<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?><rss version="2.0"
	xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
	xmlns:wfw="http://wellformedweb.org/CommentAPI/"
	xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
	xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom"
	xmlns:sy="http://purl.org/rss/1.0/modules/syndication/"
	xmlns:slash="http://purl.org/rss/1.0/modules/slash/"
	>

<channel>
	<title>Қаржы Archives - Ekonomist Media</title>
	<atom:link href="https://ekonomist.kz/kz/category/qarzhy/feed/" rel="self" type="application/rss+xml" />
	<link>https://ekonomist.kz/kz/category/karzhy/</link>
	<description>#1 Бизнес медиа в Центральной Азии</description>
	<lastBuildDate>Sat, 08 May 2021 21:18:30 +0000</lastBuildDate>
	<language>kk-KZ</language>
	<sy:updatePeriod>
	hourly	</sy:updatePeriod>
	<sy:updateFrequency>
	1	</sy:updateFrequency>
	<generator>https://wordpress.org/?v=6.8.12</generator>

<image>
	<url>https://ekonomist.kz/wp-content/uploads/2020/05/cropped-1-ekonomist_youtube_profilepic-2-32x32.png</url>
	<title>Қаржы Archives - Ekonomist Media</title>
	<link>https://ekonomist.kz/kz/category/karzhy/</link>
	<width>32</width>
	<height>32</height>
</image> 
	<item>
		<title>Мемлекеттік қарыз жайлы толығырақ</title>
		<link>https://ekonomist.kz/kz/moldokanov/memleket-qaryzy-zhayly-tolygyraq/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[Данияр Молдоканов]]></dc:creator>
		<pubDate>Tue, 11 Aug 2020 02:00:16 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[Бюджет]]></category>
		<category><![CDATA[Мемлекеттік қарыз]]></category>
		<category><![CDATA[мемлекеттік қарыз]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://ekonomist.kz/?p=4549</guid>

					<description><![CDATA[<p>Өткен материалымызда мемлекет қарызы деген не және оның басы қалай құралады деген сұрақтарға жауап іздегенбіз. Бұл мақаламызда осы мәселені тереңірек зерттей түсеміз. Біз мемлекеттің қарызды қалай алатынын түсінеміз, бірақ мемлекет несие берушілер алдындағы міндеттемелерін қайтіп, немен өтейтіні туралы ештеңе айтқан жоқпыз. Экономикалық теория бойынша, мемлекеттік қарыз, ең алдымен, мемлекеттік бюджеттің профицитін қалыптастыру арқылы өтелуі керек. [&#8230;]</p>
<p>The post <a href="https://ekonomist.kz/kz/moldokanov/memleket-qaryzy-zhayly-tolygyraq/">Мемлекеттік қарыз жайлы толығырақ</a> appeared first on <a href="https://ekonomist.kz/kz/">Ekonomist Media</a>.</p>
]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p>Өткен материалымызда мемлекет қарызы деген не және оның басы қалай құралады деген сұрақтарға жауап іздегенбіз. Бұл мақаламызда осы мәселені тереңірек зерттей түсеміз.</p>
<p>Біз мемлекеттің қарызды қалай алатынын түсінеміз, бірақ мемлекет несие берушілер алдындағы міндеттемелерін қайтіп, немен өтейтіні туралы ештеңе айтқан жоқпыз.</p>
<blockquote><p><strong><em><span style="color: purple;">Экономикалық теория бойынша, мемлекеттік қарыз, ең алдымен, мемлекеттік бюджеттің профицитін қалыптастыру арқылы өтелуі керек.</span></em></strong></p></blockquote>
<p>Мұны бюджеттің кіріс жағын ұлғайтып, шығындарын азайту арқылы жасауға болады. Бюджеттің кірісінің ұлғаюы, ең алдымен, салықтардың өсуіне, ал шығындарының қысқаруы орталық немесе жергілікті деңгейдегі биліктің шығындарын азайтуға байланысты.</p>
<p>Бірақ мемлекет қандай да бір себептермен мемлекеттік шығындарды азайтып, салықтарды көбейте алмаса ше? Қосымша кіріс әдістері бар ма?</p>
<p>Мұның бірнеше жолы бар.</p>
<p><strong>Ақша шығаратын станокты қосу</strong></p>
<p>Қосымша қаражат алудың ең айқын әдісі – ақшаны басып шығара беру. Алайда, бұл тәсіл өте тиімді емес, өйткені ақша көлемінің ұлғаюы бақылаудан шығып кететін инфляцияға алып келуі мүмкін. Дәл осы себепті, көптеген елде ақша массасын реттейтін орган (орталық банк) барынша тәуелсіздікке ұмтылады және мемлекеттік қарызға қызмет көрсетуді мойнына ала бермейді.</p>
<p><strong>Сандықтың түбін ақтару</strong></p>
<p>Екінші әдіс – елдің алтын валюта қорын сату. Алайда бұл да дереу жүгінетін әдіс емес. Себебі елдің алтын қоры мүлдем басқа мәселелерді шешуге арналған. Оның үстіне ол орталық банктің ұлттық валюта құнын ұстап тұруға арналған құралдарының бірі саналады және жасалып жатқан операциялардың шот тапшылығын жабады. Сонымен қатар, арнайы қарыз алу құқығы (SDR) деп аталатын алтын-валюта қорының бір бөлігі мемлекет халықаралық валюта қорынан (ХВҚ) қанша қаражат ала алатынына тікелей әсер етеді. Алтын-валюта резервтерінің тақырыбы өте кең, ол ерекше назар аударуға тұрарлық, сондықтан біз оны болашақ материалдарда егжей-тегжейлі ашуға тырысамыз.</p>
<p>Біз көптеген елде орталық банктер тәуелсіз (жақсы, немесе, кем дегенде тәуелсіздікке ұмтылады немесе тәуелсіз болып көрінеді) екенін айттық. Бұл, сайып келгенде, алтын-валюта қорларын сату арқылы қарызды қаржыландыруды қиындатады. Әрине, әлемде алтын-валюта қорлары дәл мемлекеттік қарызды жабу үшін пайдаланылған жағдайлар болды, бірақ ол негізінен орталық банк тәуелсіздікке ие болмаған елдерде еді.</p>
<p><strong>Сиыр сату </strong></p>
<p>Үшінші нұсқа – мемлекетке тиесілі бірдеңені сату. Ол жекешелендіру деп аталады. Алайда бұл әдіс те керемет емес. Әдетте мемлекет балансында тұрған мүліктің мақсаты болады. Мысалы, ұлттық қауіпсіздік тұрғысынан қол сұғуға болмайтын немесе өндіріс, қоғамға пайдасы тиіп тұрған дүние болуы мүмкін.</p>
<p>Сонымен бірге, экономистер арасында мемлекеттік басқару өте баяу және «дұрыс ынталандырылмағанындықтан» тиімсіз басқаруға ұшырайды деген пікір бар. Алайда, жекешелендіру нарықтың монополиялануына ықпал етпейтініне көз жеткізіп барып қана бұл процеске өте мұқият және ойланып қадам басу қажет. Кейбір елде жекешелендіру процесі саяси тұрғыдан аса танымал емес шешім болуы мүмкін. Әсіресе мемлекеттік мүлікті шетелдік компаниялар сатып алған жағдайда. Дегенмен, тарих куә, көп мемлекеттер қарызды қаржыландырудың осы әдісін ұялмай пайдаланады.</p>
<p>Ендеше, мемлекет қарыз алады, содан кейін бұл ақшаны салықты көбейту арқылы немесе болашақта шығындарды азайту арқылы қайтаруға міндетті ме? Демек, мемлекет сіз бен біздің қалтамыздан төлейтін болады!</p>
