Ұлттық Банк теңге бағамын қолдау үшін Ұлттық қорды пайдаланудан бас тартуға тиіс

Мен жасаған ұсыныстардың бірі – теңгені теңселтпей ұстап тұруға Ұлттық Қордың қаржысын бөлуді доғару еді. Батыра айтар болсам, мен оның көлемін азайтуды ұсындым. Бір бөлігін биржаға шығаруды, екінші бөлігін нарықтағы бағамен тікелей Ұлттық банкке сатуды ұсындым. Бір жағынан ғана. Бұл ұсыныстардың ең маңыздысы деп бүгінгі күні Ұлттық қордың валютасы биржадағы ұсыныстардың көп бөлігін құрайтынын атар едім. Бұл курсқа әсер етеді. Ұсыныс жоғары болса,  курс көтеріледі. Валюта көбейгенде – теңге тұрақтала бастайды. Тым берік теңге курсы да шикізатқа тәуелсіз экономиканың дамуына кедергі келтіреді. Бұны әдетте Голланд ауру деп атайды.

Егер биржадағы мұнай валютасы ұсыныстарын азайтсақ курс көтеріліп, шырқау шегіне қарай жақындайды. Тіпті 600 теңгеге дейін баруы мүмкін. Мен бірер сұқбаттарымда 500, тіпті 700 теңге деген де едім. Мұның барлығы  –  тиісті шаралар жоспары мен орындау техникасына байланысты. Ал жалпы алғанда, теңгенің рубльге шаққандағы бағамы шамамен 7+ теңге үстінде болуы керек деген пікірдемін.  Ол жайында кітабымда да жазғанмын. Қазір РФ мен ҚР арасындағы экономика алшақтығының артып бара жатқанына байланысты бұл цифр 7,5, тіпті 8 болуы да керек деген пікірдемін. Енді БАҚ пен әлеуметтік желідегі сын пікірлерге оралайық. 

Біріншіден, менің бұл ұсынысым ел үшін реформа емес. Мұндай жүйе 2015 жылдың 15 қазанына дейін жұмыс істеген болатын. Қазақстан Ұлттық банкінің ресми құжатынан үзінді келтірейік:

«ҚР Ұлттық басқару жөніндегі кеңес мақұлдаған «Нұрлы жол» бағдарламасы мен ҚР Ұлттық қордың (бұдан әрі — Қор) басқа да трансферттерін қаржыландыру үшін Қор қаражатын тарту жалғасады. Бұрын Қор қаражатын айырбастау үшін Ұлттық банк теңгені Қаржы министрлігінің шотына аудара отырып және доллардың артығын валюта нарығында сата отырып, АҚШ долларын сатып алатын. Трансферт  қалыптастыруды жалғастыру үшін Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі Қордағы АҚШ долларын валюта нарығында айырбастайды. «Ұлттық қор активтерін айырбастау тәртібі туралы» ҚР ҰБ 2015 жылғы 15 қазандағы N52 баспасөз хабарламасы.

2015 жыл, 15 қазан деген валюта айырбастау тәртібін өзгерту датасы да көңіл аударарлық. Валюта жеткіліксіз болған, ҚР ҰБ тарапынан валюта своптарына деген тым жоғары талаптары мен  теңге курсын тізгіндеп ұстаған  бір жылдық арамтер шаруаға осы айда нүкте қойылған еді. Айырбастау тәртібі бағамды тең емес деңгейде ұстап тұру үшін өзгертілгені анық. 

Сондықтан бұл ұсынысым жоқ жерден жік шығару емес. Бұл жағдай бізде 2015 жылға дейін де болған. Сонымен қатар, мұндай тәсіл барлық осындай қордың макроэкономикалық мақсаттары мен міндеттеріне сай. Бұл жерде біз Ұлттық қорға түсіп жатқан және бұрыннан жиналған (өткен жылдардың кірістері – яғни қордаланған) шикізат кірістері – бағам қалыптастырудың іргелі факторы деген тезиске жақындап келеміз.

