«Бүкіл топ арасында маңызды емес өзгерістерді көрсетуден гөрі шағын топ арасында маңызды өзгерістерді көрсету әлдеқайда тиімді» (Джон Катценбах, 2018, «Сыни азшылық», 104-бет).

Диаметрі 125 нм-нен де кіші вирус планетаға таралған кезде, адамның өзін дәрменсіз және қоғамнан тыс сезінуі қарапайым дүние болар еді. Оның орнына, біз өзара қаншалықты байланысты екенімізді және тіпті ең кішкентай нәрселердің  әсері орасан зор болуы мүмкін екенін байқауды жөн көрдік. Әрине, әңгіме оң сипаттағы орасан әсер туралы. Қорқынышты деп санауға болатын жағдайлар адамның алып емес екенін, тереңдетіп айтар болсақ, тіпті белсенділердің шағын тобы түгіл, бір ғана белсенді жас өмірде құнды жаһандық із қалдыруы мүмкін екенін дәлелдеді. Біздің  тәлімді оқиғамызбен таныс болыңыз.

Зерттеуге түрткі болған оқиға

Локдаунның екінші айында «Жаһандық жас өзгерткіш-2017» – Елена Новикова Covid-19 дәуіріндегі Қазақстандағы ашықтық пен  транспаренттік туралы мақаласын жариялады. (Айтпақшы, сіз осы мақаланың орыс тіліндегі аудармасын Ekonomist.kz сайтынан таба аласыз).

Бұл – твиттерде тағы бір «Жаһандық жас өзгерткіш-2017»  –  Александр Кожабачимен қысқа пікір алмасуына алып келді.

Бірақ хат алмасу күйінде қалуға тиіс бұл пікірлер күтпеген нәтиже берді. Яғни «дағдарыс кезіндегі жаһандық жас белсенділер» сияқты феноменнің түп-тамырында не жатуы мүмкін екенін түсіну үшін екеуі бірігіп алды. 

Пандемия орман өрті сияқты таралған кезде миллиондаған адамның вирус жұқтырып, өлім-жітім көбеюінен біз вирустың таралуына қарсы іс-қимылдың, кем дегенде, вирустың өзі сияқты бір-бірімен байланысты және тез таралуы керек екенін түсіндік.

COVID-19 біздің өмірімізге қалай әсер еткенін бәріміз білеміз және сезініп үлгердік. Бірақ біз пандемияның өзіне қандай әсерімізді тигізе алдық? Нақтырақ айтсақ, бір нәрсені жақсарту үшін не істедік? Әлемнің барлық түкпірінен біріккен әлеуметтік белсенді азаматтар қоғам үшін дәл осы кезде не істей алады?

Сонымен, біз жолға шықтық (үйден шықпай-ақ)…

2020 жылдың мамыр айында дәл осы мәселелер бізді таңғалдырды және жастардың мүмкіндіктері мен әсерін зерттеуге итермеледі. Ол –«Үлкен жиырмалық» (G20 Think 20) академиялық қанатының саммиті  басымызды Берлинде қосқаннан кейін үш жыл өткен соң және бүкіл әлемге тарап кеткен және бір-бірінен ажырап қалған жастар еді.

Біз жастар тобының 101 мүшесімен байланысуға тырыстық. Олардың 9%-ымен хабарласу мүмкін болмады, бірақ 66%-ы қоғаммен байланысын үзбепті. Ал біраз уақыттан кейін біздің әріптестеріміздің 9%-ы сұрақтарымызға жауап берді.

Жаппай сауалнамаға қатысты деп айтуға мұндай пайыз сәтті көрсеткіш болып көрінбеуі мүмкін. Алайда, төмендегі инфографикада пандемияның алғашқы 3 айында 101-дің ішіндегі 9%-ы қаншалықты деңгейге жеткенін көрсетеді.

Өзін шектемейтіндердің жасаған шектеулері

Әлемді жақсы жаққа өзгертуге деген шексіз ынта мен амбициясы бар біздің қоғамдастық мүшелеріне қарағанда, біздің зерттеуімізде практикалық шектеулер бар. Ол – жаһандық пандемияның алғашқы үш айында байқалатын ертерек жұмылдыру кезеңін және COVID-19 дағдарысына қарсы іс-қимылды қарастырады. Біз қойылған сұрақтарға жауап қабылдауды ресми түрде 2020 жылдың 29 маусымында тоқтатсақ та, әріптестеріміз шілде айында бізге берген әсерлі цифрлар мен жетістіктерді қазірдің өзінде көбейтіп көрсетуді жалғастырғаны белгілі болды.