<p>Мұндайда жұрт әдетте өре түрегеледі және оны түсінуге болады. Бір қарағанда, мемлекеттің қарызын жабу үшін табыстың жеткіліксіз екенін ойлаудың өзі жағымсыз. Ал кейіннен салықтарды ұлғайтып, қоғамдық игіліктер санын азайта отырып қарыздан құтылуды ойлаудың өзі оңай емес.</p>
<p>Дегенмен, шын мәнінде үнемі осылай бола бермейді.</p>
<blockquote><p><strong><em><span style="color: purple;">Мемлекет қоғамға пайдалы шаруалар атқарушы ғана емес, сонымен бірге экономикалық жағдайды реттеушінің бірі.</span></em></strong></p></blockquote>
<p>Кейде ел экономикасы әртүрлі себептерге байланысты (себептері көп болуы мүмкін) «ауыра бастайды»: ЖІӨ-нің өсу қарқыны төмендейді, жұмыссыздық өсіп, ақша табу қиынға соғады.</p>
<p>Мұндай жағдайды 1920 жылдың аяғы мен 1930 жылдың басында АҚШ халқы бастан өткерді. Дәл сол кезде өзін экономикалық теорияның жеке мектебі деп атайтын экономист Джон Мейнард Кейнс АҚШ экономикасы тұйық шеңберде болды деген болжам жасады. Халықтың кірісі жоқ, олай болған жағдайда фирмалар өз тауарлары мен қызметтерін сата алмайды; ал егер өндіріс болмаса – жұмыс орны жоқ, жұмыс орны болмаса – табыс та жоқ, ал табыс болмаса – тұтынатын түк те болмайды.</p>
<p>Мұны түсіне отырып, Кейнс инфрақұрылымдық жобаларға (жолдар, метро және экономикалық әлеуетті арттыруы мүмкін басқа жобалар) мемлекет қаржы салу арқылы өндірісті ынталандырады және бұл өз кезегінде жаңа жұмыс орындарын ашады деп болжады. Халықтың табысы өсе бастайды, бұл тұтынудың өсуіне және сайып келгенде ЖІӨ-нің оң өсіміне әкеледі.</p>
<p>Бұл тәсіл тың болғанына қарамастан, мемлекет оны қолданып көрмек болды. Дәл осындай саясаттың арқасында АҚШ экономикалық құлдыраудан шыға алды.</p>
<p>Мемлекеттік қарыздар экономикалық құлдырау кезеңінде экономиканы ынталандыру миссиясын жүзеге асыратын мемлекеттік саясаттың бөлігі болып шығады. Бұл – мемлекеттің үнемі қарыз ала беруіне болады дегенді білдіре ме? Еуропадағы қарыз дағдарысы бізге бұл тәсілдің қол емес екенін көрсетті.</p>
<p>Сырттан тартылған қаражатты жұмсай отырып, мемлекет экономиканы ең болмағанда бюджеттің кіріс бөлігін ұлғайтуға қол жеткізе алатын дәрежеде (салықтан түсетін түсімдер, мемлекеттік компаниялардың кірістері) ынталандыруы тиіс. Алайда, егер экономиканы ынталандыру нәтижесінде мемлекеттің болашақ кірісі өспесе, мемлекет салықты ұлғайтуға немесе одан да көп ақша тартуға мәжбүр болады. Өйткені, ол халықты қоғамдық тауарлармен қамтамасыз етіп қана қоймай, қарызды төлеуге де жетуі керек.</p>
<p>Міне, дәл осы жерде проблемалар басталады: әдетте салық жүктемесінің артуы ойдағы нәтижеге қол жеткізбейді, өйткені жоғары салықтан көңілі қалған азаматтардың бір бөлігі салықтан жалтаруға кіріседі. Мұны Лаффер сызбасы жақсы сипаттаған.</p>
<blockquote><p><strong><em><span style="color: purple;">Лаффердің көлбеу сызбасы салықтың артуы салық төлемдерін ең жоғары деңгейге жеткізетін оңтайлы деңгей қалай пайда болатынын көрсетеді.</span></em></strong></p></blockquote>
<p>Егер салықты одан әрі арттыратын болсақ, салық түсімдері азаяды, өйткені салық төлеушілер жоғары салық төлеуден жалтара бастайды.</p>
<p>Ал, төлейтіндер бұрынғыға қарағанда көп төлей бастайды, бірақ одан бюджеттің кіріс бөлігі жоғарыламайды, өйткені салықтан жалтаратындар мүлдем төлемейді немесе өз қызметінің кірісін жасырып аз төлейді.</p>
<p>Мемлекет осындай қиын жағдайға тірелсе, тағы қарыз алудан басқа жол қалмайды. Бірақ, өкінішке қарай, бұл мемлекеттік қарыздың ұлғаюына әкеледі және уақыт өте келе мемлекеттік қарыздың салмағы жыл сайын арта түседі. Ақыр соңында, егер осы күйінде қала берсе, мемлекет мойнындағы қарыздарын мүлде қайтара алмайтын болады. Содан кейін мемлекет банкрот болады. Бұл ұлттық валюта дефолт болады деген сөз. Бұл өз кезегінде ішкі банк жүйесінің банкрот болуына, бизнес пен жеке тұлғалардың банкрот болуына алып келеді. Басқаша айтқанда, экономикалық құлдырау басталады.</p>
<p>Енді мемлекеттік шығындардың экономиканы тиісті деңгейде неге жетілдірмейтінін қарастырып көрейік. Көбінесе бұл ертеден келе жатқан сыбайлас жемқорлыққа байланысты болады. Егер институттар қатты жемқор болса, мемлекеттік шығыстың едәуір бөлігі шенеуніктердің қалтасына түседі, олар көбінесе бұл ақшаны оффшор аймақтарға сақтауға шығарады (мұндайда заң банктерге клиенттері мен олардың шоттары туралы ақпаратты ешкімге жарияламауға мүмкіндік береді).</p>
<blockquote><p><strong><em><span style="color: purple;">Елден ақша шығару – экономикадағы тұтыну деңгейі мемлекет о баста болжағандай болып өспейтін етеді.</span></em></strong></p></blockquote>
<p>Бұл дегеніміз, ел экономикасының ішінде жұмыс істеуге және ел ішінде игілік жасауға тиіс ақша шетелге кетеді деген сөз. Ол салық ретінде бюджетке қайтпайды.</p>
<p>Проблемалар тиімсіз мемлекеттік жобаларға байланысты да туындауы мүмкін. Мысалы, мемлекет мемлекеттік аппаратты кеңейту үшін ақша алатын болса, бұл шара мемлекеттік органдардың (басқа ведомстволардың министрліктерінің функцияларын қайталайтын қажетсіз ведомстволар мен агенттіктер) тиімді жұмыс істеуін қамтамасыз етпейді.</p>
<p>Мемлекеттік аппаратты кеңейту жұмыссыздықпен күресудің тиімді әдістерінің бірі болып саналады. Алайда, мұндай кеңейту өздігінен басқа пайда әкелетін болып тізбекті жалғастырмаса, мұндай шығынның экономикалық әсері өте қысқа болады.</p>
<p>Жұрт аузында көбінесе «елдің мемлекеттік қарызы мынша теңге, яғни әрқайсымыз қарызбыз, тіпті бала дүниеге келе сала мойнына қарыз сома ілінеді» деген сөз жүреді. «Мемлекет ақшаны неге ойланбастан алады, мен ешкімге қарыз болғым келмейді, мемлекетке қарыз алуға тыйым салу керек» деген сөз желдей еседі.</p>
<p>Мемлекеттік қарыз қажеттілік екенін және экономикалық дамуды қолдайтын маңызды құрал екенін түсіндік. Ендігі мәселе – қарыздың қалай жұмсалуы.</p>
<p>Мемлекет алған қарыздан зиян келіп жатқанын қалай білуге болады?</p>
<p>Мемлекеттің қандай да бір мөлшерде қарыз екені – ештеңені білдірмейді. Мемлекеттік қарыз көлемі ЖІӨ-ден бірнеше есе асып кеткен елдер бар, бірақ сөйте тұра олар гүлденіп дамып келеді. Ал абсолют шамада қарызы әлдеқайда аз басқа мемлекеттер банкрот болудың алдында тұр.</p>