Екіншіден, мұнайдан (шикізаттан) түскен ақша – валюта бағамы мен жалпы экономиканың іргелі факторы бола алмайды. Іргелі фактор деп ел экономикасымен байланысты компоненттерді атау керек. Яғни экономикада жоғары деңгейдегі қызмет түрлері көбейіп, сапалы тауарлар көптеп шығарылатын болуы маңызды. Табиғи байлықтар қазіргі экономика тиімділігінің нәтижесі емес. Олар жүздеген мың, миллиондаған жыл бойы жүрген геологиялық процестердің арқасы. Мұнай біздің экономиканың жемісі емес. Оның бар болуы басымызға қонған бақ қана. Анығырақ айтсақ, бір-екі буын ұрпақтың ғана бағы. 

Егер мұнай – сақтап қалуға тиіс сәттілік дейтін болсақ, оның шикізат түсімін құдай берген сый деп қарастыруымыз керек. Ал егер бұл жолы болғыштығымыз бір сәттік экономика мен бағамның іргелі факторы деп қабылданса, онда мұнай «қарғыс арқалаған шикізатқа» айналады. Еңбексіз келген сыртқы валюта экономиканы толтырып, бағам тұрақталып, шикізатқа тәуелсіз экономика құлдырап, кейіннен, кеніш сарқылғанда коллапс болады.

Ұлттық мұнай қоры іргелі бола алмайтындықтан да шикізат тасқынын болдырмау үшін құрылады. Ол бұл валютаны экономикадан тыс ұстап, бағамға қысым болмауын, тым болмаса аз болуын қамтамасыз етеді. Ұлттық Қор құрылуының негізгі себебі де осы еді. 

Үшіншіден, Ұлттық қор трансферттері керек деген ойымнан айнымаймын. Тіпті алдағы үш жылда олардың маңызы жоғары болады. Ұлттық қор қаражатын айырбастау механизмін өзгертудің трансферттер көлемімен де, оларды пайдалану немесе пайдаланбау идеясымен де өзара еш байланысы жоқ.

Шартты цифрлармен сауда-саттық механизмі үшін есеп айырысу

Қазіргі модель бойынша трансферттен 0,5 млрд доллар және басқа жақ түсімдерінен 1,5 млрд доллар ұсынысымен 2 млрд АҚШ доллары көлеміндегі биржа сұранысы бір долларға 400 теңге деңгейінде теңгеріледі. Нәтижесінде Ұлттық қор қаражатын айырбастау Қаржы министрлігіне 200 млрд теңге түсіреді.

Жаңа модель бойынша сұраныс 2 млрд доллар болғанына қарамастан,  ұсыныс тек 1,5 млрд. Теңгерімсіздіктің нәтижесінде бір доллар 500 теңге болып жаңа бағам қалыптасады. Дегенмен, сұраныс тек 1,5 млрд доллармен ғана қанағаттандырылады. Қалған валюта мұндай курспен сатылмайды. Ұлттық банк жоғарыда айтқан 200 млрд теңгені ұсына отырып Ұлттық қордан 500 теңгелік бағаммен 0,4 млрд доллар сатып алады. Біраз келісім биржадан тыс жүреді. 

Нәтижесі: Қаржы министрлігі өзіне қажетті 200 млрд теңге алады, бірақ валютаны аз жұмсайды, яғни Ұлттық қордың валюталық қаражаты үнемделеді.

Құнсызданудың инфляцияға әсері туралы

«Экономика Казахстана. Мифы и реальность» атты кітабымда 2016 жылы девальвацияның инфляцияға максимал әсерін 15 айдың көлемінде 3% деңгейінде бағаладым. Яғни, 10% девальвация 3 ай ішінде қосымша 1,5% инфляцияны тудырады (Қазақстан экономикасы, 101-103 бет). Бұл альтернатив бағаға жақын. Ол бойынша жыл ішінде жалпы әсері девальвация деңгейінің 18%-ына тең болады.