Цифрдағы 9-дың  күші

Жаһандық локдаунның шамамен үш айы ішінде тоғыз бірдей «Жаһандық жас өзгерткіш» бүкіл әлем бойынша 16 600-ден астам адамның өміріне 1: 1844 қатынасында оң әсер етті. Осылайша, сыни азшылық осы әлемге өз үлесін қосу үшін энергия, ресурстар және know-how өткізгіші бола алатынын дәлелдеді. «Жаһандық жас өзгерткіштер» көптеген секторға араласа алатынымен танымал болған кезде, біздің бөлімнің сараптамасы мен олардың Covid-19 сынақтарына қарсы тұру мүмкіндіктерінің оңтайлы біркелкілігі қай жерде қалай түйісетінін табуымыз керек еді. Бұл бізді: зерттеу, білім беру, еріктілік, фандрайзинг, корпоратив қызмет және әлеуметтік медиа арқылы хабардарлықты арттыру сияқты 5 бағыт бойынша олардың араласу мүмкіндіктерін зерттеуге итермеледі. Бұл инфографикада сіз қоғамның жағдайға әсер ету деңгейін көрсететін сандарды көресіз.

Бірнеше маңызды  мәселе

Біз жалғасып жатқан COVID-19 пандемиясына қатысты: сынып кетпеу, төзімді болу, икемділік деген сияқты әртүрлі сөздерді естіп жүрміз. Кейбіреулер бұл вирус әлемді бір жүйеге біріктірді және жаһандандыруды кері кетірді деп мәлімдейді. Алайда, «жеке адамдар оң өзгерістерге қол жеткізуде маңызды рөл атқара алады» деген шындық айқындалды. Өзгерістерге жетелейтін ерік-жігер мен күш  «сыни азшылықтан» басталуы мүмкін (Джон Катценбах және т.б. 2018 жыл, «Сыни азшылық»). Алайда, «сыни азшылық» ұғымы өзгерістерге үлес қосуға деген құлшыныспен алға ұмтылатын сыни көзқарастағы адамдар тобын ғана білдірмейді.

Сонымен қатар, бұл сипаттамалардың «мүмкіндігінше қысқа мерзімде… әсер етудің ең жоғары деңгейіне жету үшін тарылған…» «сыни азшылық» мінез-құлқы пен эмоцияларын білдіретінін түсіну керек. Роберт Мориц жоғарыда аталған кітапқа «кіріспесінде» жазғандай, «ең бастысы – кішкенеден бастау: сізге жүздеген идея қажет емес, сіз елестеткен нәрселер туралы нақты бағыты бар топ қажет».

Біз мұны алдын ала түсіндік пе, жоқ па, бірақ сөзбе-сөз «нұсқауларға сәйкес әрекет еттік». Өйткені «Жаһандық жас өзгерткіштер» қауымдастығы іс жүзінде өзгеріс енгізудің бір тар идеясымен

сипатталады. Өзгерістер қажет болған кезде, ол қайда жүрсе де, кім қажет болса да, біздің қауымдастық мүшелері бұл мәселені шешеді. Бұл үшін оларда қандай ресурс бар екені маңызды емес.

Біздің ұйымшыл қоғамдастықтан шыққан 9 адам аз болғандықтан статикалық маңызды үлгі үшін негіз бола алмайды, бірақ бұл кішкентай болып көрінетін топ әлдеқайда маңызды нәрсені дәлелдей алды…

1-сабақ: бірге болғанда ғана оны жеңе аламыз…

Тіпті жабық шекаралармен бөлінген, локдаундармен оқшауланған және уақыт кеңістігінде бөлшектенген біздің (бәріміз бас қосқалы бері 3 жыл өткенін ұмытпаңыз), әлі күнге дейін осы өмірдегі жәй ғана, селсоқ  бақылаушылар болмауға деген құлшынысымыз ортақ. Біз мұны кейде өзіміз де байқамастан бірге немесе жалғыз жасадық па белгісіз, бірақ ортақ жауымыз – пандемия және соның салдарынан болған дағдарыспен күресте біріккенбіз.

2-сабақ: бұған ештеңе кедергі бола алмайды

Жаңа қиындықтардан қорықпайтындар ғана жаңа соқпақ жасай алады. «Жаһандық жас өзгерткіштер» өз шешімдерін енгізуге және жаңа, ковидтен кейінгі әлемді қалыптастыруға үлес қосуға тырысқан кезде, олар ауылдық жерлерде жобаларды басқарудағы қиындықтар, электр қуаты өшіп қалған кезде онлайн семинарлар өткізу немесе белгілі бір аумақтарда қолжетімді болмаса да, Medium сияқты платформаларда материалдар жариялау сияқты түрлі қиындыққа тап болды. Бірақ соның бәріне қарамастан, олар жергілікті, ұлттық және халықаралық деңгейде өздерін тыңдата алды.

3-сабақ: біздің кім екенімізді құлшынысымыздан білуге болады

Біздің нақты немен айналысқанымыз маңызды емес. Ең бастысы, бізде үлес қосуға деген құлшыныс бар. Көбінесе белсенді жастар қауымдастықтары өздері жүзеге асыратын қызмет түрлерінің айналасында топтасады. Алайда, өмірде барлық адамзат ортақ жауға тап болған кезде өзгерістерді санатқа бөлуге болмайтынын көрсетеді. Сіз белсенді, кәсіпкер, ҮЕҰ мүшесі, зерттеуші немесе мемлекеттік қызметкер боларсыз? Сіз климаттың өзгеруін бәсеңдетуге тырысасыз ба, босқындарға жергілікті қоғамға қосылуға көмектесесіз бе, білім беру саласында жұмыс істейсіз бе немесе адамдардың денсаулығын сақтауға жан-жақты қол жеткізуге тырысасыз ба? Бұрын сіздің қоғамдық игілікке қосқан үлесіңізді сипаттауға қызмет еткен сұрақтар қазір бір-біріне біріктірілді. Ол: дағдарыстан шығу үшін қандай білім мен білік ұсына аласыз?