<p>Сонымен, белгілі бір мемлекет үшін қарыз алу шегі қандай екенін қалай түсінуге болады?</p>
<p>Ол үшін Дүниежүзілік банк, Халықаралық валюта қоры, Азия даму банкі сияқты халықаралық ұйымдар мерзімді түрде көп еңбекті қажет ететін зерттеулер жүргізеді.</p>
<p>Осы зерттеулердің нәтижелері бойынша «Мемлекеттік қарыздың тұрақтылығы» (Debt Sustainability Analysis) есептері шығады. Бұл зерттеулер мемлекеттің қысқамерзімді, ортамерзімді және ұзақмерзімді перспективада өз міндеттемелерін өтеу үшін жеткілікті қаражат алу қабілетін ескереді. Сонымен бірге, зерттеулер мемлекеттің әртүрлі ішкі және сыртқы экономикалық күйзелістерге төтеп беру қабілетін болжайтын модельдеуді жүргізеді.</p>
<p>Барлық ынталандыру мен есептеулерден кейін белгілі бір сценарийлер болған жағдайда мемлекеттің банкрот болу ықтималдығы көрсетіледі. Осы баға негізінде біз мемлекетте мемлекеттік дағдарыс болуы мүмкін немесе мүмкін еместігі туралы шамамен ақпар ала аламыз.</p>
<p>Әрине, бұл зерттеулерді бәрі бірдей оқи бермейді, тіпті оқыса да, тиісті білім болмаса, мазмұнын ұғуы неғайбыл. Сондықтан сіз бен біз бірлесіп мыналарды үйренуіміз қажет:</p>
<p>Мемлекеттік қарызды салыстырмалы түрде талдай білу. Яғни, теңгемен емес, доллармен емес, ЖІӨ-ге пайызбен шаққанда. Бұл неліктен маңызды? Қарапайым мысал келтірейік: біздің Әрсен деген досымыз бар, ол 100 мың теңге табады және Мария деген досымыз бар, ол айына 300 мың ақша табады. Сіз екеумізде қосымша 50 мың теңге бар. Бір күні біздің екі танысымыз да қарыз сұрап келді. Енді осы жерде сұрақ туындайды: достарымыздың қайсысы алған ақшаны қайтара алады?</p>
<p>Бұл мысалдағы ең маңызды тұс – қарыздарды талдау кезінде алынған соманы төлеу қабілетін ескеру қажеттігі. Мемлекеттік қарыз да сол сияқты. Дефолт ықтималдығы елдің қанша ақша алатынына байланысты емес, мемлекеттік қарыз ақшаның қандай пайдалы іске жұмсалатынында.</p>
<p><img fetchpriority="high" decoding="async" class="alignnone wp-image-4551" src="https://ekonomist.kz/wp-content/uploads/2020/09/Госдолг_1-КАЗ-300x200.png" alt="" width="450" height="300" srcset="https://ekonomist.kz/wp-content/uploads/2020/09/Госдолг_1-КАЗ-300x200.png 300w, https://ekonomist.kz/wp-content/uploads/2020/09/Госдолг_1-КАЗ-768x511.png 768w, https://ekonomist.kz/wp-content/uploads/2020/09/Госдолг_1-КАЗ-585x390.png 585w, https://ekonomist.kz/wp-content/uploads/2020/09/Госдолг_1-КАЗ.png 850w" sizes="(max-width: 450px) 100vw, 450px" /></p>
<p>Қазақстанда мемлекеттік қарыз 2016 жылы ең жоғары деңгейге жетті. Бұл ішінара экономикалық күйзеліске байланысты, Қазақстанның ұлттық валютасы басқа валюталармен салыстырғанда құнсызданған кезде болды. Қазақстанның ЖІӨ долларлық көрінісі айтарлықтай қысқарды, сондықтан шетел валютасында номинацияланған мемлекеттік қарыз есебінен жалпы көрсеткіш өсті.</p>
<p>Бірақ мұндай жағдайды ескере отырып, Қазақстанның жиынтық мемлекеттік борышы (бұл үкіметтің, жергілікті атқарушы органдардың, Ұлттық банктің борышы, мемлекет кепілдік берген борыштар мен квазимемлекеттік сектордың борыштары) ЖІӨ-нің 44%-ына тең болды. Әлем бойынша орташа алғанда, үшінші әлем елдері ЖІӨ-нің 30-70%-ы мөлшерінде қарызы бар қарыз дағдарысына кіреді. Қазақстан дамушы мемлекет саналады, сондықтан Қазақстандағы қарыз дағдарысының ықтималдығы өте төмен. Мұны Дүниежүзілік банк, ХВҚ және Азия даму банкінің зерттеулері де растайды.</p>
<p>The post <a href="https://ekonomist.kz/kz/moldokanov/memleket-qaryzy-zhayly-tolygyraq/">Мемлекеттік қарыз жайлы толығырақ</a> appeared first on <a href="https://ekonomist.kz/kz/">Ekonomist Media</a>.</p>
]]></content:encoded>
					
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Мемлекеттік қарыз қалай пайда болады?</title>
		<link>https://ekonomist.kz/kz/moldokanov/memlekettik-qaryz-qalay-payda-bolady/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[Данияр Молдоканов]]></dc:creator>
		<pubDate>Mon, 20 Apr 2020 02:00:14 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[Бюджет]]></category>
		<category><![CDATA[Қаржы]]></category>
		<category><![CDATA[Мемлекеттік қарыз]]></category>
		<category><![CDATA[мемлекеттік қарыз]]></category>
		<category><![CDATA[статистика]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://ekonomist.kz/?p=3867</guid>

					<description><![CDATA[<p>Мемлекеттік қарыз тақырыбын БАҚ өкілдері, саяси партиялар мен мемлекеттік органдар жиі-жиі көтереді. Кейде тіпті бұл тақырыпқа қатысты халықтың жаңалықтан барынша хабардар өкілі – такси жүргізушілері де талқылап жатады. Мемлекеттік қарыз дегенге ешкім бей-жай қарай алмайды, әсіресе жағымсыз пікір басым: мемлекеттік қарызды ешкім қош көрмейді, одан қорқады, әсіресе, әңгіме сыртқы қарыз туралы болса, соның ішінде Қытайға [&#8230;]</p>
<p>The post <a href="https://ekonomist.kz/kz/moldokanov/memlekettik-qaryz-qalay-payda-bolady/">Мемлекеттік қарыз қалай пайда болады?</a> appeared first on <a href="https://ekonomist.kz/kz/">Ekonomist Media</a>.</p>
]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p>Мемлекеттік қарыз тақырыбын БАҚ өкілдері, саяси партиялар мен мемлекеттік органдар жиі-жиі көтереді. Кейде тіпті бұл тақырыпқа қатысты халықтың жаңалықтан барынша хабардар өкілі – такси жүргізушілері де талқылап жатады. Мемлекеттік қарыз дегенге ешкім бей-жай қарай алмайды, әсіресе жағымсыз пікір басым: мемлекеттік қарызды ешкім қош көрмейді, одан қорқады, әсіресе, әңгіме сыртқы қарыз туралы болса, соның ішінде Қытайға берешек туралы болса, түрлі пікірді кездестіруге болады.</p>
<p>Бұл материалда сыртқы қарыз деген не, ол қалай пайда болады және қалай жіктеледі деген сауалдарға жауап бермекпіз.</p>
<blockquote><p><strong><em><span style="color: purple;">Мемлекеттік қарыз деген – алған (игерілген) және өтелмеген мемлекеттік займ, сонымен бірге заңнамалық актілерге сәйкес ҚР Үкіметі, ҚР Ұлттық банкі (ҰБ) алған қарыздық міндеттемелер немесе  мәслихаттардың шешімімен өзара талапты есепке алмастан жергілікті атқарушы органға берілетін қарыз.   </span></em></strong></p></blockquote>
<p>Яғни, мемлекеттік қарыз Үкімет, ҰБ және жергілікті атқарушы органдардың қарызынан тұрады. Мемлекеттік қарыз ішкі және сыртқы болуы мүмкін.</p>