Бұл деңгейдің маңызын бағамдайық. 30%-дық девальвация жыл ішінде инфляцияны 4,5-5%-ға өсіреді, содан кейін ол күрт төмендейді. ДКП нәтижесінде 2019 жылы бағам өзгермесе де инфляция 1,5%-ға өсті. Салыстырыңыз: 2017 жылғы қаңтар — 5,3%, 2018 жылғы қаңтар — 6,8%. (2018 сәуір мен 2019 сәуір кезеңі сервистік инфляцияның әкімшілік төмендеуінің әсерін болдырмау үшін алынды). Қазіргі инфляция бағамның жоғарғы шегінен 1,5%-ға артық. Ал егер инфляция бойынша ескі таргетті есепке алатын болсақ (2016-2018 саясаты), онда екі жылдан бері инфляция таргеттен 3,5-4%-ға артық. Осылайша, монетарлық саясаттың тиімсіздігінің инфляцияға қосқан үлесі екі жыл бойы сақталды. Дәл осы себеппен менің ұсыныстарымның ішінде саясатты қайта қарау да бар: оның тиімділігін арттыру инфляцияға девальвациялық көшірудің әсерін айтарлықтай төмендетіп қана қоймай, девальвациялық «қайта қуаттаудан» кейін инфляцияны 4%-дан төмен деңгейге жылдам жеткізуге мүмкіндік береді.

Бұл теңге өтімділігінің өсуіне қатысты да дұрыс шешім болады. Бүгінде ҚР ҰБ экономикаға шамамен 1,5 трлн теңгені жеңіл несие түрінде береді. Ол базалық ставканы тиімсіз төмен деңгейде ұстай отырып, ақша массасын арттырады (инфляция бойынша нәтижелерді жоғарыдан қараңыз). Инфляциялық таргеттің қалыпты қағидаттарына оралу – қалыпты процесті қосу арқылы өтімділіктің жөнсіз түсімдерін жояды. 

Девальвация нәтижесінде шикізатқа тәуелді экономиканың ұтылуы немесе ұтуы туралы мәлімдеме бізді 2015 жылғы қызу пікірталастарға қайта шегіндіреді. Сол кезде де оның мағынасы болған жоқ, қазір де болмайды. Девальвация бағыттың тепе-теңсіздігінен, теңгерімсіздіктер қордалануынан, Ұлттық қордың сарқылуынан болады және бұл құр айғай емес, объективті болмыс. Егер бұл 2021 жылы болмаса, онда 2022 немесе 2023 жылы болады. Ал одан кейін бұл халық пен мен экономика үшін соғұрлым қымбатқа түседі. Менің ұсынысым –теңгерімсіздікті жою және экономиканың тұрақты, сенімді өсуі мен азаматтардың әл-ауқаты жақсару үшін дұрыс механизм қалыптастыру керек. Енді, айырбастау ережелерін өзгерту бүгінгі күні неге соншалықты маңызды деген ескертуге тоқталайық. Бұл мәселе 2019 жылдан бері өзекті болып келеді. Қазақстан Ұлттық банкінің 2016-2018 және 2019-2020 жылдардағы валюта нарығындағы саясатының айырмашылықтарын қарастырайық.

Біріншісі: нарық құрылымы 

2016-18 жылы ҚР Ұлттық банкі қатысушылар санын (брокерлік кеңселердің сауда-саттыққа қолжетімділігін) кеңейте, сауда сессияларының уақытын ұлғайта отырып (шетелдік қатысушылар үшін неғұрлым ыңғайлы), биржадағы алыпсатар сауданы арттырды. Бұл теңгенің бағамын қалыптастырудың (жүзуі) тиімділігін арттыра отырып, нарықтың дамуына түрткі болды, сауда-саттық көлеміндегі трансферттер үлесінің бұлдырлануына (төмендеуіне) алып келді, алыпсатарлық қысым қаупіне қарамастан, олардың бағамға әсерін азайтты.

2019 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін ҚР Ұлттық банкі теңгенің еркін нарығын шектеп, алыпсатарлық сауданы белсенді түрде қысқарта отырып, сауда-саттыққа алдын ала өтінімдер жүйесін енгізді. Нәтижесінде, тіпті халықаралық ойыншылардың өзі (Bloomberg) Ұлттық банкті теңгенің айырбас бағамын микроменеджмент деп айыптады. Бұл биржадағы АҚШ доллары бойынша сауда көлемінің динамикасынан объективті көрінеді. Әрине, Ұлттық қор трансферттері теңгенің айырбас бағамын қалыптастыруда өте маңызды факторға айналды.

