Кедейлік деңгейі қалай өлшенеді?  ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі кедей деп тану үшін бір адамның табысы ең төменгі күнкөріс деңгейінің 70%-ынан аз немесе 22 мың теңгеге жетпейтін болуы керек деп санайды. 

4 адамы бар отбасы делік. Ондағы жұмыс істейтін бір ересек адам және кәмелетке толмаған үш балаға айына ортақ 91 мың теңге табыс болған жағдайда кедей деп есептеледі. Ал табысы 120 мың теңге болса, кедейлік санатынан шығады. Бірақ әл-ауқат жайлы мұндай байлам жөнсіз. ҚР Стратегиялық жоспарлау және реформалар жөніндегі агенттігі Ұлттық статистика бюросының деректері бойынша, 2020 жылдың II тоқсанында отбасындағы тұтыну шығындарының 54,7%-ы азық-түлікке жұмсалған. Бұл БҰҰ жіктеуіші бойынша «өмір сүру деңгейі төмен» деп танылады.

Статистика тұрғысынан қарағанда кедейлікті жеңген ел болып көріну қиын емес, бірақ бұл шынымен де солай ма? ЮНИСЕФ деректері бойынша Қазақстандағы балалардың 15,6%-ы табыс деңгейі ең төмен отбасынан. Бұл – шамамен 1 млн бала немесе Қазақстандағы әрбір алтыншы бала кедейлікте өмір сүреді дегенді білдіреді.

Экономикалық көрсеткіштерді оң қылып көрсету балалардың жағдайын жақсартпайды.

Балалар кедейлігінің бар екенін мойындау керек және үйде әсіресе балалары бар отбасыларда кедейлікті айқындау тәсілдерін қайта қарау қажет.

Мораль ма, әмиян ба?

Балалардың кедейлігін айқындаудың екі тәсілі бар: моральдық-этикалық және экономикалық. Қазір балалар кедейлігі – алынбаған салықтар мен экономикалық өсімнің төмендігі және кейінге қалдырылған болашақ әлеуметтік шығындар салмағы. 

АҚШ-та балалар кедейлігінен экономикаға келетін шығын ЖІӨ-нің 5,4%-ына немесе жыл сайын 1 трлн долларға тең деп есептеді. Балалар кедейлігімен күресуге жұмсалған әр доллар болашақ шығындардың 7 долларын үнемдейді.

Балалардың кедейлігі туралы айтар болсақ, ол ересектер кедейлігіне қарағанда көп өлшемді және көп факторлы проблема саналады. Егер ересектердің кедейлігі үшін өзі жауапты дей алсақ, балалар өздері туып-өскен отбасын таңдай алмайды және отбасындағы экономикалық немесе әлеуметтік әл-ауқатқа әсерін тигізе алмайды. Тек жанама түрде – мемлекет оларға бөлетін балалар жәрдемақысының мөлшері арқылы ғана әсері болуы мүмкін.

Балалардың кедейлігі төмен кіріс пен сатып алу қабілетінің аздығы деген шеңберден шығып кетеді және одан да күрделі нәрселерді көрсетеді. Ол: таңдау жасай алмау, өзін дамыту мүмкіндігінің жоқтығы. Балалық шақ болашақта табысқа жетудің негізін қалайтын тамаша мүмкіндіктер уағы немесе керісінше, кейін бармақ тістейтін сәттердің себебі болып саналады. Бүгінгі кедей балалар – ертең біз жоғалтатын көрнекті ғалымдар мен талантты спортшылар.

Бүгінгі күні Қазақстан Үкіметі балалардың кедейлігін еңсеру бойынша әлемдегі барлық құралдарды қолданады. Ол – бала туғанда берілетін жәрдемақы, 1 жасқа дейінгі бала күтімі бойынша жәрдемақы, шартсыз және шартты көмектер. 2020 жылғы 1 қаңтардан бастап көпбалалы отбасындағы бір балаға 11 мың теңге мөлшерінде жеке жәрдемақы белгіленді.

Көпбалалы отбасындағы балаға төленетін 11 мың теңге жәрдемақы сол үйдің проблемаларын шеше ме немесе баланы дамытуға жұмсала ма? Мемлекет жәрдемақы сомасының әр теңгесі баланың дамуына жұмсалуын қадағалауы керек пе, әлде үйдегілер жәрдемақыны азық-түлікке, киімге және басқа да бірінші кезектегі мұқтаждықтарға жұмсауға құқылы ма?

Үкімет көпбалалы отбасындағы балаға 11 мың бөліп, бұл мәселені жүйелі түрде шешуден бас тартқаны анық және әлеуметтік тұрақтылықты сақтаудың ең қолайлы және бюджет үшін ауыртпалықсыз әдісін жылдам тапқаны айқын.

Өкінішке қарай, бүгінгі күні кедей отбасылардың 90%-ы неге көпбалалы отбасылар екені туралы мәліметтер мен терең талдау жоқ.

Бала бағу қанша шығынды қажет етеді және балаларға қосымша инвестиция салуды бюджетке артып қою дұрыс па? Мемлекеттік шығындардың артуы бюджет тапшылығына әкелуі мүмкін, сонымен бірге экономикалық өсімге де әсері болуы да ғажап емес. Мәселе тек шығынды қайда жұмсаған дұрыс дегенге саяды.

Соңғы 20 жылдағы мемлекеттік шығындар құрылымында балалар басты назарда болмады. Сонымен қатар, балалар жеке санат ретінде арнайы мемлекеттік саясаттың мәні болған да жоқ. Тек «ана мен бала өлімін азайту», «мектепте білім беру» сияқты дамудың жалпы индикаторларының құрамында ғана көрінетін.

Бюджеттің шамасы жете ме?

Егер логикаға сүйене отырып балаларды мемлекеттік инвестиция объектісі ретінде қарастыратын болсақ, дені сау және білімді балалар –  болашақта денсаулық сақтау, әлеуметтік және зейнетақымен қамсыздандыру бюджетіне ауыртпалық түсірмейтін бәсекеге қабілетті және төлем қабілеті жоғары салық төлеушілер. Бұл тиімді саясат болуы мүмкін. Бірақ бұл тәсіл мәселені мұқият талдауды және жан-жақты зерттеуді қажет етеді. Оны шешу кішігірім жәрдемақылармен шектелмейді.

Қазір жергілікті бюджет шығындарында балалар дамуының басымдығын анықтау қиын. Бұл қаражат тапшылығына ғана байланысты емес. Сол жергілікті бюджеттерде кәсіби футбол клубтарын қаржыландыруға арналған жыл сайынғы шығындардың өзі 22 млрд теңге. Бұл – өңірлердегі спортқа арналған бюджеттің қомақты үлесі. Ал балалар спорты мен инфрақұрылымын дамытуға қанша ақша жұмсалатыны туралы ақпарат өте тапшы немесе жоқ.

Қазан айында ҚР Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев балалар әл-ауқатының индексін өлшеуді ұсынды. Шара дер кезінде қолға алынды. Алайда индекс деректерді ғана тіркейтін «Қазақстан балалары» статистика жинағы ретіндегі кезекті құжатқа айналмауы керек. Деректер жаңа саясатты әзірлеу құралы, шешім қабылдаудағы кешенді тәсіл болуы қажет.