<blockquote><p><strong><em><span style="color: purple;">Сыртқы мемлекеттік қарыз – мемлекеттің шет мемлекеттер, азаматтар, заңды тұлғалар мен халықаралық ұйымдар алдындағы барлық міндеттемесі. Ішкі мемлекеттік қарыз – мемлекеттің өз елінің азаматтары мен заңды тұлғалары алдындағы барлық міндеттемесі. </span></em></strong></p></blockquote>
<p>&nbsp;</p>
<h3><strong>Үкіметтің қарызы</strong></h3>
<p>Мемлекеттік қарыздың негізгі бөлігі Үкіметтің алыс-берісі есебінен болады. Бұған дейін мемлекеттің жоспарланған шығыны жоспарланған кірістен асып кететінін, мемлекеттік бюджеттің дефициті болатынын айтқан болатынбыз. Көбіміз жеке бюджеттің тапшылығын университетте оқып жүргенде сезіндік: азғантай стипендиямыз бен ұсақ-түйек жұмыс істеп тапқан ақшамыз күнделікті шығынымызды әрең жапқанымен, караокеге немесе кинотеатрға баруға жете бермейтін. Мұндай жағдайда «кино» немесе «сыра» деген шығындарды мүлдем сызып тастауға тура келетін.</p>
<p>Бірақ мемлекет шығындарын бұлай сызып тастай алмайды. Бюджеттің шығыс бөлігін қысқарту туралы шешім бюджеттің соңғы нұсқасын қабылдағанға дейін талай рет талқыға түседі, бюджеттің шығысындағы әр баптың қажеттілігі дәлелденгендіктен, оларды сызып тастау туралы сөз болуының өзі мүмкін емес. Бюджет қабылданғаннан кейін Үкімет қалыптасқан дефицитті жабу үшін қосымша қаржыландыру көздерін іздестіруге мәжбүр. Мұндайда ең жедел шешім, өздеріңіз де сезіп отырғандай, займға қаражат алу.</p>
<p>&nbsp;</p>
<h3><strong>Үкіметтің ішкі қарызы</strong></h3>
<p>Үкіметтің ішкі қарызы негізінен мемлекеттік құнды қағаздар есебінен болады. Ол шамамен былай жұмыс істейді:</p>
<ul>
<li>Мемлекет мұндай қағаздарды шығарып, онда бұл қағазды иесі осындай мерзім өткеннен кейін мемлекеттен белгілі бір көлемде ақша алады, оған қоса үстемесін алады деп жазылады.</li>
<li>Бұл қағаздарды орталық банк екінші деңгейлі банктерге (коммерциялық банктерге), халыққа және бизнеске сатады.</li>
</ul>
<p>Бұл қағаздарды талап етілетін мерзімге дейін (қағазда көрсетілген уақытқа дейін) сақтауға болады немесе қалаған жандарға қайта сатуға болады.</p>
<p>Шын мәнінде ешқандай да қағаз жоқ, қазір мұндай операцияның бәрі электрондық форматта жүзеге асады, бірақ бұл тетіктің қалай жұмыс істейтінін түсіну үшін осылай деп елестетіп көрейік.</p>
<p><img decoding="async" class="alignnone wp-image-3868" src="https://ekonomist.kz/wp-content/uploads/2020/05/DebtKZ_1-300x200.png" alt="" width="450" height="300" srcset="https://ekonomist.kz/wp-content/uploads/2020/05/DebtKZ_1-300x200.png 300w, https://ekonomist.kz/wp-content/uploads/2020/05/DebtKZ_1-768x512.png 768w, https://ekonomist.kz/wp-content/uploads/2020/05/DebtKZ_1-585x390.png 585w, https://ekonomist.kz/wp-content/uploads/2020/05/DebtKZ_1.png 852w" sizes="(max-width: 450px) 100vw, 450px" /></p>
<p>Мемлекеттің қарыз қағаздарының пайызы әлбетте жоғары емес, өйткені мемлекет – адал қарыз алушы және осы қарыз қағаздары бойынша мемлекеттен ақшаны алмай қалу ықтималдығы өте төмен. Егер ақшаны үйде жамбасқа басып жатудан шаршаған болсаңыз және ақшаңыздың инфляцияға жем болғанын қаламасаңыз, ал банктерге сенбейтін болсаңыз, мемлекеттік құнды қағаздар сатып алуға болады.</p>
<p>Кестеде мемлекеттік құнды қағаздардың 3 негізгі түрі көрсетілген:</p>
<p>— 5 жылдан аса уақытқа шығарылатын ұзақмерзімді мемлекеттік құнды қағаздар;</p>
<p>— 1 жылдан 5 жылға дейінгі уақытқа шығарылатын ортамерзімді мемлекеттік құнды қағаздар;</p>
<p>— 1 жылға дейінгі мерзімге шығарылатын мемлекеттік құнды қағаздар.</p>
<p>Құнды қағаздардан бөлек, қарыздың азғантай бөлігі үкіметтің басқа да міндеттемелерінен тұрады. Бұл сома жылдан-жылға өзгермейді – 4,97 млн доллар. Кестеден көріп отырғанымыздай, Қазақстан Үкіметінің айналымдағы құнды қағаздарының негізгі бөлігі – ұзақмерзімді.</p>
<p>&nbsp;</p>
<h3><strong>Үкіметтің сыртқы қарызы</strong></h3>
<p>Ішкі қаржыландыру көздерінен бөлек, Үкімет сыртқы көздерден де табысты түрде қаржы тартады. Үкіметтің сыртқы қарызы еурооблигация түріндегі құнды қағаздар есебінен де болады. Еурооблигация шетелдік валюта түрінде 1 жылдан 40 жылға дейінгі мерзімге шығарылады және халықаралық қаржы нарығына шығарылады.</p>
<p>Үкіметтің ішкі қарызы негізінен мемлекеттік құнды қағаздар есебінен болатын болса, сыртқы қарызда да кредиторлармен келісім бар. Басқаша айтқанда, Үкімет нақты бір шет мемлекетпен, халықаралық ұйымдармен, институттармен тікелей қарыз келісімін жасай алады.</p>
<p><img decoding="async" class="alignnone wp-image-3870" src="https://ekonomist.kz/wp-content/uploads/2020/05/DebtKZ_2-300x200.png" alt="" width="450" height="300" srcset="https://ekonomist.kz/wp-content/uploads/2020/05/DebtKZ_2-300x200.png 300w, https://ekonomist.kz/wp-content/uploads/2020/05/DebtKZ_2-768x512.png 768w, https://ekonomist.kz/wp-content/uploads/2020/05/DebtKZ_2-585x390.png 585w, https://ekonomist.kz/wp-content/uploads/2020/05/DebtKZ_2.png 852w" sizes="(max-width: 450px) 100vw, 450px" /></p>
<p>Кестеде 2019 жыл бойынша үкіметтің сыртқы қарызының үлесі кредиторларға бөлініп көрсетілген.</p>
<p><img decoding="async" class="alignnone wp-image-3872" src="https://ekonomist.kz/wp-content/uploads/2020/05/DebtKZ_3-300x201.png" alt="" width="449" height="301" srcset="https://ekonomist.kz/wp-content/uploads/2020/05/DebtKZ_3-300x201.png 300w, https://ekonomist.kz/wp-content/uploads/2020/05/DebtKZ_3-768x514.png 768w, https://ekonomist.kz/wp-content/uploads/2020/05/DebtKZ_3-585x391.png 585w, https://ekonomist.kz/wp-content/uploads/2020/05/DebtKZ_3.png 852w" sizes="(max-width: 449px) 100vw, 449px" /></p>
<p>&nbsp;</p>
<h3><strong>ҚР Ұлттық банкінің қарызы</strong></h3>
<p>Мемлекеттік қарыз құрамына Ұлттық банк те кіреді. Алайда, Үкіметпен салыстырғанда, ҰБ-ның займға алған қаражатты жинақтауының мақсаты үкіметтік қарыздан мүлдем бөлек.</p>
<blockquote><p><strong><em><span style="color: purple;">Үкімет қарызды бюджеттің дефицитін жабу үшін алатын болса, Ұлттық банк қарызды негізінен коммерциялық банктердің банкротқа ұшырау ықтималдығын азайту үшін алады. </span></em></strong></p></blockquote>
