Дайан Койл
Кембридж — 2020 жылдан бері әлемдік экономика бастан өткерген ірі жабдықтау соққыларының соңғысы – Ормуз бұғазының жабылуы ғана. Дегенмен, әр жолы осы тапшылықтар саясаткерлерді тосыннан тауып жатқандай әсер қалдырады. COVID-19 пандемиясының басындағы жеке қорғаныс құралдарынан бастап бүгінгі күні тыңайтқыштар мен күкіртке дейінгі тапшылықтардың негізгі тоғысу нүктелері мен күрделі жабдықтау тізбегінің өзара тәуелділіктері әлі де толық түсінілмейді, олар дағдарыс басталғаннан кейін ғана көрінеді.
Ағымдағы дағдарыстың салдарлары әлі толық көрініс тапқан жоқ және оларды толық сезіну үшін бірнеше ай қажет болуы мүмкін. Күкірт болмаса, күкірт қышқылы да өндірілмейді, бұл өз кезегінде Чилидегі мыс өндірісіне қауіп төндіреді. Сонымен қатар, тыңайтқыштар бағасының шарықтауы азық-түлік қорларына әсер етіп, биылғы жылдың соңында тұтынушылық бағаның өсуіне алып келуі мүмкін, бұл импортқа тәуелді экономикаларға аса ауыр тиеді.
Бұл маңызды сұрақ туындайды: алдағы жылдары тағы қандай таршылықтар мен тосқауылдар пайда болады? Үкіметтердің жабдықтау тізбегіндегі осалдықтарды бақылауды жақсартатынына үміт арналды, алайда қайталанатын үзілістерге қарамастан, осы желілерді картаға түсіру және төзімділікті арттыру жөніндегі ілгерілеу шектеулі болды. Нәтижесінде жаһандық экономика тағы да дайынсыз күйде қалуы мүмкін.
Әрине, пандемиядан бері белгілі бір ілгерілеу бар. Мысалы, ЭЫДҰ-ның қосымша құн саудасы деректер базасыкомпоненттер, тауарлар мен қызметтер ағындары туралы пайдалы түсінік береді және жаһандық өндіріс желілерінің жасырын құрылымын ашады. Алайда ол дәстүрлі сауда статистикасының толықтырушысы ретінде ғана қызмет етіп, тек 2022 жылға дейінгі агрегацияланған деректерді ұсынады, сондықтан тез дамып жатқан жағдайдың тек шағын бөлігін қамтиды. Осылайша, нақты уақыттағы көрінім көптеген үкіметтер үшін қолжетімсіз болып қала береді.
Экономикалық күрделілік бақылаушысы (Observatory of Economic Complexity) сияқты басқа бастамалар жеке компанияларды қоса алғанда, анағұрлым егжей-тегжейлі деректер ұсынады. Кейбір әлсіз тұстар қазір жақсы белгілі. Ең бастысы, Тайвань TSMC арқылы озық жартылай өткізгіштер өндірісінде үстемдік етеді, ол әлемдік жеткізілімнің 90%-нан астамын құрайды.
Дегенмен, үкіметтер экономикаларының әлсіз тұстарын анықтап, сол осалдықтармен тікелей күресу үшін әлдеқайда көп күш салуы тиіс. Көптеген маңызды шикізаттар өте шоғырланған нарықтарда, көбінесе бірнеше елде ғана өндіріледі. Тіпті қарапайым немесе арзан компоненттер де жабдықтау тізбегінің жоғарғы буындарында алмастырмас болуы мүмкін, сондықтан көзге ұсақ көрінген кедергі тез арада бүкіл жаһандық экономикаға әсер ететін ірі жабдықтау дағдарысына ұласуы мүмкін.
Мысалы, велосипед индустриясын алайық: көптеген велосипедтер жапондық Shimano компаниясының бөлшектеріне тәуелді, ал соңғы жылдары ол сұранысты қанағаттандыруда қиындықтарға тап болды. Сол сияқты, автокөлік жеткізу тізбегінде мамандандырылған жабдықтаушылар үстемдік етеді, көбінесе бір-екі компания саланың өндірісінің басым бөлігін қамтамасыз етеді. Мұндай тәуелділіктер осы салаларда жақсы белгілі болса да, саясаткерлер көбінесе мәселелер ең алдымен көрінетін сауда басылымдарын оқымайды.
Әлемдік өндірістік тауар саудасының шамамен үштен екісі дайын өнімдер емес, аралық компоненттерден тұратындықтан, бұл мәселе тар салаға ғана қатысты деп айтуға болмайды. Глобализация экономикалық өсуді жеделдетіп, өзара тәуелділікті тереңдететін алып әрі күрделі жабдықтау тізбектерін қалыптастырды. 250 жыл бұрын Адам Смит«Ұлттардың байлығы» еңбегінде мамандану өркендеуге жол ашатынын атап өткен. Алайда бұл нарықтың көлеміне де байланысты: егер түйреуіштерге сұраныс артпаса, жүз емес, күн сайын 1000 түйреуіш өндірудің мәні жоқ.
Глобализация нарықтарды ұлттық шекаралардан тыс кеңейтсе де, көптеген мамандандырылған компоненттердің балама өндірушілері жоқ. Олардың нарығы ақыр соңында соңғы өнімге деген жаһандық сұраныспен шектеледі, бұл жеткізу жағындағы әртараптандыруға аз мүмкіндік береді және кенеттен соққыларды сіңіруді немесе өтеуді қиындатады.
Қауіп-қатер өте үлкен. Жаңа велосипедті алудың кешігуі қолайсыз, бірақ азық-түлік пен су жүйелеріндегі немесе медициналық жабдықтардағы үзілістер әлдеқайда ауыр зардаптарға әкеледі.
Үміт арттырарлығы, кейбір саясаткерлер стратегиялық маңызы бар секторларды анықтай бастады. Геосаяси белгісіздіктің күшеюі ішкі өндірістік қуатқа, әсіресе АҚШ-тағы жартылай өткізгіштер өндірісіне инвестиция тартуды ынталандырды. Алайда жабдықтау тізбегіндегі таршылықтар өнеркәсіптік саясатты қайта қарастыру қажеттігін көрсетеді. Атап айтқанда, саясаткерлер таза энергия мен жасанды интеллект сияқты жаңа технологияларға ғана емес, бар күшті жақтарын нығайтуға да көңіл бөлуі тиіс.
Дегенмен, көптеген елдерде саяси пікірталастарда жабдықтау тізбегіндегі осалдықтар әлі де көбінесе назардан тыс қалады. Бұл қымбатқа түсетін қате болуы мүмкін. Қосымша бұзылулар сөзсіз болатынын ескере отырып, үкіметтер өмірлік маңызды ресурстарды қамтамасыз ету және жаңа тәуекелдерді шектеу үшін жылдам әрекет ете алуы тиіс. Экономикалық төзімділік енді ұлттық қауіпсіздіктен ажырамас. Икемді әрі мықты өндірістік база құра алмаған елдер бұл сабақты ауыр жолмен үйренеді.
Кембридж университетінің Қоғамдық саясат профессоры Дайан Койл – «Cogs and Monsters: What Economics Is, and What It Should Be » (Princeton University Press, 2021) және «The Measure of Progress: Counting What Really Matters» (Princeton University Press, 2025)кітаптарының авторы .
Авторлық құқық: Project Syndicate, 2026.
www.project-syndicate.org