Шынайы бейресми көшбасшылардың рөлі

Бұрын айтылған «сыни азшылыққа» қайта оралсақ. ШБК немесе «шынайы бейресми көшбасшылар» ұғымы Катценбахша мәдени өзгерудің басты бағыты болып саналады: Бұл – «ресми лауазымдар мен билік {ресми] иерархиясындағы позицияларына сүйенбестен басқаларға әсер ететін және оларға қуат беретін адамдар».

«Жаһандық жас өзгерткіштер» әлемді өзгеріске ұшырату үшін ресми иерархиядағы ұстанымдарға сүйенбейді. Алайда, олардың көпшілігі «…оны көретін» (өзгерістің құндылығын білетін), «оны қағып алатын» (олардың себептерін түсінетін), «оны қалайтын» (мақсатқа берілгіш) және… қазірдің өзінде «осы ұстаныммен өмір сүретін» бейресми көшбасшылар. Ең бастысы, олардың көпшілігі позитив мінез-құлық пен игі істер «вирустық әсерге» ие болатынына және басқа адамдардың мінез-құлқына да әсер етіп, оң көрініс беретініне» сенеді.

Үміт жолдауы

Жоғарыда келтірілген инфографикада өздеріңіз көрген кейбір сандар белсенді кез келген адамға сіздің ең пайдалы активіңіз –  сіздің шешім қабылдай алу қабілетіңіз екенін дәлелдеп береді деп үміттенеміз. Сіздің басыңыздағы білім, қаншалықты жан-жақты болса да, соншалықты сіз тіпті елестете алмайтын дүниелердің өзіне қол жеткізуге көмектеседі. Іске бар ынтаңызбен кірісіп кеткенде, белгіленген міндеттермен сәйкес келетін білім мен біліктілігіңіз жаныңызда болса, ең инновациялық шешімдер мен өршіл нәтижелерге қол жеткізе аласыз. Тіпті ең күтпеген жағдайларда және өзіңіздің қызмет салаңыздан тыс болса да солай болады. Ең бастысы, сіз диаметрі 125 нм болатын вирустан үлкен екеніңізді ұмытпаңыз. 

The post Шағын қоғамдастықтың ықпалы appeared first on Ekonomist.

Пікірталас Chatham House тәртібі бойынша жүргізілді. Шақырылған әзірлеуші-сарапшылар арасында менің болғаным да жасырын емес. Себебі менің аты-жөнім жақында ғана шыққан «Ортақ игілік пен пайда: тұрақты бизнес үшін қоғамдық құндылық принциптері» атты баяндама цитатасының астында ашық көрсетілген.

Қоғамдық құндылық деген не?

Қоғамдық құндылық – барлығына және әрқайсымызға, қоғам мен қоршаған ортаға оң әсер ету арқылы сақталған немесе құрылған құндылық.

Айта кету керек, қоғамдық құндылық тұжырымдамасының бастапқы нұсқасын Гарвард профессоры Марк Х.Мур 25 жыл бұрын «Қоғамдық сектор үшін акционерлік құндылықтың» баламасы ретінде жасаған. Басқаша айтқанда, Мур қоғамдық сектор менеджерлеріне кәсіпкерлердің ойы мен рухын сіңіруге тырысты. Қазіргі кезде қоғамдық құндылық ұғымы енді қоғамдық секторға қатысты емес және оны ұйымдардың барлық түрі қолданады. Мысалы, жеке коммерциялық фирмалар немесе үкіметтік емес ұйымдар да.

Сондай-ақ, қоғамдық құндылық тұжырымдамасын басқа танымал корпоратив әлеуметтік жауапкершілік мамандарымен (КӘЖ) және ортақ немесе ортақ құндылық тұжырымдамасы бар ESG сарапшыларымен (ортақ құндылық) шатастырмаңыз. Оның авторлары – Гарвардтың басқа атақты профессорлары Майкл Портер мен Марк Крамер. Кайса Сорса мен Микко Сихвонен дұрыс атап өткендей, «жеке ұйымдар контексінде жиі қолданылатын жалпы құндылықты құру тәсілі қоғамдық құндылық тәсіліне ұқсас, өйткені ол ұйымдастырушылық стратегия мен мінез-құлықты осындай қоғам үшін құндылық тудыратын экономикалық құндылықты құруға бағыттайды».

Қатты ұқсас, бірақ бірдей емес

Бір жағынан Мурдың тұжырымдамалары мен екінші жағынан Портер мен Крамер арасындағы түбегейлі айырмашылықты сипаттауға тырысып, мен кез келген жақсы визажист білетін формулаға еріксіз ораламын. Ол: бірдей екі қас формуласы. Табиғи, тым баттасып көрінбейтін етіп, әсем сызылғанмен, екі қас бірдей емес. Олар қатты ұқсас, бірақ егіздей емес, әпкелі-сіңлілі сияқты ұқсастық.