<p>Коммерциялық банктердің қаржылық тұрақтылығы көрсеткішінің бірі – өтімділігі жоғары активтерінің болуы (қысқа мерзім ішінде ақшаға айналдыруға болатын активтер). Ұлттық банктің банкротқа ұшырау ықтималдығы салыстырмалы түрде төмен болғандықтан, ҰБ құнды қағаздары тәуекелі төмен активке жатады, олар үнемі қысқамерзімді айналымда болады, бұл оларды өнімділігі жоғары активке жатқызады. Сондықтан да қаржылық тұрақтылық көрсеткішін ұстап тұру үшін коммерциялық банктер Ұлттық банктің құнды қағаздарын сатып алады. Бұл мұндай банктер үшін қор немесе қауіпсіздік жастығы деуге де болады.</p>
<p>Коммерциялық банктің қаржылық жағдайы қиындаған жағдайда ол салыстырмалы түрде қысқа мерзім ішінде Ұлттық банктің құнды қағаздарын ақшаға айналдырып, міндеттемелерінің бір бөлігін жаба алады. Бұл коммерциялық банктің қаржылық тұрақтылық көрсеткішінің түсуіне алып келгенімен, банкті банкротқа ұшыраудан қорғап қалады.</p>
<p><img decoding="async" class="alignnone wp-image-3874" src="https://ekonomist.kz/wp-content/uploads/2020/05/DebtKZ_4-300x201.png" alt="" width="451" height="302" srcset="https://ekonomist.kz/wp-content/uploads/2020/05/DebtKZ_4-300x201.png 300w, https://ekonomist.kz/wp-content/uploads/2020/05/DebtKZ_4-768x514.png 768w, https://ekonomist.kz/wp-content/uploads/2020/05/DebtKZ_4-585x391.png 585w, https://ekonomist.kz/wp-content/uploads/2020/05/DebtKZ_4.png 852w" sizes="(max-width: 451px) 100vw, 451px" /></p>
<p>&nbsp;</p>
<h3><strong>Жергілікті атқарушы органдардың қарызы</strong></h3>
<p>Жергілікті атқарушы органдар (ЖАО) да мемлекеттік машинаның бір бөлшегі және олардың жеке бюджеті бар. Сондықтан олардың қарыздарын да мемлекеттік қарызға жатқызбау әділетсіздік болар еді.</p>
<p>Тағы да қайталап айтайық, ЖАО-ның өз бюджеті бар, ол дефицитпен де, профицитпен де болуы мүмкін. Үкімет сияқты ЖАО да өз бюджетінің дефицитін қаржыландыру мақсатымен қарызға ақша алады. ЖАО тек ішкі қарыз ғана ала алады: негізгі қарызды Үкіметтен алса, қалғаны басқа институттар мен банктерге тиесілі.</p>
<p>Кестеде ЖАО қарызы бойынша статистика көрсетілген.</p>
<p><img decoding="async" class="alignnone wp-image-3876" src="https://ekonomist.kz/wp-content/uploads/2020/05/DebtKZ_5-300x200.png" alt="" width="450" height="300" srcset="https://ekonomist.kz/wp-content/uploads/2020/05/DebtKZ_5-300x200.png 300w, https://ekonomist.kz/wp-content/uploads/2020/05/DebtKZ_5-768x512.png 768w, https://ekonomist.kz/wp-content/uploads/2020/05/DebtKZ_5-585x390.png 585w, https://ekonomist.kz/wp-content/uploads/2020/05/DebtKZ_5.png 852w" sizes="(max-width: 450px) 100vw, 450px" /></p>
<p>&nbsp;</p>
<h3><strong>Мемлекет кепілдендірген қарыз</strong></h3>
<p>Кез келген бір компанияны елестетіп көрейікші. Темір жол салғысы келетін компания дейік. Мұндай ауқымды жобаны жүзеге асыру үшін қомақты инвестиция керек. Алайда, тәуекелге барудан қорқатын инвесторлар ақша салуға асықпайды, ол түсінікті де. Өйткені темір жол – күрделі әрі ұзақмерзімді жоба, ол уақыт ішінде не болып, не қоятынын ешкім білмейді. Алайда, темір жол инфрақұрылым мәселесін шешетіндіктен және жол салынған өңірдің ғана емес, жалпы ел экономикасының әлеуетін арттыруы мүмкін болғандықтан, мемлекет бұл жобаның жүзеге асуына мүдделі. Бірақ мемлекетте басы артық қаражат жоқ.</p>
<p>Осы арада мемлекет пен жекеменшіктің серіктестігіне кеңістік ашылады. Мемлекет темір жол салатын компанияға кепілгер бола алады. Мұндайда инвесторлар мен банктер үшін темір жол құрылысы жобасы тартымды бола түседі, өйткені бүкіл қауіп-қатерді мемлекет өз мойнына алып отыр. Егер компания несие берушілер алдындағы міндеттемесін өтей алмаса, мемлекет қазына есебінен компанияның қарызын төлеп береді. Мемлекет кепілдендірген қарыз осылай пайда болады.</p>
<blockquote><p><strong><em><span style="color: purple;">Мемлекет кепілдендірген қарыз және мемлекеттің кепілгерлігімен алынған қарыз деген – мемлекет кепіл немесе кепілгер болып табылатын компаниялардың, банктердің және басқа да ұйымдардың міндеттемесі. </span></em></strong></p></blockquote>
<p>Мемлекет кепілдендірген қарыз бен мемлекеттің кепілгерлігімен алынған қарыздың айырмасына келсек, кепіл жағдайында борышкер міндеттемені орындамаса, несие беруші борышкерге шықпай-ақ, бірден кепіл берушіден міндеттемені орындауды талап ете алады. Кепілгер болған жағдайда несие беруші алдымен қарызды қарыз алушыдан өндіріп алудың барлық әрекетін жасайды, тек содан кейін ғана, қарызды тұтас өндіре алмаған жағдайда жетпеген қаражатты кепілгерден өндіру үшін талап ете алады.</p>
<p><img decoding="async" class="alignnone wp-image-3878" src="https://ekonomist.kz/wp-content/uploads/2020/05/DebtKZ_6-300x200.png" alt="" width="452" height="301" srcset="https://ekonomist.kz/wp-content/uploads/2020/05/DebtKZ_6-300x200.png 300w, https://ekonomist.kz/wp-content/uploads/2020/05/DebtKZ_6-768x513.png 768w, https://ekonomist.kz/wp-content/uploads/2020/05/DebtKZ_6-585x390.png 585w, https://ekonomist.kz/wp-content/uploads/2020/05/DebtKZ_6.png 854w" sizes="(max-width: 452px) 100vw, 452px" /></p>
<p>&nbsp;</p>
<h3><strong>Квазимемлекеттік сектордың міндеттемесі</strong></h3>
<p>Квазимемлекеттік секторға 50 немесе одан да көп пайызы мемлекетке тиесілі, немесе, басқаша айтқанда мемлекеттің басқаруындағы компаниялар жатады.</p>
<p>Бұл тармақ мемлекеттік қарызды кең ауқымда түсінуге жатады. Қазақстан квазимемлекеттік сектордың қарызын есептей бастағалы көп болған жоқ. Дәлірек айтқанда, Ұлттық банктің сайтында квазимемлекеттік сектордың сыртқы қарызы туралы тек 2012 жылдан бері қарайғы ғана ақпарат бар. Ал квазимемлекеттік сектордың ішкі қарызы туралы ақпарат Ұлттық банктің сайтында да, ҚР Қаржы министрлігінің сайтында да жоқ.</p>
<p>Мемлекеттік қарыздың жоғарыда айтылған түрлерін мемлекеттің ойланып барып жасаған әрекеті десек, төртінші тармақ тәуекелге барғанмен тең, яғни мемлекеттің қандай да бір компанияға иелік ету арқылы баратын тәуекелі.</p>
<blockquote><p><strong><em><span style="color: purple;">Мемлекет кепілдендірген қарыз бен мемлекеттік кәсіпорындардың қарызы деген – бір нәрсе емес. </span></em></strong></p></blockquote>