Балалардың кедейлігін анықтауда ата-аналардың экономикалық жағдайы, балалы үйлердің сапалы жұмыспен қамтылуы мен мол табыс табудағы ынталандыру жолдары, ата-ананың біреуі ғана жұмыс істейтін отбасыларды қолдау түрлері маңызды рөл атқарады. Естеріңізге сала кетейік, Қазақстанда бір ғана ата-анасы бар балалы үйлер саны – 240 мың.

2010 жылы Ұлыбританияда балалар кедейлігі туралы заң қабылданып, елдегі балалардың әл-ауқатының деңгейі өлшенетін болды. Сондай-ақ, ел үкіметі балалар кедейлігін төмен табыс шеңберінен шығарып, ата-ананың жұмыспен қамтылуы, олардың денсаулық деңгейі, сапалы білім алуы, тұрғын үй жағдайы және отбасындағы тұрақтылық пен қарыз болуы сияқты тағы жеті көрсеткішті қосты. Дамыған елдер арасында балалар кедейлігі деңгейі ең жоғары саналатын Ұлыбритания әлеуметтік жәрдемақылардың тиімсіз жүйе екенін мойындады және жұмыс істейтін ата-аналарды жан-жақты қолдау стратегиясын таңдады.

Мысалы, Ұлыбританияда COVID-19 эпидемиясы кезінде денсаулық сақтау саласында жұмыс істейтін ата-аналардың балалары мектеп, балабақшаға барды. Балаларға арналған жәрдемақы мен материалдық көмек түріндегі ғана шаралар жеткіліксіз. Нақты әлеуметтік инвестициялар мен нақты мақсатты шаралар кешені болуы керек. Ол – табысы төмен отбасы балалары кедергісіз қол жеткізе алатын қосымша білім беру мекемелері, үйірмелер мен секцияларды субсидиялау немесе көпбалалы және әл-ауқаты төмен отбасындағы балалардың әлеуметтік  жағдайына бақылау жүргізу болуы мүмкін.

Сыныптағы бала санының азаюы мен мұғалім жалақысының артуы оқушы үлгерімін арттыру және әкеден балаға жететін кедейлікті жеңу факторлары болып саналады.

Инвестициялардың ең жоғары өтелу коэффициентімен қарастырсақ, балалар кедейлігін жеңудің танылған әдістерінің бірі – мектепке дейінгі және мектептегі білім беруге салынатын инвестиция. Мұны жалпы орта білім беретін мектептер мен Назарбаев Зияткерлік мектептерін (НЗМ) қаржыландыру мысалынан байқауға болады: соңғысын қаржыландыру деңгейі қарапайым мемлекеттік мектептердің бюджетінен төрт есе жоғары. НЗМ оқушылары мен түлектері мектепте керемет үлгерім көрсететінін және үлкен өмірге аяқ басқанда жетістікке жетуде мүмкіндігі мол екенін байқаймыз. 

Мұнда мәселе басқада: ел бюджеті 2020 жылы 1,5 трлн теңге немесе бюджеттің шығыс бөлігінің 8,8%-ына тең мектептегі білім беруге арналған шығындардың кемінде екі есе ұлғаюын көтере ала ма?

Бюджет шығындарының ішінде балаларға арналған бөлімін анықтау қажет. Тоқырау кезеңіндегі фискалдық саясат шарасы ретіндегі әлеуметтік саладағы шығындарды азайту немесе аз қаржыландыру әлеуметтік қиындықтарға ұшыратады. Балаларға жағдай жасамаудың салдары қазір білінбегенмен, болашақта ел экономикасына кесірін тигізері айқын. 

The post Басты назар балада емес: Қазақстандағы балалар кедейлігін азайту саясатындағы кілтипан неде? appeared first on Ekonomist.

Ресми дерек бойынша, 2019 жылы Қазақстан мектептеріндегіі 1 компьютерге 11 оқушыдан келеді екен. Ал жоғарғы жылдамдықтағы интернет болса тек 47% отбасында ғана бар.

Мұғалімдер мен оқушылардың цифрлы сауатының төмендігі мен тиімсіз оқу жүйесі елдегі білім берудегі теңсіздікті одан ары үдетті. Дүниежүзілік банк бағалауы бойынша, қауіпті жағдайларда аз қамтылған, алыс аудандардағы, ерекше күтімді қажет ететін топтар қалды. Оның себебі айтпаса да белгілі.

Қазақстандағы және аймақтағы білім беру мен теңсіздік жайлы айтқанда сарапшылардың жағдайды сараптау және ынтамақтастық негізіндегі пікірлері толыққанды қамтылмайды. PaperLab Қоғамдық қорының зерттеушілер командасы Қазақстан, Қырғызстан, Өзбекстан мен Тәжікстан үкіметтерінің қабылдап жатқан шараларының тиімділігі мен рөлін бағалау бойынша трансшекаралық жобаны бастады.

Әр елдегі сарапшылар постпандемия өтпелі кезеңіндегі мықты және әлсіз тұстарды анықтай отырып, аймақтағы экономикалық теңсіздік пен білім берудегі қолжетімділіктің байланысы жөніндегі пікірталасты арттырады деп күтілуде.

Жоба аясында Білім берудегі теңсіздік индексі әдіснамасын жасау жоспарлануда. Ол аймақ елдерін бір-бірімен салыстыруды ғана емес, артта қалған салаларды анық көруге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, шешім қабылдайтын тұлғалардың назарын аталмыш проблемаға аудартуға тырысады.

«Орта Азия елдеріндегі білім теңсіздігінің жаңа қырлары: мәселені зерттеу және білім саясатын өзгерту» жобасы Сорос-Қазақстан Қорының қолдауымен жүзеге асырылады. Зерттеудің мазмұны авторлардың көзқарасын білдіреді және Қор көзқарасымен сәйкес келмеуі мүмкін. Жобаның медиасеріктесі – MediaNet Халықаралық журналистика орталығы.

Толық ақпаратты алу үшін байланыс деректері:

Снежана Цой: +77078108464, snezhana.tsoy@medianet.kz

The post Білім берудегі теңсіздік: Қазақстандағы отбасылардың тек жартысы ғана жоғарғы жылдамдықты интернетке қол жеткізген appeared first on Ekonomist.

Конференциядан бері ширек ғасыр өткенде, 11 қазан халықаралық қыздар күнінен кейін бастауыш және орта мектепке қабылданған қыздар саны 1995 жылмен салыстырғанда 180 миллионға өскені анықталды. Жоғары білім саласында да жақсы жаңалықтар бар: алдыңғы толқынмен салыстырғанда қазіргі ұрпақ арасында университетте оқитын қыздар саны үш есе көп. Мысалы, Мароккода 1990-жылдардың басында 100 ер адамға шаққанда 30 әйел мектепте оқыса, қазір олардың білім алудағы үлесі тең.

Білімге қолжетімділікпен қатар, нәтиже де маңызды. Бұл салада да айқын прогресс байқалады. Табысы орташа және жоғары елдердің жартысына жуығында қыздар математикадан ер балалармен бірдей жақсы нәтиже көрсетеді. Бұл санаттағы елдердің 25 пайызында қыздардың математикадан үлгерімі ұл балалардан жоғары саналады.

Бірақ кедей қыздар әлі де назардан тыс қалып отыр. 2018 жылы білім беру жүйесінен тыс қалған мектеп жасындағы 59 миллион баланың 12 миллионы немесе 75% қыздар болған. Бұл қыздар ешқашан мектепке бармаған және олардың білім алу туралы арманы жақын уақытта орындалмайтынға ұқсайды. 20-дан астам елде (олардың көбі Сахараның оңтүстігінде орналасқан Африка елдері) ауылда тұратын кедей қыздардың орта мектепті бітіруі екіталай.