ESG сарапшылары ортақ және қоғамдық құндылықтарды талқылай бастағанда, осындай дүние айқындала бастайды. Екі тұжырымдаманың міндеті де – қоғам үшін ЖІӨ өсіміне қосқан үлес немесе салықты уақтылы төлеу сияқты қарапайым құндылықтан да маңызды құндылық құру. Алайда, ортақ құндылыққа деген назар маңызды құндылық құру корпоративтік стратегияның бір бөлігіне айналып, компанияның ДНҚ-сына енетініне көбірек бағытталса, қоғамдық құндылық транспаренттілік, есеп берушілік және компаниялар өздерінің стейкхолдерлерінен және жалпы қоғамнан алатын «қызмет лицензиясы» мәселелерінен алшақтамайтын болады.

Осы себепті, біз әзірлеген қоғамдық құндылықтың 9 қағидасы ESG индустриясында көп кездесетін әдеттегі көрсеткіштер емес (бірақ олар осындай көрсеткіштерді толықтырады). Тіпті, принциптердің бірі «үздіксіз жетілдіруге» ұмтылуға және «сенімді қарым-қатынасты» «ниет, әрекет және әсер етуді… өлшеу, тексеру және жариялау арқылы» құруға шақырады.

Сонымен бірге, біздің Zoom сессияларымыздың аноним қатысушыларының бірі айтқандай: «Құндылықтар – біздің әңгімеміздің маңызды бөлігі. Мысалы, сіз өзіңіздің отбасыңыздағы қарым-қатынасты тиімділік көрсеткіштері арқылы басқара алмайсыз».

Ұсынылған принциптерді қатаң көрсеткіштері бар утилитарлық тәсіл мен аз қолданылатын философиялық экзерсиялар арасындағы  бейтарап ортада тепе-тең етіп ұстап тұрған тағы бір себеп бар. Осыдан барып дәл сол стейкхолдерлер мен қоғам өкілдері қоғамдық құндылық деген өз түсінігіне сүйеніп, компанияларға «қызмет лицензиясын» береді. Бұл принциптер «Жергілікті деңгейде және одан әрі» қоғам үшін бизнес құруға тырысатын компанияларға да, осы компаниялар есеп беретін қоғам мүшелеріне де түсінікті болуы керек.

Осыған байланысты мен бизнес әлемінен алыс және оған жақын қоғамның барлық мүшелерін қоғамдық құндылықтың 9 қағидасымен танысуға шақырамын.

Қазіргі заманғы компаниялар үшін қоғамдық құндылықтың 9 қағидасы 

1. Біз компаниямызды әділдік, құрмет және қоғамға пайдалы инклюзия қағидаттарын негізге ала отырып басқарамыз, бағыттаймыз және жетекшілік етеміз.
2. Біз барлық деңгейдегі адамдарға мүмкіндік береміз және үлгі көрсетеміз.
3. Біз жеке тұлғаларды өз деректерінің иелері деп және олардың жеке өмір сүру құқығын адам құқығы ретінде танимыз.
4. Біз адами қадағалау үшін технологияларды, деректер мен білімді инклюзив, транспарентті және этикалық пайдалану мен қолдану мақсатында құқық береміз және мүмкіндік жасаймыз.
5. Біз үздіксіз жетілуге ұмтыламыз және ниетімізді, іс-әрекетімізді және әсерімізді транспарентті және ұдайы өлшеу, тексеру және жариялау арқылы сенімді қарым-қатынас орнатамыз.
6. Біз өзіміздің серіктестерімізбен және стейкхолдерлерімізбен бірге құндылық тізбегі бойындағы қандай да бір теріс салдарлар болған жағдайда түзету енгізіп отыруға міндет аламыз.
7. Біз өзіміздің бизнес моделіміз арқылы қызметімізді жүзеге асыратын қоғамға оң үлес қосқанымыз үшін есеп береміз.
8. Біз планеталық шекаралардан шықпай-ақ циркуляция мен регенерация жолында жүйені жақсарту үшін күресеміз.
9. Біз жергілікті деңгейде және одан әрі адамдардың өмірін жақсартатын инклюзив моральдық әлеуметтік келісімшартқа ұмтыламыз.

The post COVID дәуіріндегі және одан кейінгі компанияларға арналған ESG қоғамдық құндылық компасы appeared first on Ekonomist.

Оның әдеттегі «ешқашан» деген сөзі емес, берген жауабына бас шайқаған жұрттың саны таңғаларлық болды. Сіз оның «Ұлы қайта жүктелуі» мен басқа да әйгілі экономистердің «өткенді жақсырақ етіп құру» туралы көптеген үндеуін оқып отырғанымызда, Қазақстан көшесіндегі жұртқа көзіңіз түссе, не ойларыңызды да білмей қалатыныңыз рас.