Екінші: нарықтағы ҚР ҰБ ролі

Ұлттық банк – БЖЗҚ портфелін басқарушы және 2017 жылы зейнетақы жинақтары қоржынының валюталық бөлігін белсенді түрде өсіру жөнінде қауырт шешім қабылдайды, яғни БЖЗҚ атынан валюталар сатып ала бастайды. Төменде қоржынның валюта бөлігінің динамикасы жылдар бойынша көрсетілген. 

Валюта қоржынының өсуі инвестиция кірісінен және активтерді қосымша сатып алу арқылы болды. Төменде инвестиция өсімі жылына 5% болады деген болжаммен жаңа активтерді нетто-сатып алу бағасы келтірілген.

Әлбетте, БЖЗҚ-дағы саудалар Ұлттық қордан берілетін трансферттер тарапынан қысымды бәсеңдете отырып, валютаға сұраныс жағында тұр. Егер біз бұған Ұлттық банктің араласуын қоссақ, онда 2016-2018 жылдары Ұлттық банк артық ұсыныстың орнын толтыра отырып, сұраныста белсенді болды. 2019 жылы жағдай өзгеріп, нашарлай бастады. Ұлттық қор трансферттері жеткіліксіз болды және Ұлттық банк валютаны қазірдің өзінде артық ұсынысты арттыра отырып, қарқынды  түрде сатуда.

Сөзімді түйіндей келе, 2016 жылдан бастап қазірге дейінгі барлық кезеңде теңгенің еркін өзгермелі айырбас бағам режимі формальді түрде қолданылатынына назар аударғым келеді. Сөйте тұра, 2016-2018 жылдар аралығындағы саясат «тиімді жүзу кепілі ретіндегі нарық көбірек болса: қатысушылар көп, алыпсатарлық көп, сауда-саттық көп, ұсыныс көп, сұраныс көп» болады деп келетін. 2019-2021 жылдар аралығында саясат кері бұрылып: «нарық аз болса: алыпсатарлық аз, келісім аз, сұраныс аз» дей бастады. Бірақ, олай болса ұсынысты қысқарту керек. Ал Ұлттық банк оны өсіріп жатыр. 2019-2021 жылдар саясаты еркін жүзу идеясына қайшы келеді, яғни декларациялар  фактіден алшақ. Сөйте тұра валюта резервтері қайтадан жұмсалып, Ұлттық қор қаржысы бағамды ұстап тұру үшін пайдаланылады. 2018 жылдың өзінде Ұлттық банкте Ұлттық қор трансферттері төңірегіндегі ахуал бойынша пікірталастар болғанын тағы атап өткім келеді. Қысымды төмендету үшін не сатып алуды көбейту керек немесе нарықтан трансферттерді алып тастау арқылы айырбастау ережелерін қайта қарау керек деген түсінік болды. Шамасы, 2019 жылдың басында нарықты реттеу, жүзуді шектеу, содан кейін теңгені ұстап қалу керек деп шешім қабылданды. Бұл ҚР Ұлттық банкінің ресми риторикасына мүлдем қайшы келетін және бізді 2015 жылғы девальвацияға дейінгі кезеңге қайта оралтатын тұйық жол.

The post Қазақстандағы «голланд ауруын» қалай жеңуге болады? appeared first on Ekonomist Media.

Ақша қалқаны (кейбір сарапшылар Ұлттық банктің ноталарындағы өтімділік көлемін осылай атаған) бюджет тапшылығын қаржыландыруға жұмсалады.

Қайта теңгерімдеу

Мемлекеттік бағалы қағаздар (МБҚ) нарығындағы өзгерістер туралы 2020 жылғы 11 тамыздағы Үкімет отырысында ҚР ҰБ төрағасы Ерболат Досаев баяндады.

«Ұлттық банк жұмысының басым бағыттарының бірі – басы артық өтімділікті экономика қажеттіліктеріне қайта бағыттау. Бұл мақсатта былтырдан бастап Ұлттық банк пен Қаржы министрлігі бірлесіп ұзақ мерзімді қағаздар шығарылымдарының санын қысқарту кезінде МБҚ-ның орта мерзімді сегменттегі ұсынысын ұлғайту бойынша белсенді жұмыс жүргізуде», – деді ол.