Маргинал топтар үшін мектеп әлі де вербалды және жыныстық бопсалау, қорлау мен зорлық көп кездесетін қауіпті орта саналады. Көп жерде жүктілік деңгейінің жоғары болуына байланысты қыздардың көбі мектепке бармайды. Бұл кедейлік тізбегінің жалғасуына әкеліп соғады. 1995-2020 жылдар аралығында 15-19 жастағы қыздардың жүктілігі үштен бірге қысқарғанымен, ерте жүктілік деңгейі жоғары күйде қалып отыр. Бұл әсіресе, Сахараның оңтүстігінде орналасқан, 18 жастағы қыздарының төрттен бір бөлігі ана атанып үлгерген Африка елдерінде кездеседі.

Барлық мектепте жан-жақты жыныстық тәрбие беру өте маңызды. Бұл оқушыларға зорлыққа келісуге немесе қатысуға шақырған қатарластарының қысымына төтеп беруге көмектеседі және ерте жүктілік санын азайтады.Кейінгі бірнеше жылда бұл салада алға ілгерілеу байқалады. Мысалы, наурызда Сьерра-Леонеде аяғы ауыр қыздарға мектепке баруға тыйым салатын ереженің күші жойылды. Бірақ Экваториалды Гвинея мен Танзанияда әлі де аяғы ауы қыздар мен жас аналарға білім алуға мүмкіндік берілмейді.

Қалған кедергілер мұндай маңызды болмаса да, қыздардың жолына бөгет болып, біршама қиындықтар туғызады. Бала кезінен инженер болуды армандаған пәкістандық Рәбиа Нұсратты еске алып көріңізші?! Ол ата-анасының қарсылығына қарамастан, өз арманынан бас тартпай, отбасындағы және Пәкістандағы тұңғыш инженер әйелге айналды. Бірақ қыздардың бәрі бірдей мұндай табанды бола бермейді. Оның үстіне ғылым, технология, инженерия және математика салаларындағы гендерлік теңсіздікті өзгертуге көмектесетін мұғалімдер мен кәсіби бағдар беретін кеңесшілер жетіспейді. Экономикалық әріптестік және даму ұйымына мүше елдерде ғылым мен математикадан үздік нәтиже көрсеткен қыздардың небәрі 14% ғана ғылым мен инженерия саласында жұмыс істейді. Ер адамдар арасында бұл көрсеткіш 26% құрайды.

Мектептегі оқулықтарда қыздардың дамуына кедергі келтіретін гендерлік нормалар жазылған. Көбіне оқулықтардағы мәтіндер мен суреттерде әйел дәстүрлі тұрмыстық рөлдегі адам немесе әлдеқайда қарапайым мамандық иесі, ал ер адам ықпалды көшбасшы ретінде бейнеленеді. Заманауи оқулықтарда мұндай ескі таптаурындарға орын жоқ, сондықтан оларды кітаптан алып тастау керек.

ЮНЕСКО-ның баяндамасында педагогика саласында басшылық қызметте істейтін әйелдердің үлесін арттыру неге маңызды екені түсіндірілген. Білім беру саласы – еңбек нарығындағы мүмкіндіктерге қатысты гендерлік теңсіздік cақталып қалған, әйелдер көп баратын мамандықтардың бірі. Бірақ бұл жердің өзінде шынайылық деген көрінбейтін кедергі кездеседі. Табысы орташа және жоғары 48 мемлекетте мұғалімдер мен бастауыш мектеп директорларының арасында 20 пайыздық  гендерлік алшақтық бар. Әйелдердің көшбасшы болуы бүкіл әлемдегі қыздар мәселесін автоматты түрде шешпейді. Бірақ әйел көшбасшылар заң мен саясат, қыздарға үлгі болу арқылы әлеуметтік және гендерлік нормаларды өзгерте алады.

Келер жылы әлeм елдері Ұрпақтар теңдігі форумында  жаңа толқын әйелдерінің құқығы туралы жаңа декларацияға қол қояды. Жаңа декларацияның негізгі бөлігі білім тақырыбына арналуы тиіс. Өйткені қыздар қазірдің өзінде оқшаулаудың ең қатаң формаларын бастан кешіп жатыр. COVID-19 пандемиясы бұл теңсіздікті одан әрі күшейтуі мүмкін деген қауіп бар.

Қазірге дейін қол жеткен жетістіктерді атап өту өте маңызды. Бірақ білім беру саласындағы гендерлік теңдікке білімнің көмегімен қол жеткізу үшін әлі көп нәрсе істеу керегін есте ұстаған жөн.

Манос Антонинис –  ЮНЕСКО-ның білім беру саласын бақылау жөніндегі бүкіләлемдік есеп жобасының директоры.

Copyright: Project Syndicate, 2020.
www.project-syndicate.org

The post Неге қыздардың бәрі бірдей мектепке бармайды? appeared first on Ekonomist.

Пандемия салдары мен әсерін түсіндіру үшін ол басқа пандемияны, яғни 2-3 жылға (1918-1920) созылған және нәтижелері 60-70 жыл бойы білімге әсер еткен испан тұмауын мысалға алды. Ұлыбританияда жүргізілген зерттеулерге сәйкес, қазіргі пандемияның әсері де 60-65 жылға созылады.

Оқытудың жаңа механизмдері мен түрлерін енгізу білім теңсіздігінің өсуіне, білім беру сапасына әсер етіп, мектеп оқуының 0,6 жылының жоғалуына, әлемде 7 миллионға жуық оқушының сапалы білім жолынан тыс қалуына әкеп соғады.

Пандемияның болашақ ұрпақтың еңбек табысына әсерін бағалау үшін үш сценарий жасалды. Олар: оптимистік, аралық (негізгі) және пессимистік. Базалық сценарий аясында әлем іске асырылмаған еңбек кірісі түрінде 10 трлн доллар жоғалтады, яғни 5 айға мектептерді жабу нәтижесі жаһандық ЖІӨ-нің оннан бір бөлігіне тікелей әсер етеді.

Сауат төмендейді

Орталық Азияның басқа өңірлерден айырмашылығы – дамушы елдердегі  халық саны бойынша оқушылардың салыстырмалы түрде көптігінде. Өзбекстанда ол халықтың 40%-ына тең болса (0-24 жас), Қазақстанда – 39%, Тәжікстанда – 49%, Қырғызстанда – 46%. Яғни, қазіргі оқыту нәтижелері өңір халқының жартысына жуығының жарасын тереңдетеді.

Дей тұрғанмен, аймақтағы оқу нәтижелері пандемияға дейін де өте төмен болды. Орталық Азия елдерінің оқушылары орта есеппен Еуропадағы құрдастарынан 1,5 жылға артта қалған. Мысалы функционалдық сауаттылық бойынша PISA зерттеуінің нәтижелерін алып қарайық. Ол – адамдарға қазіргі қоғам өміріне белсенді қатысуға мүмкіндік беретін дағдылар мен білім жиынтығы. Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымына кіретін (ЭЫДҰ) басқа елдермен салыстырсақ 10 оқушының 8-і функционалды сауатсыз. Ал ЭЫДҰ елдерінде керісінше, 10-ның 8-і функционалды сауатты болып келеді. Аймақтағы оқушылар пандемияға дейін де цифрлық дағдылар жағынан әлсіз, технологияларға қолы жете бермейтін еді.