Масканы иегіне іліп алып жүрген біздің қоғам «әлгі пандемия» деп өткен шақта ойлап, әңгіме қылып жүргені «адасқанның алды жөн» деген көзсіз адамның орға қарай бара жатқанындай болып көрінуі де мүмкін. Яғни, алда әлеуметтік теңсіздік, экономиканың теңсіздігі, әділетсіздік пен кері кеткен қоғам күтіп тұруы да ғажап емес.

Дегенмен, бұлай демеуге де негіз бар.

Қалыпқа келген кезде қатардан қалмау керек

ДЭФ-тің «Қалыпты өмірден» айырылу жайлы мәлімдеуіне алты ай уақыт қалған кезде Нұр-Сұлтанда «Үздік [Қаржылық] талдау жұмысы-2019» анықталды. Жүлде алған мақаланың тақырыбы – қосалқы авторым Елена Музыкина екеуміз «Қалыпқа оралғаннан кейінгі облигациялар» деп атаған қаржылық құрал жайлы еді.

Былтыр күзде мақала жазып жатқан кезде (кейіннен оны Лондон Инвестициялар және Бағалы қағаздар чартерлік институты [CIS] жариялады) «COVID-19» деген сөз түсімізге де кірмеген. Алайда қазір жұрттың бәрі күтіп жүрген «қалыпты өмірдің» кемесі сол кездің өзінде келмеске кеткен еді.

Қарапайым қазақстандық немесе оның замандасының ойындағы қалыпты жағдай – Пәкістанда туған британ интеллектуалы, қалыпты өмірден кейінгі жағдай теоретигі Зиауддин Сардардың ойынша, «көнелердің көзі кетіп, жаңасы дүниеге келмеген, айнала толы түсініксіз жағдайлар» дейтін, бұл күйге түскеніне он жылға жуықтаған кезең болып саналады.

Қалыпты өмірден кейінгі жағдай теориясы бойынша, интернет технологиялардың дамуы мен жаһандану әлемге тәуелділіктің қамытын соншалықты кең ауқымда және көз ілеспес жылдамдықпен бір мезетте кигізіп қойғаны соншалықты, ғалам бір көгенде бола тұра бір-біріне қайшы байланысқа түсті. Бұл барлық процесте хаостың артуына алып келді. Қарапайым адам үшін мұның бәрі айқын сезілмеуі мүмкін. Тек аяқасты жұрт жаппай маска киіп, үйге қамалғанын ғана аңғарар. Алайда жаһан экономикасы әрқилы мысалдарға баяғыда-ақ толып қалды.

Бұрынғыдай ойсыз өмір, бүгінгі күнмен өмір сүру және ертеңгі күнге бас қатырмау келмеске кетті 

Мұны жазып отырғанда ойыма әйгілі экономист Джон Кэйдің британ үкіметінің тапсырысымен 2012 жылы жасаған қаржы нарығы жайлы зерттеуі еріксіз келе қалды. Экономист «алым мәдениеті» мен «салым мәдениеті» Американың «сауда мәдениетіне» айналып кеткен деген қорытындыға келген болатын. Қарапайым тілмен айтсақ, цифрландыру процесінің арқасында адамның акцияларға ие болуы емес, алып, қайта сатуы көп тіркелетін болды. Ол бойынша акцияға тек бірнеше секунд ішінде ғана иелік ететін болған кезде компанияның ұзақмерзімді күйіне ешкім бас қатырғысы келмейді. Тек қысқа уақыт ішіндегі пайдасы ғана маңызды.

Қазақстан мен бұрынғы кеңестік елдерде қаржы нарығы аса дамымаған. Сол себепті әлгі аз ғана уақыт ішінде ғана акцияға ие болудың аяғы болжап, алдын алу мүмкін емес әлеуметтік және экономикалық проблемаларға соқтыратынын сезіндірмейді де. Дегенмен бізде елдің бәрі білетін бүгінгі күнгі табыс ертеңгі күніңе деген салымнан артық болып тұратын өзімшілдік материализміміз де бар.

Көне мысалдарды алар болсақ. Желтоқсан көшесіндегі тарихи ғимаратты қиратып, орнына көпқабатты үй салу – соның бір көрінісі. Қазір көптеген компания коронавирустың бәсеңсігеніне малданып, қызметкерлерін қашықтан жұмыс істеуге ынталандыруды да білмей отыр. Оны өзінің азаматтық борышы деп есептемейді. Бұны да алдын болжай алмау, иек астынан өзгені көре алмау деуге болады.

Экономиканың емес, сараңдық пен сана көрсоқырлығының түбіне жетейік

Артық сұраққа бас қатырғысы келмеген адам үшін ең қарапайым, жауыр болған жауапқа сүйене салу оңай. Алдын болжай алмау,  эгоисттік материализм қалыпты болып саналатын, Гордон Геккоша айтқанда «сараңдық деген – тамаша» дейтін өмірге біз осылай аяқ бастық. Ал жоғарыда айтып кеткен Джон Кей пандемия кезінде «Сараңдық өлді» атты жаңа кітабын шығарды. Атауының өзі-ақ не туралы екенінен хабар беріп тұр.