Досаев мырза бұл процесті «өтімділікті Ұлттық банктің қысқа мерзімді ноталарынан Қаржы министрлігінің Мемлекеттік қағаздарына қайта теңгеру» деп сипаттады. «Биыл мамыр айынан бастап Қаржы министрлігі үш жылға дейінгі уақытқа қысқамерзімді МБҚ шығара бастады. Ал  Ұлттық банк шілдеден бастап бір жылға ноталар шығаруды тоқтатты. Бұл – инвесторларды Қаржы министрлігінің МБҚ-сын сатып алуға итермелейді», – деп хабарлады бас банкир.

«Қайта теңгерімдеу» басталып кетті. 

Тек 2020 жылы шілде айында ғана ҚР ҰБ қысқа мерзімді ноталарының көлемі 13,5%, яғни 2,8 трлн теңгеге дейін төмендеді. Ақпан айында ол 4,2 триллионға жетті. Қаржы министрлігі жыл басынан бері МБҚ шығаруды 19,9%-ға немесе 9,8 трлн-ға дейін көбейтті және 1 жылдан 3 жылға дейінгі өтеу мерзімі бар МБҚ шығару жоспарын 1 трлн теңге етіп өзгертті.

Ұлттық банк қысқа мерзімді ноталар механизмі арқылы өтімділікті «айықтыру» амалын 2015 жылдың күзінде еркін айналым мен инфляция таргеті режиміне көшкеннен кейін ұсынды. Алайда бұл құрал 2016 жылдың көктемінен бастап, айналымдағы ноталар көлемі 1 трлн теңгеден асқан кезде танымал болды.

Айналымдағы МБҚ құрылымындағы ҚР ҰБ ноталары үлесін біртіндеп қысқарту 2019 жылғы сәуірде басталды. 2020 жылдың шілдесіне қарай МБҚ жалпы құрылымындағы олардың көлемі 16 тармақшаға, 23%-ға дейін төмендеді. 2019 жылғы ақпанда 7 күндік ноталарға балама ретінде Ұлттық банк екінші деңгейлі банктерге депозиттік аукциондар механизмін ұсынды.

Инвесторлар мүддесі

Ұлттық банк «қайта теңдестірудің» бірнеше мақсаты болғанын айтады.

Ерболат Досаев 11 тамыздағы отырыста: «МБҚ нарығын одан әрі дамыту, одан әрі адекват кіріс сызбасын құруға және қазақстандық МБҚ-ны дамушы елдердің халықаралық индекстеріне қосу арқылы инвестор тартуға, Қаржы нарығын дамытуға және экономиканы тұрақтандыруға, бюджет тапшылығын қаржыландыру көздерін әртараптандыруға жәрдемдеседі», – деп атап өтті.

Ұлттық банк көп жылдан бері резидент еместер үшін МБҚ ішкі шығарылымдарын тартымды ете түсу үшін жұмыс істеп келеді. 2018 жылы шілдеде ол нарықты шетелдік портфельдік инвесторлардың қазақстандық МБҚ-ға қолжетімділігін жеңілдететін Clearstream депозитарлық-клирингтік жүйесіне (бірінші кезекте қайталама нарықта үлкен қызығушылық танытқан ноталарға) қосты. 2020 жылдың шілдесінде ҚР ҰБ Clearstream-дан Delivery versus Payment (DVP; «төлемге парапар жеткізу») түріне дейін желіні кеңейту туралы хабарлады.

«Бұл формат төлемнің бағалы қағаздарды аударумен бір мезетте жүргізілуін көздейді. Бұл –тараптар үшін қауіп-қатерді азайтады және әлемдік озық әдістерге сай келеді. Біз жаһандық қаржы нарықтарымен «техникалық  жақтан» одан әрі жақындаса түстік. DVP Қазақстанның мемлекеттік бағалы қағаздарына «кіру» кезінде жаһандық инвесторлардың тәуекелдерін төмендетуге мүмкіндік береді, ал капитал құю үшін бәсекелестік жағдайында біз үшін бұл басқа нарықтармен салыстырғанда сөзсіз артықшылық», – дейді Қазақстан Ұлттық банкі төрағасының орынбасары Әлия Молдабекова.