<p>Мемлекет көп жағдайда мемлекеттік компаниялардың міндеттемелеріне орай оларға кепіл болады (сирек жағдайда толық жекеменшік фирмаларға кепіл болады), алайда мемлекеттік компаниялардың мемлекет кепіл <strong>БОЛМАҒАН</strong> қаржылай міндеттемелері болуы мүмкін.</p>
<p>Мемлекеттік компания несие беруші алдындағы міндеттемесін орындай алмаған жағдайдың өзінде мемлекет ол компанияның банкротқа ұшырауына жол бермеуі мүмкін, тіпті, ол міндеттемелер үшін кепіл болмағанның өзінде де, соның ішінде ол компаниялар аса қажетті қоғамдық игіліктерді ұсыну қызметімен айналысатын болса (қаланы жылумен, электр энергиясымен, темір жол қатынасын қамтамасыз ету), мемлекет қарызды өтеуі мүмкін.</p>
<p>Заңнамада мемлекеттік компаниялардың мемлекет кепіл болмаған қарызы үшін мемлекет қандай да бір қаржылық жауапкершілікке тартылады деген бап жоқ. Мемлекеттік компаниялар өзінің бюджеті бар, өз алдына дербес заңды тұлға болып есептеледі, олар банкротқа ұшырауы да мүмкін. Бірақ, мемлекет өзі иелік етіп отырған қандай да бір компанияның банкротқа ұшырауына жол беріп қойып қарап отыра ма? Көп жағдайда жол бермейді.</p>
<blockquote><p><strong><em><span style="color: purple;">Мемлекеттік қарыз деген – мемлекеттік бюджеттің дефицитін жабу үшін алатын мемлекеттің қарызы ғана емес, сонымен бірге мемлекет кепілдік берген жекеменшік және мемлекеттік компаниялардың қарызы + мемлекеттік компаниялардың мемлекет кепіл болмаған қарыздары. </span></em></strong></p></blockquote>
<p><strong><em> </em></strong></p>
<p><img decoding="async" class="alignnone wp-image-3880" src="https://ekonomist.kz/wp-content/uploads/2020/05/DebtKZ_7-300x200.png" alt="" width="449" height="299" srcset="https://ekonomist.kz/wp-content/uploads/2020/05/DebtKZ_7-300x200.png 300w, https://ekonomist.kz/wp-content/uploads/2020/05/DebtKZ_7-768x513.png 768w, https://ekonomist.kz/wp-content/uploads/2020/05/DebtKZ_7-585x390.png 585w, https://ekonomist.kz/wp-content/uploads/2020/05/DebtKZ_7.png 854w" sizes="(max-width: 449px) 100vw, 449px" /></p>
<p>Қазақстанның мемлекеттік қарызына қатысты статистика, шынын айтқанда, аса жетілмеген. Қаржы министрлігі мемлекеттік қарыз бойынша мейлінше кеңейтілген ақпарат ұсынады. Ұлттық банктің сайтынан <strong>сыртқы </strong>мемлекеттік қарыз бойынша толыққанды статистиканы табуға болады. Негізінде екі мекеменің ұсынатын мәліметтері бір-біріне қайшы келмеуі керек және шатастырмауы тиіс, алайда іс жүзінде олай емес:</p>
<p>1)    Қаржы министрлігі ұсынатын мәліметте Ұлттық банктің <strong>сыртқы қарызы</strong> туралы ешқандай ақпарат жоқ, ал Ұлттық банктің сайтында мұндай ақпарат бар. Есесіне Ұлттық банк ТЕК ҚАНА мемлекеттік және квазимемлекеттік сектордың барлық сыртқы қарызы туралы ақпарат ұсынады;</p>
<p>2)       Қаржы министрлігінің деректерінде квазимемлекеттік сектордың қарызы туралы ешқандай мәлімет жоқ. Ал Ұлттық банк тек квазимемлекеттік сектордың <strong>сыртқы қарызын</strong> көрсетеді;</p>
<p>3)     Қаржы министрлігінің сайтынан 2005 жылдан бері қарайғы толық мәліметтерді табуға болатын болса, Ұлттық банк тек 2012 жылдан бері қарайғы мәліметтерді ұсынады.</p>
<p>Соның нәтижесінде Ұлттық банктің қарызына қатысты шатасасың, әрі квазимемлекеттік сектордың <strong>сыртқы</strong> қарызы туралы ешқандай ақпарат жоқ.</p>
<p>Міне, Қазақстанның мемлекеттік қарызы неден тұратынын білдік. Біз ұсынған ақпараттар еліміздің сыртқы қарызы турады тереңірек білуге және талдау жасауға мүмкіндік береді деп сенеміз. Келесі материалда бұл тақырыпты тағы да тереңдеп жазамыз.</p>
<p>The post <a href="https://ekonomist.kz/kz/moldokanov/memlekettik-qaryz-qalay-payda-bolady/">Мемлекеттік қарыз қалай пайда болады?</a> appeared first on <a href="https://ekonomist.kz/kz/">Ekonomist Media</a>.</p>
]]></content:encoded>
					
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Мемлекеттік бюджет: қоғамдық игілік, дефицит пен профицит</title>
		<link>https://ekonomist.kz/kz/moldokanov/memlekettik-byudzhet-qogam-deficit-proficit/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[Данияр Молдоканов]]></dc:creator>
		<pubDate>Thu, 12 Dec 2019 02:03:42 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[Мемлекеттік бюджет]]></category>
		<category><![CDATA[дефицит]]></category>
		<category><![CDATA[қоғам]]></category>
		<category><![CDATA[мемлекеттік бюджет]]></category>
		<category><![CDATA[профицит]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://ekonomist.kz/?p=3398</guid>

					<description><![CDATA[<p>Мемлекеттік бюджет деген не? Мемлекет өз азаматтарына белгілі бір игіліктерді ұсынады, осы елдің азаматы ретінде біз оны күнделікті көреміз. Ертелі-кеш серуен құратын саябақтар, өзіміз оқыған және балаларымыз оқып жатқан мектептер, емделетін емханамыз, бәрі де мемлекеттік бюджет есебінен жұмыс істейді. Сонымен бірге, мемлекет біз күнделікті жүретін көшенің тазалығына, жолдың жағдайына да жауап береді. Мемлекет қауіпсіздік қызметін [&#8230;]</p>
<p>The post <a href="https://ekonomist.kz/kz/moldokanov/memlekettik-byudzhet-qogam-deficit-proficit/">Мемлекеттік бюджет: қоғамдық игілік, дефицит пен профицит</a> appeared first on <a href="https://ekonomist.kz/kz/">Ekonomist Media</a>.</p>
]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<h3>Мемлекеттік бюджет деген не?</h3>
<p>Мемлекет өз азаматтарына белгілі бір игіліктерді ұсынады, осы елдің азаматы ретінде біз оны күнделікті көреміз. Ертелі-кеш серуен құратын саябақтар, өзіміз оқыған және балаларымыз оқып жатқан мектептер, емделетін емханамыз, бәрі де мемлекеттік бюджет есебінен жұмыс істейді. Сонымен бірге, мемлекет біз күнделікті жүретін көшенің тазалығына, жолдың жағдайына да жауап береді. <a href="http://knb.gov.kz/kk">Мемлекет қауіпсіздік </a>қызметін де қамтамасыз етеді. Ол ішкі істер органдарының қылмыскерді ұстауы, сот орындарының оның бостандығын шектеуі, өрт қызметінің өз міндетін атқаруы арқылы жүзеге асады.</p>
<blockquote><p><strong><em><span style="color: purple;">Қоғамдық игілік деген – ерекшелік принципі қолданылмайтын және қоғамға айтарлықтай пайда әкелген жағдайда мемлекет атқаратын қызмет немесе өндіретін тауар. </span></em></strong></p></blockquote>