Масканы иекке іліп алып, той-томалақтан қалмай жүргеніне қарамастан, «қалыпты өмірге қайта оралуға» ұмтылатын, «экономиканы құтқаруға» білек сыбана кірісетін адамдар көп. Олар «ата-бабамызда ондай болмаған» деп желеумен қоғамдағы түрлі процеске өзінше баға бергіш «ұятмендерді» еске түсіреді. Олар ескінің тозығын тастап, жаңаның озығына ұмтылғысы келмейді. Дарвиннің өзі «эволюцияға ілесе алмағандар тозып, тұқымы құриды» деген ой қорытқан. Бұны елдегі заңды және жеке тұлғаларға қарата айтуға болады. Тіпті бүтіндей бір экономика, цивилизацияға да телуге болады.

Идеологияны ұмытып, ортақ іске жұмылайық

Сардар секілді ислам теоретигі болсын немесе батыс капитализмінің айтулы тұлғасы Шваб болсын, барлығының ойы сәт сайын өзгеріп жатқан, бір-бірімен матаса байланысқан заманауи әлем біз білетін экономиканы құтқару деген көмекке мұқтаж емес дегенге тоғысады.

Алдына бірөлшемді экономикалық мақсаттар қойып келе жатқан желілі  әлемнің экономикасы мен әрқилы, күрделі шешімдерді қажет ететін әлемнің экономикасы бір-біріне сай келмейді.

«Қалыптылық» бетпердесін киіп алған дәл осы экономиканың бізді алып келген жері осы. Әдеттегі міндеттерімен қатар, уақытты қажет ететін экология мен әлеуметтік проблемаларды да шешетін  экономикада идеология мен саясатқа орын жоқ. Себебі бұл – тірі қалып, тіршілік ету шаруасы.

Қалыпты өмірге қайта оралу үшін алға қандай көп бағытты мақсат қоюға болады? Оның бәрі мен жазған «Қалыпқа оралғаннан кейінгі облигациялар» сияқты күрделі қаржылық құрал болуы міндетті емес. Мысалы, мен кешкі жаңалықтарда той ұйымдастыру бизнесіндегі тұлғалардың карантин режимін бұзып, қолға түскені туралы ақпаратты емес, цифрлы технологиялар мен виртуал жағдайда ерекше шешімдер тауып, енгізіп жатқаны жайлы сюжет көріп, мақала оқығым келеді.

The post «Қалыпты өмірден» айырылу, қалпымызға келу appeared first on Ekonomist.

Биылғы мамыр айында СOVID-19 бойынша өткен Singularity University виртуал саммитінде сөз сөйлеген TIME колумнисі Алекс Гладштейн жаңа коронавируспен күрестегі екі негізгі өзекті  атап көрсетті: құзыреттілік және ашықтық. Пандемия кезінде қоғамдық денсаулыққа басшылық жасауда қарапайым табысқа жету үшін ел үкіметтері не құзыреттілігін көрсетуі тиіс (Қытайдағыдай), не ашықтығын көрсетуі керек, немесе осының екеуі де болуы қажет.

Гладштейн бірінші кезекте пандемиямен АҚШ-тың қалай күресетініне алаңдайтынын айтты, өйткені дәл сол сәтте елде қауіпке берілген жауап аса білікті болмады. Сонымен бірге, жағдайдың қалай қарай өзгеретіні беймәлім Ресейге қатысты алаңдауын білдірді.

Одан бері үш айға жуық уақыт өтті және колумнистің болжамы белгілі бір дәрежеде өзекті екенін көрдік. АҚШ  Worldometer кестесінде ауру жұқтырғандар саны бойынша бірінші орында тұр, ал Ресей – алғашқы үштікте. Теориялық тұрғыда құзыреттілік деңгейі ұқсас болғанымен, басқа посткеңестік мемлекеттердің әрқайсы COVID-19 қаупімен өзінше күресуде. Қашаннан өзгелерден аулақ жүретін Беларусьте 9 мамырға орай  президент Александр Лукашенконың парад өткізуі мен  коронавирус дегенді сөзді айтудың өзіне шектеу қойған  Түркіменстанды айтпағанда, аймақтағы ашықтық деңгейі аса бір назар аударатындай емес.

Ерекше маңызды құзыреттен тыс

2020 жыл бойынша заң үстемдігінің WJP индексі «үкіметтердің ашықтығы» бойынша Ресей Федерациясы (0.49), Қазақстан (0.46) мен Қытайда (0.43) өте ұқсас нәтиже көрсетті. Бұл елдер «ақпарат алу құқығына» қатысты да ұқсас көрсеткішке ие: РФ коэффициенті – 0.40, Қазақстандікі – 0.45, Қытайдікі – 0.49.

Қытайдың елдегі эпидемиологиялық жағдайды табысты реттеуіне қатысты пікірталас әлі де толастамай тұр. Осы мақаланы жазу кезінде бұл елде КВИ жұқтырудың белсенді жағдайы 100-ден төмен түскенін ескере отырып, кемінде Қытай вирустың алғашқы толқынымен сәтті күресе білді деуге болады. Қазір Ресей мен Қазақстан да карантин режимін жеңілдетіп жатыр, соның ішіне Қазақстанның жағдайға орай жылдам әрекет еткенін атап айтқан жөн. 2020 жылдың 15 наурызында  ҚР президенті Қасым-Жомарт Тоқаев ТЖ режимін енгізу жөнінде жариялады. Ресей бұл кезде  бизнесмен Олег Дерипасканың елді 60 күнге жабуға шақыруын талқылап жатқан болатын, магнат Дерипасканың қорқынышы тегіннен-тегін емес, оның активтері («Русал») Эбола салдарынан бір қауіпті бастан кешкен болатын.