Инвесторлардың келуі бір жағынан мемлекеттік механизмнің бір бөлігі, екінші жағынан қаржылық реттеуші ретінде Ұлттық банк үшін жақсы саналады. Қорландыру көздері көбейеді, қарыз құны төмен, нарықтың өтімділігі жоғары. Теңгемен номинацияланған бағалы қағаздарға қаржы салатын шетелдік инвесторлар теңгенің айырбас бағамын нығайтуға ықпал етеді.

Алайда жағдайдың кері кетуі де мүмкін. Алыпсатарлық капиталдың құйылуы немесе мемлекеттік қағаздарға салынатын жоғары мөлшерлемелерге ғана қызығатын кэрри-трейдерлердің көбеюі салымшылардың шеттеп шыға келуіне алып келуі мүмкін. Сыртқы экономикалық жағдайлар нашарлаған жағдайда (мысалы, мұнай бағасының төмендеуі, содан кейін теңгенің әлсіреуі және резидент еместің баланс валютасындағы актив кірісінің төмендеуі), кэрри-трейдерлер шетел валютасына сұранысты арттыра отырып, бағалы қағаздарды сата бастайды. Бұл эмитент валютасының айырбас бағамының тағы әлсіреуіне әкеледі және оның бар проблемаларын ушықтырады.

Теңгерімсіздік ауқымы шетелдік инвесторлардың МБҚ-дағы салмағы мен ықпалына да байланысты. Федералды қарыз облигацияларын ұстаушылар арасындағы резидент еместердің үлесі 31% (шілде 2020) болатын Ресейде кэрри-трейдерлердің сатылымынан туындаған бағамның ауытқуы күніне 5%-ға жетуі мүмкін.

Резидент еместер МБҚ ішкі нарығына әлі де бел шеше кіріскен жоқ. 2020 жылдың басында резидент еместердің қолында тұрған Үкімет пен ҚР ҰБ 6,5 млрд долларлық құнды қағаздарының тек 6,3%-ы (404 млн долларлық МБҚ) ел ішінде шығарылды. Негізінен бұл Ұлттық банктің ноталары.

Қазақстанда Қаржы министрлігі құнды қағаздарының басты сатып алушысы Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қоры (БЖЗҚ) болды. Ол ҚР ҰБ мемлекеттік облигациялары мен ноталарын 4,9 трлн теңгеге немесе айналыстағы мемлекеттік құнды қағаздар көлемінің 41%-ын шоғырландырды.

БЖЗҚ активтерінің құрылымында МБҚ үлесі 42%, оның ішінде 40% – ҚР ҚМ орта мерзімді және ұзақ мерзімді облигациялары.

Бюджетке жұмыс істейміз

МБҚ-да көрсетілген мемлекеттік қарыздың маңызды функцияларының бірі – қаржы нарығының жұмысына жағдай жасау. МБҚ борышты бағалы қағаздар бойынша кірістілік сызбасының қалыптасуына әсер етеді, инвестициялық қорлар үшін бағалы актив болып саналады, белгілі бір жағдайларда шетел валютасының келуін қамтамасыз етеді.

Алайда, таяудағы 2-3 жыл ішінде мемлекеттік қарыздың тағы бір функциясы – бюджет тапшылығына қызмет көрсету жағы сұранысқа ие болады. Ол ресми деректер бойынша 2020 жылы бюджеттік ереже 3% болған кезде 3,5% болады. ҚР Үкіметі соңғы жылдары Ұлттық қордың қаражатын пайдалана отырып, кіріс бөлігінің 30%-ына дейін қалыптастырды (бұл ретте трансферт көлемі соңғы 5 жылда тек кеңеюде). Бірақ мұндай салымдарға қарамастан бюджет тапшылығы артып келеді және министрлер кабинетіне оны жабуға қаражат қажет. Ол үшін тағы қарыз алу керек. Дүниежүзілік банк 2019-2021 жылдары Үкімет қарызы ЖІӨ-нің 19,8%-дан 30,5%-ға дейін өседі деп болжап отыр.

Бұл дегеніміз, ақша қалқанының көлеңкесі инвестициялық жобалар немесе айналым капиталын толықтыру сияқты «экономика қажеттіліктеріне» түспейді. Ұлттық банктің банктерден ноталарға «тартып алған» ақшаны дәл сондай салаларға инвестициялауына әбден болар еді.

Әңгіме экономика  емес, бюджет тапшылығында болса керек. 