Айша Вауданың айтуынша, өңір елдерінде техникалық қамтамасыз ету мәселесінде үлкен алшақтық бар. Қазақстанда оқушылардың 70%-ында үйде компьютер, интернет бар, ал Тәжікстанда бұл көрсеткіш 1%. Алайда, компьютермен қамтамасыз етудің жоғары көрсеткіштері интернет толық қолжетімді екенін немесе компьютердің заманауи екенін немесе оқушыларды үйде қашықтан оқыту үшін жағдай жасалғанын білдірмейді. 2018 жылғы деректерге сәйкес, қазақстандық оқушылардың 54%-ында компьютерлік сауат деңгейі компьютермен жұмыс істеу үшін қажетті функционалдық білім деңгейінен төмен болды, ал зерттеуге қатысушы барлық ел бойынша орташа алғанда бұл көрсеткіш 18% еді.

Спикер ерекше назар аударған ең маңызды сәт – пандемияға дейінгі нәтижелердегі теңсіздіктің тым жоғарылығы, аймақтағы оқу сапасы. Қырғызстанда ең кедей отбасылардың балалары бай отбасылардан шамамен 2,5 жылға, ал Қазақстанда бір жылға артта қалып отыр.

Өңір елдерінде жоғары оқу орындарына қабылдау коэффициенті де төмен болып саналады.  Ол, атап айтқанда, Өзбекстанда бар болғаны 10%, нәтижесінде оқушылардың 80-90%-ы тек бакалавр дәрежесін ғана ала алады. Нәтижесінде, жұмыс берушілер жас мамандардың қолынан іс келмеуіне байланысты проблемаларды бастан кешуде, бұл экономикадағы өнімділікке әсер етеді.

Батыл, бірақ білімсіз

Айша Вауда Орталық Азия елдерінің білім беру жүйесіндегі пандемия кезінде әрекет етуге деген күш-жігерін (Қашықтан оқыту арналарын шұғыл құру) өте батыл және дер кезінде қолға алынған шаруа деп бағалады. Дегенмен, ДБ бағалауы бойынша, бұл оқытуды толыққанды қашықтан оқыту деп атауға болмайды. Өйткені елдерде қашықтан оқыту үшін толыққанды база болған жоқ, оны дайындау ұзақ уақытты, сынақтар жүргізуді, оқытушыларды оқытуды, белгілі бір жабдықтың болуын талап етеді.

Жағдайды оқыту алшақтығының жоғарылығымен, оқытушылар мен студенттердің технологияларға қол жеткізе алмағанымен сипаттауға болады. Оқытушылардың барлығы бірдей қашықтан сабақ жүргізу үшін білім жетілдірген болып шықпады.

Орталық Азия аймағында білім берудің ең маңызды механизмі ретінде теледидар, телесабақтар, жоғары оқу орындарында онлайн оқыту қарастырылды.

Телемектептердің басты проблемасы эфир уақытының шегі болды. Яғни, сабақтар күніне 10-15 минутқа ғана созылды. Егер отбасында әртүрлі жастағы бірнеше бала және бір теледидар болса, мұндай форматтың қаншалықты нәтижелі екені белгісіз. Телеоқу жағдайындағы ең үлкен проблема оқытудың біржақты болуы, оқушылардың оқу нәтижелерін бағалау үшін кері байланыстың болмауы және оқу процесін бақылаудың мүмкін еместігі болды.

Тағы бір проблема – қаржы тапшылығы. Өйткені көп қаражат Денсаулық сақтау саласына кетті.

ДБ өкілінің пікірінше, білім беру саласында күш-жігерді біріктіру, бағдарламаларды, бейнесабақтарды бірлесіп әзірлеу аймақ елдері үшін оң шешім болар еді.

Дегенмен, аймақтық синергияның мұндай мүмкіндігі қолданылған жоқ.

Миллиардтаған шығын болды

Дүниежүзілік банктің бағамдауына қарасақ: 5 ай ішінде мектептердің жабылуына байланысты өңір оқушылары 16 балл немесе оқу жылының жартысына жуығын жоғалтты, сондай-ақ функционалдық сауатсыздық 78%-дан 86%-ға дейін өсті, бұл ақшалай түрде 44 млрд доллар. Бұл Тәжікстанның жылдық ЖІӨ-сінен 5-6 есе жоғары және Қазақстан ЖІӨ-сінің төрттен бір бөлігі.

Тағы бір болжам – білім беру жүйесіндегі теңсіздіктің одан әрі өсуі. Қазақстанда халықтың әлеуметтік жағынан әлсіз саналатын топтары білім беруде пандемияның әсерін бақуат тұрғындарға қарағанда көбірек сезінеді. Кедейлер мен байлар арасындағы білім деңгейіндегі алшақтық арта береді.

Тағы бір проблема оқушылар мен оқытушыларға қолдау көрсетудің тапшылығына қатысты болды. Әсіресе оқушыларды қашықтан оқыту форматы барысында сабақ меңгерудің әртүрлі, тең емес деңгейі көрінді. Бұл болашақта аймақтағы білім беру жүйесіндегі теңсіздіктің одан әрі өсуіне әкеледі.

ДБ өкілдері, сондай-ақ, отбасы бюджетінің аздығы, үйдегі қаржылық жағдайдың нашарлығына байланысты әлеуметтік жағдайы төмен отбасылардағы көптеген оқушының жоғары білім ала алмауына байланысты өңірде білікті мамандар тапшылығы өсуі мүмкін екенін де болжап отыр. Нәтижесінде, осы ұрпақ үшін еңбек нарығындағы біліктілік алшақтығы бұрынғыдан да үлкен теңсіздікпен сипатталады.

Мектепте тегін тамақ бермей қоя тұру, жалпы тамақтандыру жағының нашарлауы оқу шығындарының артуына әкеледі.

Дүниежүзілік банк зерттеушілерінің бағамдауынша, күз келіп, қыс түсе жағдай нашарлай түседі. Әсіресе балалары мектепте тегін немесе жеңілдікпен тамақтанады деп сеніп отырғандар үшін ауыр.

Қалай түзеуге болады?

Мектептерді ашу туралы шешім қабылдау кезінде ДБ өкілдері үш негізгі элементтен тұратын білім беру жауабының стратегиясын әзірледі. Олар: «жеңу», «үзбей оқытуды қамтамасыз ету», «жетілдіру және жеделдету».

Пандемия кезінде әл-ауқаты төмен халық үшін оқыту нәтижелерінің төмендеуін барынша азайтуға баса назар аудара отырып оқытуды жалғастыру және кез келген жағдайда оның үздіксіздігін қамтамасыз ету қажет. Сондай-ақ қазіргі дағдарысты «ойды өзгерту», болашақта неғұрлым сапалы, тең құқықты білім беру жүйесін құру мүмкіндігі ретінде қабылдау ұсынылады.

Проблемаларды Дүниежүзілік банктің ЮНЕСКО-мен және ЮНИСЕФ-пен бірлесіп 2020 жылғы маусымда жүргізген жаһандық зерттеу нәтижелері айғақтайды. Бұл зерттеулер COVID-19 мектептерін жабуға арналған білім беру саласындағы ұлттық жауап шаралары болатын. Айша Вауданың айтуынша, осы  мәліметтерге сүйенсек, елдер, министрліктер «күзде, мектеп ашылар сәтте жаңа оқу жылы туралы қандай стратегиялар болатынын ойламақ түгілі, өз бастарымен қайғы болып кеткен».