Ал РФ президенті Владимир Путин тек  25 наурызда ғана мәлімдеме жасады, ал цифр қашанда дәлдікті ұнатады. Күнтізбедегі 10 күннің айтарлықтай айырмасы жоқтай көрінгенімен, миллион ресейлікке шаққанда COVID-19 жұқтырғандар саны 1571 болса, миллион қазақстандыққа шаққанда 277 адамнан келеді (түпнұсқа мақала 15 мамыр күні жарияланған. Одан бері бұл көрсеткіш 1 млн тұрғынға шаққанда 2598 ресейлік пен дәл осылай 1 млн тұрғынға шаққанда 511 қазақстандық болып өзгерді – 2020 жылдың  28 мамырындағы деректер).

Бұл, сонымен бірге, Ресейде миллион тұрғынға шаққанда 14 өлім (бұл көрсеткіш өсу үстінде) болуынан да көрінеді (одан беріде Ресейдің көрсеткіші өзгеріп, 1 млн тұрғынға шаққанда 28 адамға жетті; Қытай мен Қазақстанның көрсеткіші осы мақаланы жазу барысында өзгерген жоқ), ал Қазақстанда миллион адамға шаққанда 2 өлімнен келеді. Салыстыру үшін айтсақ, Қытайда млн тұрғынға шаққанда 3 өлімнен келеді.

Мұндай айырманы құзыреттіліктің сапасымен түсіндіру қиын. Әйтпесе, ресейлік әскери дәрігерлердің Италияда COVID-19 қаупімен күресуге көмектескенін, олардың көмегінің Қытай дәрігерлерінің әлемнің әр түкпіріндегі көмегінен еш кем болмағанын естідік. «Үкіметтің ашықтығы» мен «ақпарат алу құқығы» көрсеткіштерінің осынша ұқсастығына қарамастан, қай тұста не нәрсені қалт жіберіп алдық деген ойға қаласың.

Сенім мәселесі ме?

Экономикалық әріптестік және даму ұйымы (ЭӘДҰ) «транспаренттілік, адалдық, есептілік және мүдделі тараптардың араласуынан» тұратын «ашық үкіметтің» стратегиясы мен бастамаларын көрсетеді.

Қазақстанның COVID-19 қаупіне қарсы шараларын қарайтын болсақ, транспаренттілік деңгейі ойлағаннан айтарлықтай жоғары болғанын аңғарамыз. Үкімет қоғамды ақпараттандыру мақсатымен тұрақты конференциялар өткізумен шектелмей, ерте кезден-ақ жайсыз ақпараттарды да тарата бастады. 6 сәуір күні ҚР бас санитарлық дәрігері Айжан Есмағамбетова  Қазақстанда КВИ жұқтырған әр бесінші адам медицина қызметкері екенін мәлімдеді. Бұл ақпарат қоғамда қызу талқыға түскеніне қарамастан, мемлекет одан кейін де транспаренттілік және қоғаммен сенімді қарым-қатынас қалыптастыру мақсатында мұндай ақпараттарды жаңғыртумен болды. Есмағамбетова  тек 21 сәуір күні ғана 127 медицина қызметкері ауру жұқтырғанын жария етті, сөйтіп сол күнгі мәлімет бойынша ауру жұқтырған дәрігерлер саны 652-ге жетті.

Транспаренттілікке ұмтылумен қатар, есеп беру тенденциясының артуы да байқалды.

Денсаулық сақтау министрінің «Даймонд Принцесс» лайнерінде болған жолаушылардың елге коммерциялық ұшақпен оралуына орай қазақстандықтардан кешірім сұрауы (хабардар етпегені үшін) есептілікке мән беретінін көрсетті. Мәселен, Қазақстанның бұрынғы бас санитарлық дәрігері Жандарбек Бекшин «…шамамен 11-16-сы күндері елімізге ақыры коронавирус кеп қалады» деп сәтсіз қателесіп, түрлі мем кейіпкеріне айналуынан кейін оны қызметінен алды. Дегенмен, іскерлік бедел мен есептілік мәселесіне қатысты мұндай қатаң көзқарас кейін біртіндеп жібігенін айтқан жөн. Арада ай өткенде әлеуметтік төлем жөнінде Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі Біржан Нұрымбетов осыған ұқсас жағдайға тап болғанда, оның сөзі анекдоттан ары асқан жоқ.

Адалдыққа келсек, Қазақстан «ұжымдық иммунитет» туралы талқыға бармай, көп кешіктірмей қоғамдық денсаулық пен денсаулық сақтау жүйесін сақтауға көше алды, бұл жағынан ҚР посткеңестік елдер арасында алғашқылардың бірі болып төтенше жағдай режимін жариялады. Бір айда 42 500 теңге әлеуметтік төлемге өмір сүру бола ма, болмай ма деген мәселе де көп талқыға түсті, бірақ үкімет халықты қиын жағдайға қалдырған жоқ, 4,4 миллионнан астам қазақстандық осындай әлеуметтік төлем алды.