Қаражат бюджетке түскеннен кейін олар бюджет қызметкерлерінің жалақысына, зейнетақыға және әлеуметтік көмекке, сондай-ақ тиімділігі күмәнді мемлекеттік бағдарламалардың шығынына және, әрине, мемлекеттік секторға бөлінетін субсидияларға айналады.

The post Қош бол, қалқа: артық өтімділік бюджет тапшылығын қаржыландыруға жұмсалады appeared first on Ekonomist Media.

Ілеспе баспасөз хабарламасында жобаның мақсаты – сыртқы басқарушыларды таңдау процесін жетілдіру және әлемдік тәжірибені қолдану деп көрсетілген. Баспасөз хабарламасында: «Жоба сыртқы басқарушылар қызметінің операциялық және инвестициялық дью-дилидженс жүргізуіне, ықтимал сыртқы басқарушылардың резерв тізімін қалыптастыруға, сыртқы басқарушылар тарапында стажировка және секондменттен өту мүмкіндігіне қатысты өзгерістерді қарастырады», – делінген. Талқылауға екі апта уақыт беріліп отыр, 16 сәуірден 30 сәуірге дейін: карантинде уақыт өткізгің келсе, үйде отырып, зейнетақы активтерін (ЗА) сыртқы басқарушыларды таңдау тәртібін зерттеуге болады.

Бұл құжаттың Қазақстанның басқа да байлығы үшін сыртқы басқарушыларды таңдауға қатысты нормативтік-құқықтық актілермен байланысты екені анық. 2019 жылдың желтоқсан айында жобалар жарияланды, ал 2020-ның наурыз айында ҚР Ұлттық қоры мен ҚР ҰБ алтын-валюта активтерін сыртқы басқарушыларды таңдау ережесі бекітілді. Қаржылық реттеуші оны талқылауға шығарған жоқ, дегенмен, мәтін ашық дереккөзде бар. Бұған дейін алтын-валюта резервін (АВР) де, Ұлттық қор (ҰҚ) активін де басқарудың инвестициялық стратегиясына өзгерістер енгізілгенін ескерсек, таңдау ережесін қайта жасау техникалық сипаттағы шаруа болуы мүмкін.

Таңдау критерийлері

БЖЗҚ келтірген деректерге сүйенсек, 2020 жылдың 1 сәуіріндегі жағдай бойынша, ЗА азғантай бөлігі ғана сыртқы басқарушыда – жалпы сома 11,7 трлн теңгенің 3,3%-ы ғана. 2015 жылдың тамыз айында еркін айырбас бағамы режимі енгізіліп, теңге активтері долларға қатысты екі есе арзандағаннан кейін, БЖЗҚ, дәлірек айтсақ зейнетақы активтерін басқарушы Ұлттық банк теңгенің құнсыздануына тәуелділікті төмендету үшін активтерді шетел валютасында шығара бастады. Қазіргі кезде ЗА валюталық құрылымында 30%-дан астамы долларға тиесілі, басқа шетел валюталарымен, соның ішінде Ресей рублімен (кесімді құны 0,31%) – 33%, яғни активтердің үштен бірі. Бұл есептеу дұрыс болып шықты – коронавирус пандемиясы мен оның салдарына байланысты теңге активінің құнының түсуін аз да болса қалпына келтіруге мүмкіндік туды. 2020 жылдың басынан бергі инвестициялық түсім 667,7 млрд теңге болды, ол негізінен шетел валютасын қайта бағалау есебінен болды – плюс 523 млрд теңге. Әлемдік қор индекстерінің құлдырағанын ескерсек, бұл көрсеткіш тіпті де жаман емес.

Қазіргі кезде ЗА бір бөлігі үш шетелдік компанияның басқаруына берілген, олар: Aviva Investors Global Services Limited – дамушы елдер облигацияларының мандаты бойынша; HSBC Global Asset Management (UK) Limited – жаһандық акциялар; PGIM Limited және Principal Global Investors (Europe) Limited – корпоративтік облигациялар.

