалар мен зейнеткерлер жұмыс күшінің қатарына кірмейді.

Екінші критерий – жұмыспен қамтылу дәрежесі: жұмысшы тобының құрамына кіру үшін не ол адамның жұмысы болуы керек, не белсенді түрде жұмыс іздеп жүрген болуы керек. Көріп отырғанымыздай, біздің жағдайда еңбекке жарамдылардың ішінде 2 адам жұмыс істемейді және жұмыс іздемейді де, сонымен бірге жұмыс істемейтін және іздемейтін, бар уақытын оқуға жұмсайтын 5 студент бар.

Сонымен, Қазыстандағы жұмыс күшінің құрамы – 28 адам, жұмыс күші құрамына кірмейтіндер – 12 адам.

Экономикалық белсенді емес халық

Экономикалық белсенді емес халық – қандай да бір себептерге орай жұмыс күшінің құрамына кірмеген адамдар.

Жұмыс күші дегеннің не екенін білеміз, енді жұмыссыздықты есептеп көрейік. Қолда бар дерек бойынша, біздің елімізде жұмысы жоқ 14 адам бар: жұмыс күші қатарына кірмейтін 12 адам және белсенді түрде жұмыс іздеп, бірақ таба алмай жүрген 2 адам бар. Бірақ, олардың бәрін бірдей жұмыссыздар қатарына жатқызуға бола ма?

 Жұмыссыздық деген – жұмыс тобының қатарына кіретін, жұмысы жоқ және белсенді түрде жұмыс іздеп, таба алмай жүрген жағдай.

Ендеше, Қазыстанда белсенді түрде жұмыс іздеп жүргенімен, таппай жүрген 2 адам ғана жұмыссыздар қатарына жатады. Бұл аз ба, көп пе? Мұны түсіну үшін жұмыссыздардың жұмыс күшіндегі үлес салмағы қанша екенін қарайық (басқаша айтсақ, жұмыс күшін біртұтас десек, оның белгілі бір бөлігі жұмыссыз деген сөз).

Біздің санағанымызды экономистер жұмыссыздық деңгейі деп атайды. Жұмыссыздық деңгейін пайызға шағып есептеуге болады, ол үшін олардың үлесін 100%-ға көбейтеміз.

Жұмыссыздық деңгейі = 0.0714 * 100 % = 7.14%. Яғни, Қазыстандағы жұмыс күшінің 7.14%-ы жұмыссыз.

Осыған орай бірнеше сұрақ туындайды:

• Зейнеткерлердің көпшілігі жұмыс істейді, сонда олар бәрібір еңбекке жарамды тұрғындардың қатарына жатпай ма? Жауабы – жоқ. Егер адамның жұмысы болса, жұмыспен қамтылу дәрежесі еңбекке жарамдылық жасынан басым болады. Яғни, жұмыс істейтін зейнеткерлер еңбекке жарамды халықтың қатарына жатады.
• Ал балалар ше? Ауылдық жерлерде екі баланың бірі жасөспірім кезінен егіс алқабында жұмыс істейді, ендеше олар неге жұмыс күшінің құрамына кірмейді? Өйткені 15 жасқа толмаған балаларды жұмысқа орналастыру Қазақстан заңдары бойынша балалардың құқығын бұзу болып есептеледі және ол үшін заң алдында жауапқа тартады.
• Студенттер ше? Студенттер заң бойынша еңбекке жарамды жаста болып есептеледі, бірақ тек жұмыс іздеп жүрсе және жақын уақытта жұмысқа араласып кете алатын болса ғана жұмыссыздар қатарына жатады. Жұмыс істейтін студенттерді жұмысбасты деп есептейді. Егер студент жұмыс істемесе, жұмыс іздемесе және жұмыс істегісі келмесе, мұндай адамды жұмыссыздар қатарына жатқызбайды және олар жұмыс күшінің құрамына кірмейді.
• Ойдан шығарған елімізде тұратын азғантай адамның жұмыспен қамтылу көрсеткішін оп-оңай есептеп алдық. Ал миллиондаған халқы бар елдерде қалай есептеу керек?

Соңғы сұрақ әбден орынды, шын мәнінде жұмыспен қамтылу дәрежесін анықтау үшін әр адамды бақылап отыру ақылға сыйымсыз әрекет. Бұранда шығаратын зауытты көз алдымызға елестетейікші. Зауыт күн сайын миллиондаған жана бұранда жасап шығарады, бірақ цех қожайыны жарамсыз өнімнің үлесін білгісі келеді. Бүкіл жер бетіндегі адам жабылып санаса да, әр бұранданың жарамды-жарамсыз екенін тексеріп отыру мүмкін емес. Тіпті мүмкін болғанның өзінде де, одан гөрі маңызды жұмыстар бар. Ал зауыт өндіретін бұранданың қаншасы жарамсыз екенін қалай білуге болады?

Міне, осы кезде ғылымға жүгінеміз, ол ғылым статистика деп аталады. Ненің қалай саналатынын тәптіштеп жатпай-ақ негізгі идеяға тоқталайық. Сөйтсек, бар болғаны 400 бұранданы (шартты түрде) тексеріп-ақ осылардың ішіндегі жарамсыз бұранданың үлесі қанша екенін көруге болады екен. 400 бұранданың ішіндегі жарамсызы 5 дана болса, іріктемедегі жарамсыз өнімнің үлесі: 5/400 = 0.0125 * 100% = 1.25%. Іріктеме репрезентативті болса, осы іріктеменің нәтижесін экстраполяциялауға болады, яғни жарамсыз өнімнің үлесі 1.25% деп сеніммен айта аламыз. Немесе әр 400 бұрандаға 5 жарамсыз бұрандадан келеді деп те айтуға болады.

Жұмыспен қамтылу және жұмыссыздық деңгейін де шамамен осындай әдіспен есептейді. Жыл сайын статистика органдары үй шаруашылығына зерттеу жүргізеді. Еліміздің әр аймағында статистика органдары үй шаруашылығын репрезентативті іріктеп, ауқымды әлеуметтік сауалнама жүргізеді, соған сүйене отырып жұмыссыздық деңгейін, экономикалық белсенді және белсенді емес халықтың үлесін есептеп шығарады.

The post Жұмыссыздық: кімді және қалай есептейді? appeared first on Ekonomist.