ДБ өкілдері, біріншіден, үздіксіз оқытуды қамтамасыз етудің, онлайн оқытуды дамытудың маңыздылығын атап өтті. Бұл – шын мәніндегі жаңа экономикалық таңдау.

Болашақта озық әлеуметтік-экономикалық өсімді қамтамасыз ету үшін қазір білім беруді бірінші орынға қою маңызды.

Екіншіден, білім беру жүйесінің бюджетін қорғау, оны қысқартуға жол бермеу өте маңызды. Бұл қашықтан оқыту сапасының жаңа бағдарламаларына және пандемиядан зардап шеккен, оқу бағдарламасынан қалып қалған студенттерге мақсатты, нақты қолдау көрсетуге де қатысты.

Қашықтан оқыту көптеген елде жаңа нормаға айналуы мүмкін. Сондықтан бүкіл аймақтағы цифрлық платформаларға қол жеткізуді күшейту қажет, – деп атап өтті Дүниежүзілік банк өкілдері.

Айша Вауда өз сөзінде оқуда артта қалған және мектептер ашылған кезде немесе қашықтан оқытудың толыққанды бағдарламалары іске қосылған кезде оқу бағдарламаларын орындай алмайтын оқушыларды одан әрі оқыту мәселелеріне ерекше назар аударды. Мектептерде қосымша оқыту, «бір-бірлеп» оқыту немесе мұғалімнің артта қалған оқушыларды қуып жетуге көмектесетін көмекшілері лауазымын енгізу қажет.

Білім беру платформаларының бар болғаны ғана керек емес. Онда сапалы контент толып тұруы керек. Сондықтан қолданыстағы қашықтан оқыту бағдарламаларын жетілдіруге баса назар аудару керек. Мазмұн, оқу материалдары, студенттермен кері байланыс тетіктері, бағдарламалардың жүргізілуін үнемі бақылауға баса назар аударылуы керек.

The post Минус 44 млрд: Орталық Азия локдаун кезіндегі білім беруде неден ұтылады? appeared first on Ekonomist.

Әзірге жалғыз балама – қашықтан оқыту. Алайда бұл жүйеге оқыстан көшудің өзіне тән проблемасы жеткілікті. Оны шешу дамыған елдердің өзіне оңай соғып жатқан жоқ.  

Біз жоғалтқан білім

Оқушылар COVID-19 пандемиясы салдарынан қалыпты оқу жылымен салыстырғанда, алдыңғы алған білімінің орта есеппен 30-50%-ын жоғалтуы мүмкін. Жазғы каникул кезіндегі жоғалтатын білімді де есепке алу керек, орта есеппен жазда білім алмай қалу 0,25 оқу жылына тең. Қашықтан оқуға деген мәжбүрліктің оқушылардың білім деңгейіне жиынтық әсері болады. Жаз кезінде білім деңгейі төмендеуінің объективті себебі болса, қашықтан оқу кезінде жағдай күрделеніп, екі жылға дейін артта қалу байқалады.

Компьютер де, интернет те жоқ, көп жағдайда ата-ана тарапынан қолдауды да көп көрмейтін тұрмысы төмен отбасылардың ұл-қызы немесе шалғайдағы ауыл балаларының білім деңгейі тіптен нашарлай түседі.

Сала сарапшылары болашақ абитуриенттерге қиынға соғатынын айтады, дегенмен бәрінен бұрын  бастауыш сынып балаларына қиын болғалы тұр. Мамандар бастауыш мектеп оқушыларының ұтылуы  тұтас оқу жылын жоғалтқанмен пара-пар болады деп болжауда.

Пандемияға дейін жүргізілген халықаралық зерттеулерге сүйенсек, мектептің 20 күнге жабылуы тест тапсыра алмайтын оқушылардың санын 10%-ға арттырады, ал 10 күн сабаққа бармау бір жыл ішінде білім нәтижесінің  5-10%-ға дейін төмендеуіне әкеледі екен.

COVID-19 пандемиясының білім беру жүйесіне және адам капиталына келтірген залалының салдарын шартты түрде қысқамерзімді (мұны біз биылғы жылдың соңына дейін көреміз) және ұзақмерзімді деп бөлуге болады.

Қысқамерзімді сипаттағы салдарға оқу процесінің баяулауын, оқушылардың оқуға ынтасының төмендеуін жатқызуға болады. Бұған дәлел ретінде Ресейде жүргізілген зерттеу нәтижесін келтіруге болады, мұнда оқушылардың жартысы қашықтан оқуды каникул деп қабылдаған. Мектептердің жабылуына орай оқушылардың тамақтануы нашарлайды (мектепте тегін тамақ ішіп жүрген балаларға қатысты), психикалық жағдайы нашарлайды, оқушылар зорлыққа және басқа да қауіпті істерге баруы мүмкін, сонымен бірге балалар мен жасөспірімдер арасында қауіпті мінез туындауы мүмкін.

Оқушылардың мектептен шығып кетуі байқалуы мүмкін. Бұл, әсіресе, тұрмысы төмен және жағдайы нашар отбасының балаларына қатысты, мұнымен бірге балалардың еңбекке араласуы, кәмелет жасына толмағандар арасындағы некелесу, коммерциялық секс артып, ата-аналардың балалардың біліміне инвестиция салуы қысқаруы мүмкін. Ковидке дейінгі мысал: әлемдік экономикалық дағдарыс салдарынан Румынияда 2009-2018 жылдары мектепке бармайтын балалардың саны,  демографиялық көрсеткіш төмендегеннің өзінде, 192 мыңнан 378 мыңға дейін артыпты.

Білім беруге жұмсалатын мемлекеттік шығын азайып, оқыту деңгейі төмендеп, жеке меншік мектептер жабылып жатқанын да атап айту керек.

Пандемияның ұзақмерзімді салдары тіптен ауыр. Мектептердің жабылуы мен балалардың белгілі бір бөлігінің білім деңгейінің төмендеуі білім беру саласындағы теңсіздіктің артуына алып келеді.  Дүниежүзілік банктің Ресейдегі тұрақты өкілі және директоры Рено Селигманн білім беру саласындағы жоғалту деңгейіне қатысты мынадай болжам жасайды: егер биыл Ресей мектептері жалпы алғанда бес айға жабық болатын болса, орта есептегі оқушының оқу сауаттылығы бойынша білім нәтижесінің төмендеуі PISA шкаласы бойынша 16 балға тең болады. Бұл оқу-білім саласындағы артта қалуға қаражат салып отырған Экономикалық әріптестік және даму ұйымы мен Еуроодақ елдеріндегі білім беру саласындағы жоғалтуға қатысты болжамнан жоғары.

Оқу барысында қиналатын оқушылардың үлгерімі төмендеуі мүмкін деген болжам бар; көптеген оқушының мектепке орала алмауы «білім кедейлігінің» ауқымын арттырып, соның салдарынан болашақта тұтас бір буынның өнімділігі төмендеуі мүмкін.