«Ашық үкімет» стратегиясын көрсететін төрттіктің ішінде «мүдделі тараптардың араласуы» ғана көңіл көншітпейді деуге болады. Климаттың өзгеруі мәселесі туралы жаза жүріп байқағаным,  қазақстандықтар жекелеген әрекеттердің маңызын бағалауға бейім емес. Мұнда жеке мінез-құлқыңа жауапкершілікпен қарауға және өз үлесіңді қосуға шақыру мемлекеттік және/немесе корпоративтік мәселені қоғамның иығына артып отырғандай қабылданады. ТЖ жарияланғаннан кейінгі екі апта ішінде  1 500-ден астам қазақстандық карантин режимін бұзғаны үшін әкімшілік жауапкершілікке тартылды. ТЖ режимі алынып тасталғаннан кейін карантин шаралары сақталды, бірақ тәртіп бұзған азаматтарға қарсы әкімшілік жауапкершілік азайды. Бұл бүкіл ел көлемінде Yandex-тің өзін-өзі оқшаулау индексінің күрт түсуіне алып келді. 5 деген шкала көшенің бос екенін, ал 0 көшелердің жүктемесі көптігін білдіретін болса, Алматы мен Нұр-Сұлтан қалалары 12 мамыр күні 2,3 және 1,9-ды көрсетті. Ал айыппұл салынбайтынын біле салған күні-ақ Алматы қаласында бұл көрсеткіш бірден 1,9 болып шыға келді.

Сенім жетіспей ме?

Қалыптасқан жағдай кезінде Үкімет жедел қимылдап, білікті әрекет етіп, транспаренттілік пен ашықтықты сақтауға тырысқанымен, қоғамдық сенім деген іргелі әрі маңызды нәрсе болмайынша, жетістікке жетуге мұның бәрі аздық етеді.  Ақпан айында, Қазақстанда әлі жаңа типтегі коронавирус тіркелмеген кезде  Қытаймен шекарадағы Ақжар ауылының тұрғындары екі ел арасындағы жүк қатынасын тоқтатуды талап етті, үлкен жүк көліктерінің күрделі карантин жүйесінен өтіп жүргенін де ескермеді. Жұрт елде коронавирус жоқ дегенге сенімсіздік танытты. Осы кезде Қазақстанда ауру жұқтырғандар бар деп жалған ақпарат таратқан бірнеше адам жауапкершілікке тартылды.

Алайда, Қазақстанда ауру жұқтырудың алғашқы жағдайлары тіркелгеннен кейін қоғамдық сенім 180 градусқа өзгеріп кетті. 1 мамыр күні  Оралдағы госпитальде жатқан симптомсыз инфекция жұқтырған 30 науқас аурухананың есігін бұзып, үйге шығаруды талап етті. Бұл жолы халық ешқандай да вирус жоқ екеніне сенімді болды. Ал  жаңа коронавируспен күреске 6 млрд теңгеге жуық қаржы бөлінгенін естіген уақытта олардың көбі COVID-ті шынайы қауіп ретінде қабылдап, биліктің айтқанын орындаудан гөрі, конспирологиялық теориялардың шырмауына түсіп, әлеуметтік желіде ауру жұқтырған адамның қанша адаммен қол алысқанын санап отырғанды жөн көреді.

Қазақстанның карантиннен шыға бастауы да пандемия шарты талап етіп отырған қажеттіліктен гөрі биліктің халыққа жағуды көбірек ойлайтынын аңғартады. Мәселен, басқа қалаларға барғысы келетіндердің барлығы тест тапсыруы керек деген талап та тез-ақ өзгере салды. Ол талапты  алып тастады. Әйтпесе,  содан екі күн бұрын ғана Денсаулық сақтау министрі Елжан Біртанов дәл осы ереженің арқасында ауру жұқтырудың 10 жағдайы анықталғанын айтқан болатын. «Қашықтан» да табысты жұмыс істеген кейбір бизнес түрлері (мысалы, кәсіби, консалтингтік, бухгалтерлік және сақтандыру қызметін көрсетушілер) немесе жеткізу қызметімен айналысқандар (гүл дүкендері, мысалы)  бизнесін қалыпты жүргізуге мүмкіндік алды.

Осы бір қиын кезеңде әлемдік көшбасшылардың бәрі де бір шындықты мойындады: «Сенімге құрылған көшбасшылық – өмірлік көшбасшылық» (Deloitte-тың жуырдағы баяндамасынан). Ал қазір, карантин шаралары жеңілдетілген уақытта сенімнің әрдайым мүдделі тараптардың үдесіне жауап бере бермейтінін түсінуіміз керек. Егер түпкі мақсат ұзақмерзімді сенім болса, оған күрделі экожүйе деп қарау өте маңызды.

The post Коронавирусқа қарсы құзыреттілік пен сенім appeared first on Ekonomist.