Өткен жылы ЗА басқару үшін Aviva Investors компаниясына бергені туралы белгілі болғанда дау-дамай туғанын естеріңізге сала кетейік. Бұл деректі талқылау әлеуметтік желінің ауқымынан шығып кетті, Ұлттық банкке «зейнетақы активтерін сыртқы басқарушыны таңдау механизмдерінің принциптеріне қатысты» депутаттық сауалға жауап беруге тура келді. Жаңа қаулының жобасы жарияланғаннан кейін кез келген адам БЖЗҚ активтері сеніп тапсырылатын шетелдік компанияны таңдау механизмімен таныса алады, дәлірек айтсақ, теория жүзінде – заңнама бойынша солай.

ЗА басқарушы компанияларға қойылатын талап жұмыс тәжірибесі аз, кішігірім компанияларға жол бермеуге бағытталған. Жаһандық мандат бойынша жұмыс тәжірибесі 10 жылдан кем емес, ал басқаруындағы актив көлемі 25 млрд доллардан кем емес болуы тиіс. Арнайы мандат бойынша сыртқы басқарушыға қойылатын талап сәл жеңілдеу: жұмыс тәжірибесі 5 жылдан кем емес, ал клиенттің басқаруындағы актив көлемі 1 млрд доллардан кем емес болуы тиіс.

Бір басқарушыға шетел валютасымен  зейнетақы активінің 10%-дан аспайтын мөлшері ғана беріледі.

Бұл ретте әлі де өсуге болады, өйткені қазіргі кезде шетелдік компаниялар ЗА-ның 3%-ын ғана басқарады.

Шынтуайтында, сыртқы басқарушыға қойылатын негізгі талаптар 2013 жылы зейнетақы активтерін БЖЗҚ-ға біріктіргеннен кейін қабылданған шетелдік ұйымдарды таңдаудың бірінші ережесінде бекітілген, 2017 жылы қайта өңделген талаптармен ұқсас.

Үміткерден сұралатын ақпараттар тізімінде ғана аздаған өзгеріс бар екенін байқауға болады: соңғы құжатта, мәселен, ұйымның бас кеңсесінің кредиттік рейтингі туралы тармақ түсіп қалған, ол 2017 жылғы нұсқада бар болатын. Бұған қоса 3-қосымша пайда болған, бұл алғашқы екі құжатта жоқ болатын: «Инвестициялық және операциялық дью-дилидженс аясында ықтимал шетелдік басқарушылардың қысқаша тізімінен ұсынысқа салыстырмалы анализ жасау үшін бағалау критерийлері». Баспасөз хабарламасында айтылған нәрсе осы.

Өзіміздікі қайда?

2015 жылдан бері қарай зейнетақы активтерін басқаруға отандық басқарушы компанияларды (БК) тарту жөнінде айтылып келеді, бірақ, бұл ұмытылып та кеткен сияқты. Әйтпесе, заң шығару қызметі қарқынды жүрген өткен жылдың желтоқсан айында ҚР ҰБ өзінің 2013 жылғы 27 тамыздағы (!) қаулысына өзгертулер енгізді, бұл құжатта ҚР ҰБ лицензиясы негізінде инвестициялық портфельді басқарушыны таңдау ережесі, «соның ішінде оларға БЖЗҚ-ның зейнетақы активтерін басқару үшін әрекет етуге тапсырма беру талаптары» бекітілген болатын.

Жаңа уәкілетті орган – Қаржы нарығын және қаржы ұйымдарын реттеу және қадағалау агенттігі пайда болуына орай құжаттың атауы өзгертілді, сонымен бірге ықтимал басқарушыға қойылатын талаптар күшейтілді. Атап айтқанда: өтініш берілген күннің алдындағы күннен бастап соңғы есептік ай бойы бұзушылықтың болмауы, пруденциялық нормативтердің болмауы, сонымен бірге өтініш берілген күнге уәкілетті органның басқарушы компанияға қадағалау шарасы және (немесе) санкцияның болмауы.

Өзгертулер биылғы жылдың басынан бастап күшіне енді.

Ал зейнетақы активтерін отандық компаниялардың басқаруына беру мәселесі әлі де шешілген жоқ.

ҚР ҰБ сайтында Зейнетақы активтерін басқару компаниялары (ЗАБК) туралы соңғы деректер 2013 жылғы.

The post Зейнетақы жүйесі: ақшаны лайықты қолға береміз appeared first on Ekonomist Media.