Табыс деңгейі жоғары елдердегі (ТДЖЕ) 104 млн оқушы меен табыс деңгейі орташа елдердегі (ТДОЕ) 59 млн оқушының оқу нәтижесіндегі алшақтық арты түседі. Ал қазір Адам капиталы индексіндегі табысы жоғары елдер мен орташа елдердегі орташа айырма 13%.

Мектептегі оқуды тоқтату мен білім беру сапасының төмендеуі одан кейін өмір бойғы өнімділік пен табыстың төмендеуіне алып келеді. Бұл макро деңгейге әсер етпей қоймайды. Егер бір жылда қосымша оқу кірісті шамамен 8-10%-ға арттыратын болса, оқушылар орта есеппен жылына оқу сағаттарының ширегін жоғалтатын. Ал оқу орындарын жабу кірістің тұрақты түрде  2–2,5%-ға кемуіне алып келеді.

Осы аталған факторлар әлеуметтік теңсіздік проблемасының шиеленісу  қаупін төндіреді.

Жоғарыда айтып кеткеніміздей, бақуат тұратын отбасының балалары онлайн оқу кезінде таршылық көрмей, тиімді білім ала алады. Яғни, олардың білім алу деңгейі бір маусымда төмендей қоймайды. Ал кедейлеу үйлердің балаларында жағдай керісінше.

Әлеуметтік жағынан аз қорғалған отбасының балалары неврологиялық дамуда кешеуілдеп, бала кезінен жанына түсетін жарақаттар санын көбейтіп алуы мүмкін. Олардың арасында еңбекке ерте араласатын балалар да, жасына жетпей жүкті болатындары да бар. Өмір бойына тапқан айлығы шайлығына жетпей жатады. Осындай күйзеліс күшейген кездері отбасында орнықты жағдайы жоқ балалар өзін қолдайтын, қамқорлық жасап қорғайтын күйдің жоқтығын ұғынып қиналады. Бұл күй олардың қалған өміріндегі бақуат өміріне деген сенім қалыптастыруына қатты әсер етеді.

Қашықтан оқимыз

Коронавирус пандемиясы білім саласындағы форматтарды қысқа уақыт ішінде қайта қарастыруға мәжбүр етті. Елдер цифрлық әдіспен қашықтан оқуға мүлдем дайын емес еді. Үздіксіз білім алуды жолға қойған көптеген мемлекет үлкен қиындықпен бетпе-бет келді. Пандемия салдарынан  191 елде мектептер жабылып, әлемдегі оқушылардың  90%-ына әсерін тигізді.  Олардың тең жартысының үйінде компьютер жоқ, 43%-ы интернетсіз отыр еді.

Мұндай теңсіздік көбінесе кірісі аз елдерде қатты байқалды. Сахараның оңтүстігіндегі Африка елдерінде  оқушылардың 89%-ының компьютері болмады, 82%-ының интернет қосатын жағдайы болмады. Бұл өңірде тіпті көптеген елді мекен ұялы байланыспен қамтылмаған болып шықты.

Ресейде үй шаруашылықтарының 69%-ында компьютер бар. Оқушылардың үштен бір бөлігі жеке компьютермен қамтылмаған. Ресей мектептерінде компьютер болғанмен, жеткілікті емес. Кейбір өңірлерде интернет мүлдем  қосылмаған.

Қазақстанда эпидемия бастала салысымен уақытша пайдалануға деп 250 мыңнан астам компьютер таратылғанмен, қашықтан оқуға көшу барысында 3 млн оқушының шамамен 700 мыңы (23%) компьютермен қамтылмаған болды. Техника алуды көбінесе әлеуметтік жағынан аз қорғалған отбасылардың жағдайы көтермейді. Сонымен қатар ерекше білім беруді қажет ететін балалар мен бастауыш сынып оқушылары тапшылық көрді.

Қазақстандағы ЮНИСЕФ басшысы  Артур ван Дизеннің айтуынша, Қазақстан цифрлық білім беруге дайын. Ол халықтың 78%-ында интернет бар, ұялы байланыс тарифтері «өте арзан», көптеген мектеп интернетпен қамтылған, елде цифрлы білім беру платформалары дамыған дегенді алға тартады.

Дегенмен интернет өңірлер бойынша ала-құла тартылған, сапасы да ауыз толтырып айтарлықтай емес, қашықтан білім беру сапасы да сын көтермейді. Аяқ астынан қашықтан оқып кетуге мұғалімдер де, балалар да дайын болмай шықты. ЮНИСЕФ мәліметтері бойынша, қашықтан оқуға көшу ең мықты деген мұғалімдердің өзіне ауыр салмақ салды. Олар күйзеліске түсіп, бар шаруаларын шатастырып алды.

ЖК, дағды және жүйке

Қашықтан оқуға көшкен елдердің бар проблемаларының басын біріктіріп көрейік.

Компьютер жоқтығы. Көптеген ел үшін ең басты проблеманың бірі – мектеп оқушыларын компьютермен қамтамасыз ету болды. Португалияда оқушылардың 20%-ында компьютер жоқ, ұялы байланыс қосылмаған болып шықты. Пошташылар балаларға қағазға басылған тапсырмаларды тасып, үй тапсырмасын мұғалімдерге жеткізіп берумен айналысты. Ұлыбританияда  ата-аналар планшет пен компьютермен балаларымызды қамтамасыз етпеді деп үкіметтің үстінен сотқа арыз түсірді.

Канаданың Калгариіндегі мектептер оқушыларды техникамен қамтамасыз етті. Нидерландыда да қажет еткен балалардың барлығына компьютер беріп, интернет қосып берді. Британ үкіметі әл-ауқаты төмен отбасылардың балалары оқуын қашықтан жалғастыруы үшін техника берді. АҚШ-тың Калифорния штатында 70 мыңнан астам ноутбук таратылады деп жоспарланған.

Ресей зерттеушілерінің айтуынша, мұқтаж жандарға компьютер тарату қауіпті іс, әрі популистік сипатқа ие десе де, білім беру жүйесі дамыған елдер үшін бұл қалыпты жағдай.

Мұғалімдердің дайын еместігі. РАНХиГС үздіксіз білім беру экономика орталығының директоры Татьяна Клячконың айтуынша, кез келген мұғалім қашықтан жұмыс істей алмайды. Ары кеткенде олар студенттерге электрон пошта арқылы тапсырмалар жіберіп, осындай параграфты, оқулықтарды оқып шығу немесе осындай мәселелерді шешу керек деп жазады.

Оқытуды жеңілдететін шаралардың бірі ретінде АКТ-ны қолдану қашықтан оқытуда шешуші рөл атқаратынына қарамастан, Еуропа мұғалімдерінің 16%-ы қашықтан оқытуда АКТ-ны пайдалану бойынша кәсіби білім алу қажет екенін атап айтты.

Америкалық 1247 мұғалім арасында жүргізілген сауалнама бойынша, олардың жартысынан көбі қашықтан оқытуды енгізуге дайын емес, 69%-ы оқушыларына құжаттар немесе параққа жазылған тапсырмаларды орындау үшін жіберетінін көрсетті.

Оқушылар мен мұғалімдер үшін стресс. Ұлыбританияда ата-аналар бүкіл бос уақытын сарп ететінін айтып шағым түсірген соң үй тапсырмасын беруді тоқтатты. Көптеген мұғалім күнделікті үй тапсырмасын орындау бала үшін стресс екенін айтады. Себебі балаладан үлкендерден талап етілетін көнбістік күту мүмкін емес.