<p>&nbsp;</p>
<h3><strong>Қоғамдық игілік </strong></h3>
<p><strong>Қоғамдық игілік </strong>мүмкіндігінше<strong> бірнеше принципке</strong> сәйкес келгені дұрыс. Олар:</p>
<p>1) Қоғамдық игілікті пайдаланудан ешкімді шектеуге болмайды (ешкімге тротуармен серуендеп жүруге тыйым сала алмаймыз);</p>
<p>2) Тұтынуда бәсекенің болмауы (қоғамдық игілікті бір адамның пайдалануы екінші адамның пайдалануына кедергі келтірмейді);</p>
<p>3) Бөлінбеу принципі (игілікті жекелей бөлуге болмайды, мысалы, жол-көлік инфрақұрылымын бөле алмаймыз).</p>
<p>Осындағы үш принциптің бәріне бірдей сәйкес келетін қоғамдық игілікті табу қиындау, дегенмен ондай игіліктер де бар. Игілік қоғамның жайлы өмір сүруі үшін қажет болса, жекеменшік сектор қандай да бір себептерге орай ол игілікпен қамтамасыз етпейтін болса, жауапкершілікті мемлекет өз мойнына алады. Бұл мемлекеттің ең негізгі қызметінің бірі. Өйткені жеке сектор қоғамдық және басқа да игіліктің бәрімен қамтамасыз ете беретін болса, мемлекетке қажеттілік болмай қалар еді.</p>
<p><img decoding="async" class="alignnone wp-image-5787 size-full" src="https://ekonomist.kz/wp-content/uploads/2020/01/Мемлекеттік-бюджет-қоғамдық-игілік-дефицит-пен-профицит-1.png" alt="Мемлекеттің кірісі мен шығысы" width="585" height="390" srcset="https://ekonomist.kz/wp-content/uploads/2020/01/Мемлекеттік-бюджет-қоғамдық-игілік-дефицит-пен-профицит-1.png 585w, https://ekonomist.kz/wp-content/uploads/2020/01/Мемлекеттік-бюджет-қоғамдық-игілік-дефицит-пен-профицит-1-300x200.png 300w" sizes="(max-width: 585px) 100vw, 585px" /></p>
<p><img decoding="async" class="alignnone wp-image-5789 size-full" src="https://ekonomist.kz/wp-content/uploads/2020/01/Мемлекеттік-бюджет-қоғамдық-игілік-дефицит-пен-профицит-2.png" alt="Мемлекеттің кірісі мен шығысы" width="585" height="390" srcset="https://ekonomist.kz/wp-content/uploads/2020/01/Мемлекеттік-бюджет-қоғамдық-игілік-дефицит-пен-профицит-2.png 585w, https://ekonomist.kz/wp-content/uploads/2020/01/Мемлекеттік-бюджет-қоғамдық-игілік-дефицит-пен-профицит-2-300x200.png 300w" sizes="(max-width: 585px) 100vw, 585px" /></p>
<p>Қоғамдық игіліктер секторын қалай жекешелендіріп алуға болатынын адам баласы әлі ойлап тапқан жоқ. Президент, министрлер және мемлекеттің басқа де ресми өкілдері маңызды халықаралық мәселелер бойынша қоғамның мүддесін көздейтінін елдің әр азаматы тікелей немесе жанама түрде сезінеді, алайда өміріміздің сапасына ықпалы бар халықаралық процестер туралы әрқайсымыз біле бермейміз.</p>
<p>«Сәлеметсіз бе! Жақында көрші мемлекеттің өкілдерімен кездесіп, келісімге келдім, енді отандық өнімді көрші мемлекеттің аумағына еш кедергісіз алып бара аламыз. Рахмет айтудың қажеті жоқ, 100 мың теңге төлесеңіз болғаны». Жеке бір адамның осылай дегенін елестетіп көріңізші.</p>
<p>Ақылға сыймайды, алайда қоғамның мүддесін қорғау да қоғамдық игілік, мемлекет бәрімізді осы игілікпен қамтамасыз етіп отыр.Қоғамды біртұтас ағза деп елестетсек, қоғам деген бәріміз екенін оп-оңай түсінуге болады. Мәселен, қаржы министрі – бас есепшіміз, ал президент – жеке топ-менеджер, ішкі істер министрлігі – жеке күзетшіміз, тағысын тағы.</p>
<p>Мұндай ауқымды механизмді қаржылық жағынан да қамтамасыз етуге тура келеді.</p>
<p>&nbsp;</p>
<h3><strong>Мемлекеттің кіріс көздері</strong></h3>
<p>Мемлекеттік кіріс көзін негізгі үш топқа бөлуге болады:</p>
<p>1) Мемлекеттің кірісі ең алдымен салық түсімдері есебінен жинақталады. Яғни, қоғамның мүшелері, яғни біртұтас ағзаның бөлшектері тапқан табысының белгілі бір бөлігін мемлекеттік басқаруға береміз, ал мемлекет соның есебінен бізді қоғамдық игіліктермен қамтамасыз етеді.</p>
<p>2) Қазына да мемлекеттік меншік есебінен толығып отырады. Мысалы, мемлекет өз иелігіндегі қандай да бір ғимаратты немесе құрылыс нысанын жекеменшік секторға жалға береді де, жалға алғаны үшін төлеген ақы мемлекеттік кіріс болып есептеледі.</p>
<p>3) Мемлекеттік кірістің тағы бір көзі – халықаралық операцияларды жүргізу есебінен кіретін кіріс. Мемлекет басқа бір мемлекетке қарызға ақша береді, оны қайтарған кездегі пайыздық үстеме ақы мемлекеттің қазынасына түседі. Немесе, өзге мемлекеттердің бизнесмендері өндіріп жатқан өнімдерін біздің мемлекеттің аумағына алып кіргені үшін кедендік алымдарды төлейді, бұл кіріс те мемлекеттің қазынасын толықтырады.</p>
<p>Келесі кестеде Қазақстан Республикасының мемлекеттік кірісі мен шығысы бойынша деректер миллион теңге және жалпы ішкі өнімге (ЖІӨ) шаққандағы пайыз бойынша көрсетіліп отыр.</p>
<p>Мемлекет кіріс көздерінен түскен қаржыны жинақтап, оны қоғамдық игілікке жұмсайды. Алайда, қоғамның қажеттілігі өте көп болғандықтан, қоғамдық игілікке жұмсалатын кірісті жинақтау және оны бөлу процесі мұқият жоспарлауды қажет етеді.</p>
<blockquote><p><strong><em><span style="color: purple;">Мемлекеттік бюджет – мемлекеттің қазынасы есебінен жүзеге асуы тиіс қажеттіліктерді көрсететін, сонымен бірге мемлекет қазынасына түсетін қаржы мөлшері көрсетілетін  барлық мемлекеттік органның қаржылық смета жинағы. </span></em></strong></p></blockquote>
<p>Басқаша айтсақ, мемлекеттік бюджет деген – мемлекеттің белгілі бір мерзімге арналған кіріс және шығыс жоспары. Байқағандарыңыздай, мемлекеттік бюджет – мемлекет қызметінің аса маңызды элементтерінің бірі. Кейде мемлекет ықтимал шығынның бәрін есептегеннен кейін жоспарлы мерзімде кірістің шығыннан көп болатынын анықтайды. Мұндайды <strong>мемлекеттік бюджеттің профициті </strong>деп атайды.</p>
<blockquote><p><strong><em><span style="color: purple;">Мемлекеттің жоспарлаған кірісі жоспарлы шығыннан артық болған жағдайда мемлекеттік бюджеттің профициті болады. </span></em></strong></p></blockquote>
<p>&nbsp;</p>
<h3><strong>Профицит қайда жұмсалады? </strong></h3>
<p>Көбінесе бюджет профициті есебінен түрлі мемлекеттік қорлар мен елдің алтын валюта резерві толықтырылады. Кейде профицит мемлекеттің сыртқы қарызын жабуға жұмсалады. Профицит деген сөздің өзі құлаққа жағымды, соған орай профицит туралы жаңалық та тек жағымды болады.</p>
<p>Дегенмен, кейде мемлекеттің жоспарлаған шығыны көп болып, кіріс барлық шығынды жабуға жетпей жатады. Мұндай жағдайда <strong>мемлекеттік бюджеттің дефициті</strong> болады.</p>
<blockquote><p><strong><em><span style="color: purple;">Мемлекеттік бюджеттің дефициті – жоспарланған шығынның мемлекеттің жоспарлы кірісінен артық болуы. </span></em></strong></p></blockquote>
<p>&nbsp;</p>
<h3><strong>Мемлекеттік бюджет дефициті</strong></h3>
<p>Бюджет дефициті мемлекеттің кірісті көбейту потенциалы елдегі барлық қоғамдық қажеттілікті жабуға жетпейтінін көрсетеді. Соған қарамастан мемлекеттік бюджеттің дефициті тек қана жағымсыз жайт деуге болмайды. Маған сенбесеңіздер Джон Мейнард Кейнске сеніңіздер, оның тәсілі дамыған елдерді 1930-жылдардағы Ұлы депрессиядан аман-есен алып шықты. Кейнс мемлекет кейде бюджет дефицитін қолдан жасауы тиіс деген кеңес береді, оның тұжырымы бойынша, мемлекеттің шығынын арттыру арқылы іскерлік белсенділікті оятуға болады екен.</p>
<p>Бюджет дефициті болған жағдайда мемлекет шығынды жабу үшін қосымша қаржы көзін іздестіруге мәжбүр болады. Мемлекеттік бюджет дефицитін жабудың мейлінше кең тараған түрі – ел ішінде және басқа елдерден заем, яғни қарыз алу. Мемлекеттің қарызы осындайдан құралады.</p>
<p>Әлем мемлекеттерінің көпшілігі мемлекеттік бюджеттің дефициті режимінде өмір сүреді, дегенмен кіріс көзін табу мүмкіндігі жоғары елдер де бар. Ол негізінен мұнай, газ сияқты табиғи ресурстарға бай елдер. Қазақстан да осындай елдердің қатарында.</p>
<p>Утопия әлемінде мемлекеттік қызметшілер қоғам мүддесін өз мүддесінен жоғары қояды, бірақ шындық басқаша: мемлекеттік қызмет араласатын жердің бәрінде коррупция бар. Оның үстіне, экономика ғылымы теңдей жағдай жасалған уақытта мемлекеттік басқару жекеменшікпен салыстырғанда тиімсіз екенін көрсетеді, мұның себебін стимулдың жоқтығымен түсіндіреді. Қазақстанның мемлекеттік кіріс потенциалы жоғары екенін айтқаннан кейін неліктен бірден тақырыпты басқа арнаға бұрғанымыз түсінікті ме?</p>
<p>Жекелеген мемлекеттік қызметшілерге өте қомақты қаражат ағынын басқару жауапкершілігі жүктелген уақытта жемқорлыққа жол беру ықтималдығы мен қоғамдық мүддені жеке мүддеге жығып беру ықтималдығы айтарлықтай артады. Табиғи ресурстарға бай мемлекеттердің көпшілігі осындай жағдайдың алдын алу үшін ұлттық ресурстан түскен мемлекеттік кірісті түгелдей белгілі бір тәуелсіз қорға құюды міндеттейді, ол қор елдің байлығын болашақ ұрпаққа сақтауы тиіс<strong>. Қазақстанда бұл міндет ҚР Ұлттық қорына жүктелген.</strong></p>
<p>Мұндай саясаттың негізгі идеясы қоғамдық қажеттілікті түгелдей елдің ресурстарынан түсетін кіріске сүйенбей жабуға негізделеді, яғни елде мұнай және басқа да табиғи ресурстар жоқ деп есептеп, жабуға тырысу. Басқаша айтсақ, мемлекет қоғамдық қажеттілікті экономиканың басқа саласынан түсетін кірісті пайдалана отырып өтеуге тырысады, содан кейін ғана, онда да мемлекеттік бюджеттің дефициті болса, мемлекет түсімнің белгілі бір бөлігін сұрауға хақылы.</p>
<p>&nbsp;</p>
<h3><strong>Ұлттық қор</strong></h3>
<p>Әр елде қордың жұмыс істеу тәртібі әртүрлі, Қазақстанда 3 жылға бюджет жасалған уақытта бюджетке Ұлттық қордан түсетін кепілді салым да есепке алынады. Әдетте ол қаржы негізінен елдің дамуына жауап беретін мемлекеттік бағдарламаларды жүзеге асыруға жұмсалады. Сонымен бірге, Ұлттық қордың ақшасы әлеуметтік-экономикалық қиындықтарға орай туындаған жағдайды тұрақтандыруға да жұмсалуы мүмкін.</p>
<blockquote><p><strong><em><span style="color: purple;">Тәуелсіз қордың трансфертінен тыс бюджет дефициті (профициті) мемлекеттік бюджеттің мұнайдан тыс дефициті (профициті) деп аталады. </span></em></strong></p></blockquote>
<p>Қазақстанда кепілді трансферт көлемі бюджетте бекітіледі және жарияланады, соған орай мемлекеттік бюджет балансын Ұлттық қордың түсімін есепке алмай-ақ сараптауға мүмкіндік бар. Эксперттердің көпшілігі бюджеттің мұнайдан тыс дефициті (профициті) балама шындықты көрсетеді деп есептейді, ал оған сай Қазақстан ресурстармен қамтамасыз етілген ел емес. Алайда бұл өте үстірт әрі қате түсінік. Мұнайдан тыс бюджет те шынайы баламаны көрсете алмайды.</p>
<p>Мұнай секторының болуының өзі басқа салалардың дамуына да жанама болса да әсер етеді. Бұл секторда қызмет ететіндердің табысы жоғары болады, соған орай олар көптеген тауар алып, көп қызметті тұтынады. Сәйкесінше, мұнай секторы есебінен басқа халықтың кірісі құралады. Ал екінші жағынан, егер <a href="https://ekonomist.kz/domnin/malyi-hod-promyshlennosti/">мұнай</a> болмаса, мұнай секторында қызмет етіп жүргендер экономиканың басқа саласында қызмет етіп, мұнай саласындағыдан да көп табыс табуы да мүмкін еді.</p>
<p>Төменде Қазақстанның мемлекеттік бюджетінің дефициті (профициті) деректері Ұлттық қордың трансфертімен және трансфертсіз беріліп отыр.</p>
<p><img decoding="async" class="alignnone wp-image-5791" src="https://ekonomist.kz/wp-content/uploads/2020/01/Мемлекеттік-бюджет-қоғамдық-игілік-дефицит-пен-профицит-3.png" alt="Мемлекеттік бюджет дефициті" width="585" height="390" srcset="https://ekonomist.kz/wp-content/uploads/2020/01/Мемлекеттік-бюджет-қоғамдық-игілік-дефицит-пен-профицит-3.png 585w, https://ekonomist.kz/wp-content/uploads/2020/01/Мемлекеттік-бюджет-қоғамдық-игілік-дефицит-пен-профицит-3-300x200.png 300w" sizes="(max-width: 585px) 100vw, 585px" /></p>
<p>&nbsp;</p>
<p><img decoding="async" class="alignnone wp-image-5793 size-full" src="https://ekonomist.kz/wp-content/uploads/2020/01/Мемлекеттік-бюджет-қоғамдық-игілік-дефицит-пен-профицит-4.png" alt="Мемлекеттік бюджет дефициті" width="585" height="391" srcset="https://ekonomist.kz/wp-content/uploads/2020/01/Мемлекеттік-бюджет-қоғамдық-игілік-дефицит-пен-профицит-4.png 585w, https://ekonomist.kz/wp-content/uploads/2020/01/Мемлекеттік-бюджет-қоғамдық-игілік-дефицит-пен-профицит-4-300x201.png 300w" sizes="(max-width: 585px) 100vw, 585px" /></p>
<p>The post <a href="https://ekonomist.kz/kz/moldokanov/memlekettik-byudzhet-qogam-deficit-proficit/">Мемлекеттік бюджет: қоғамдық игілік, дефицит пен профицит</a> appeared first on <a href="https://ekonomist.kz/kz/">Ekonomist Media</a>.</p>
]]></content:encoded>
					
		
		
			</item>
	</channel>
</rss>