АҚШ-та қашықтан оқу балалардың сабақтан қашып кетуін көбейтті. Көптеген оқушы пандемия кезінде қашықтан білім беру жүйесіне тіркелмей, сабаққа қатыспай, тапсырма орындамай кеткен. Әсіресе арнайы гаджеттермен қамтамасыз етуге жағдайы көтермейтін отбасылардың балаларында мұндай жиі кездесті.

Техникалық проблемалар. Қашықтан оқыту үшін тиісті инфрақұрылым жүргізіліп, білім беру платформалары күрделі болмауы керек. Мұндай талапты кез келген ел қамтамасыз ете алмады. Мысалы, Ресейдегі НАФИ сараптау орталығының мәліметі бойынша, мұғалімдердің 68%-ы білім беру жүйесінің қашықтан оқыу жүйесіне көшуге дайын емес екенін атап көрсеткен.

Министр Асхат Аймағамбетов елдегі білім беру жүйесіндегі кездескен басты проблемалардың бірі ретінде отандық IT платформалардың болмағанын алға тартты. Бір мезетте көп оқушы бас қосып сабақ өткізе алатын стриминг байланыс жоқтығы, цифрлық сауаттың аздығы және интернет арқылы білім алу барысында толыққанды бағдарламалық қамсыздандыру жоқтығы да кедергі болды дейді министр.

Әзірге кедей және алыс ауыл балалары үшін қашықтан оқу қол жетпес болып тұр. Бұл білім алудағы теңсіздікке әкеліп, кейіннен тұрмыстағы теңсіздікке соқтыратыны анық.

Не істеу керек?

Зерттеушілер білім берудегі қашықтық форматына көшу қажеттілігі мен жағдайды дамытудың әртүрлі нұсқасын қарастырады. Олардың барлығы білім берудің теріс салдары болуы мүмкін екенін көрсетеді. Барлық елдердегі күн тәртібінде қазір шығындардың ауқымын азайтатып, пандемия жағдайынан шығудың оңтайлы стратегияларын іздеу тұр.

Ұсынылған шаралардың бірі – жаңа  оқу жылындағы оқу күнтізбесін ұзарту. Лондон экономика мектебінің бағалауы бойынша, пандемия кезінде жоғалған әр аптаның орнын толтыру үшін аптасына екі сағаттан астам уақыт қажет.

Бір немесе бірнеше сынып оқушыларын ыңғайлы топтарға біріктіре отырып, қатар алып жүретін қосымша мұғалімдерді тарту қажет болуы мүмкін.

Аймақтар мен әлеуметтік-экономикалық топтар арасындағы теңсіздікті жою үшін білім берудің жаңа платформаларындағы бағдарламаларын барлық студент пен мұғалім сәтті пайдалана алатындай етіп жасау керек.

Теңсіздікті жою жөніндегі шаралардың бірі ретінде жалпы төмен нәтижелері бар, артта қалған мектептерге, сондай-ақ қолайсыз аудандардағы мектептерге нақты гранттар беруді қарастыруға болады.

Қазақстанда алдағы оқу жылында оқушылардың кем дегенде төрттен бір бөлігі қайтадан қашықтан білім алатын болады. Сондықтан қашықтан оқыту мүмкіндіктерін кеңейту, оның тұрақтылығын қамтамасыз ету, ерекше білім беру қажеттілігі бар балалар үшін инклюзивтілікті қамтамасыз ете отырып, білім беруді цифрландыру қажет.

Қолға алуға тиіс шаралар қатарына отбасылар мен мұғалімдердің ақпараттық технологияларды пайдалануы үшін техникалық құралдардың қолжетімділігін арттыру, байланыс сапасын арттыру және цифрлық оқу материалдарын әзірлеу үшін көрсетілетін қолдауды жақсарту жатады.

Шұғыл дайындалған бейне сабақтарды бүкіл оқу жылына арналған бейне сабақтардың тұтас сериясына ауыстыру, қашықтан оқыту жағдайында жұмыс істеу бойынша педагогтардың құзыреттілігін арттыру, мектептегі оқыту мәдениетін өзгерту, тиімді кері байланыс қалыптастыру жоспарлануда.

Компьютерлері жоқ, интернетке қолы жетпей отырған балаларды оқыту, білім беру алшақтығын жою туралы мәселе әлі күн тәртібінде жоқ. Келесі жылғы білім беру амалы қалай болатыны белгісіз. Келесі оқу жылы да қашықтан болуы мүмкін.

The post COVID-19 кезінде оқығандар: қашықтан оқу жеткілікті ме? appeared first on Ekonomist.

Дегенмен, зерттеу қорытындысы жағдайды жеке-жеке талдап, дұрыс нәтиже шығаруға мүмкіндік береді.

Төрт тренд

Жүргізілген зерттеулер анализ жасау үшін қажетті мол мәліметтер базасын ұсынады, оның ішінде контекске байланысты мәліметтер де бар. Атап айтқанда, респонденттің білім деңгейі, карьерасы, тіл білу деңгейі туралы мәліметтер, тіпті, бір қарағанда елеусіз көрінетін (бірақ іс жүзінде маңызы зор) баланың үйінде қанша кітап бар екеніне дейінгі деректер.

Отандық білім беру саласындағы жалпы жағдайдың қандай екенін білу үшін қолда бар мәліметтерді басқа да деректермен байланыстыра отырып қарастыру керек, атап айтқанда, Білім беру жағдайы туралы ұлттық есеп немесе Дүниежүзілік банк пен Дүниежүзілік экономикалық форумның баяндамасын қоса қарау керек.

Қолда бар деректерге сүйене отырып, бірнеше негізгі трендті анықтауға болады.

• Зерттеу нәтижелерінің барлығы ересектердің де, жастардың да сауаттылық деңгейінің тікелей респонденттің өзінің және оның ата-анасының әлеуметтік-экономикалық жағдайына тәуелді екенін көрсетеді. Таңғалатын жаңалық емес, дегенмен отбасының сапалы білім алуға мүмкіндігі жоғары болған сайын, ата-анасы білімді және жұмыста табысты болған сайын, баланың да нәтижесі жоғары болады.
• Қазақстандықтардың басым бөлігі тек негізгі тапсырмаларды ғана орындай алады (математика, АКТ және оқу сауаттылығы бойынша 1-2-деңгейлер (бұл PIAAC, ICILS, PISA зерттеулеріне қатысты; ал TALIS зерттеуінде мұғалімдер пікірі сұрау салу әдісімен анықталған – автордың ескертпесі). Осылардың ішінде ақпараттық коммуникация технологиялары бойынша артта қалу байқалады, бұл компьютер көмегімен жүзеге асатын басқа зерттеу қорытындыларына да әсер етері сөзсіз. ICILS зерттеуінде (14 білім беру жүйесі қатысқан) қазақстандық 8-сынып оқушылары өте төмен нәтиже көрсеткен. Біздің алдымызда тұрған Уругвайдан ұпай айырмасы – 55 балл.
• Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (ЭЫДҰ) елдеріндегі әріптестерімен салыстырғанда, қазақстандық мұғалімдердің жүктемесі тым көп, олар аптасына 48,8 сағат жұмыс істейді (Жапонияда ғана бұдан артық). Жас педагогтардың төрттен бір бөлігі алғашқы бес жылда-ақ басқа мамандыққа ауысып кетуді жөн көреді, мұның себебін қағазбастылықпен және жалақының төмендігімен түсіндіреді.
• ЭЫДҰ жүргізетін PIAAC зерттеуі ересектер мен жастардың дағды деңгейі бірдей екенін көрсеткен. Бұл жалпы әлемдік трендке қарама-қайшы, әлемдік тәжірибеге сай, әр жаңа буын алдыңғы буыннан гөрі жоғары нәтиже көрсетеді. Бұл бірінші кезекте кеңестік білім беру жүйесінен мұраға қалған «баршаға бірдей» әдіс-тәсілдің  әбден ескіргенін көрсетеді. Сонымен бірге, дамыған елдердің білім беру жүйесі жалпы экономикалық өсіммен бірге дамып отырады, ал Қазақстанда экономикалық өсім білім беру сапасынан көрінбейді. Бұл – дабыл қағатын жағдай.

Жаңартылған бағдарламаның жазығы жоқ

Кейбір «сыншылар» PISA көрсеткішінің төмен болуын жаңартылған оқу мазмұнынан көргенімен, шын мәнінде соңғы реформалардың бұл нәтижеге еш қатысы жоқ. PISA-2018 тапсырған 15 жастағы оқушыларға жаңа оқу бағдарламасының әсері жоқ. Тіпті, жаңартылған мазмұнның өзі де әлі әсер етіп үлгерген жоқ (2017 жылы жаңадан 7-сыныптар жаңа бағдарламаға өтті, тест болған уақытта олардың арасында 15 жасқа толғандары көп емес әрі ол уақытта жаңартылған мазмұнмен бір жылдай ғана оқыған). Білім және ғылым министрі Асхат Аймағамбетов те жуырда жаңа бағдарлама бойынша оқығандардың білім деңгейін тек PISA-2021 мен PISA-2024 көрсете алатынын айтты.

Қазақстанда жоғары білім саласында қосылған құнның төмен болуы да PIAAC зерттеуіне қатысушы басқа 49 елде кездеспейтін «тренд». Аға буынмен салыстырғанда, қазақстандық жастардың арасында жоғары білімі барлар екі есе көп, бірақ бұл олардың сауаттылық деңгейіне әсер етпейді. ЭЫДҰ елдерінде орташа балдың өсімі жоғары білімді халықтың үлес салмағының көптігі есебінен болып отырса, Қазақстанда жоғары білімділердің көп болуының бұл көрсеткішке әсері айтарлықтай жоғары емес.

Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы Қазақстанға қатысты мынадай ресми түсініктеме де берген екен: «Оқытуға жұмсалатын уақыт игерілетін дағды сапасына сәйкес келмейді, бұл білім беру сапасының төмендеуінен болуы мүмкін».

Географияның рөлі

Зерттеулердің бәрін қорыта келгенде, айрықша назар аударуды және терең талдауды қажет ететін аса маңызды бір мәселе бар екенін көреміз, ол – Қазақстанда аймақтар бойынша оқушылардың жетістікке жету айырмасының 2-3 жыл болуы. Үнемі көш соңында қалып жүрген аймақтар да белгілі – еліміздің оңтүстігі мен батысы.

Мәселен, Маңғыстау және Атырау облыстары ең төмен нәтиже көрсететін аймақтар тізімінде үнемі соңғы үштікте екенін соңғы жылдары жүргізілген математикалық сауаттылық, оқу сауаттылығы және жаратылыстану ғылымдары саласындағы зерттеу нәтижелері көрсетіп отыр. Оңтүстік аймақтардың нәтижесі де мәз емес, бұл аймақ оқушыларының Алматы немесе Нұр-Сұлтан қаласындағы құрдастарымен салыстырғанда 11 жылда игеретін білім көлемі екі жылға аз.

Еліміздің барлық аймағында білім беру жүйесі біркелкі бола тұра, білім мен дағды игерудегі мұндай үлкен айырма қайдан шығып отыр деген заңды сұрақ туындайды. Унитарлық мемлекеттің концепциясы бойынша, әр балаға теңдей жағдай жасалуы тиіс. Алайда, соңғы онжылдықтағы зерттеу нәтижелеріне сүйенетін болсақ, белгілі бір аймақта дүниеге келген баланың табысты азамат болу мүмкіндігі аз екені көрінеу көзге көрініп тұрғанын мойындауға тура келеді.

2013 жылы әлемдегі алдыңғы қатарлы университеттердің экономист ғалымдары әлемнің 110 еліндегі 1,5 мың аймақтың экономикалық көрсеткішін зерттей келіп, оған төрт фактор (географиялық орналасуы, мәдениеті, институттар мен білім берудің сапасы) әсер ететінін анықтаған еді. Бұл факторлардың ешбірінің адам капиталына ықпалы білім берудің ықпалымен салыстыруға келмейді.

Қазақстанда халық аз қоныстанған мұнайлы аймақтар да, халық тығыз орналасқан жерлер мен экономикалық ахуалы ауыр облыстар да білім беру бойынша ұдайы төмен нәтиже көрсетеді. Сонда біздің елімізде аймақтың әлеуметтік-экономикалық даму деңгейі мен оқушылардың академиялық жетістігінің арасындағы өзара тәуелділік қандай?

Аймақта халықтың тығыз қоныстануы, тіпті халықтың табыс деңгейінің өзі еш рөл ойнамайды. Бұрынғы Оңтүстік Қазақстан облысының аумағында (қазіргі Шымкент қаласы және Түркістан облысы) еліміздегі оқушылардың 20%-ы тұрады, ал Маңғыстау облысындағы оқушылардың үлесі – 4%. Оңтүстікпен салыстырғанда, еліміздің батыс аймағында орташа жалақы деңгейі әлдеқайда жоғары. Соған қарамастан, екі аймақ та үнемі төмен нәтиже көрсетеді.

Эксперттер батыс аймақтағы оқушылардың көрсеткіші төмен болуының бір себебі ретінде білікті мамандардың мұнай секторына кетуін айтады. Мұндай жағдайда мектеп жалақы деңгейі бойынша мұнай саласымен бәсекеге түсе алмайды. Өзге де факторлар қатарында аймақтағы «дәстүрлі» құндылықтар айтылады, яғни жастар үшін білім басты құндылық емес деген түсінік бар.

Жан-жақты қарастыру маңызды

Халықаралық тестілеу ел тұрғындарының орташа сауаттылық деңгейін мейлінше анық көрсете алады, мемлекеттің білім беру саласындағы саясатын жоспарлау кезінде ол мәліметтерді пайдалану терең талдауды және қосымша зерттеуді қажет етеді.

Қазақстандағы зерттеу нәтижесінің әркелкі болуы ең алдымен білім беру сапасына әсер етіп отырған факторларды анықтап, жағдайды толық түсіну қажеттігін көрсетеді. Ең бастысы – осы жұмысты бастау.

Қазіргі жағдай ондаған жылдар бойы  әрекетсіз отырудың салдарынан туып отыр. Ал бүгінгілердің еш әрекет жасамауы жақын жылдары дүниеге келетін ұрпаққа әсер етеді.

Білім реформасының тағдыры осындай, «орындалу» үшін ең аз дегенде 35 жыл керек. Бұл ғылыми фактіні Дүниежүзілік банктің аналитиктері 2007 жылы дәлелдеген. Бізге де мұны мойындауға тура келеді.

The post Ақылға келу: білім беру саласындағы соңғы зерттеу нәтижелері неліктен маңызды? appeared first on Ekonomist.