Соңғы төрт жылда (2014-2018) ішкі мигранттардың саны екі есеге артты. Ішкі көші-қон ауқымының осылай күрт өсуі аймақтардың экономикалық және әлеуметтік тұрғыдан жіктелуінің көрінісі. Аймақтарды бір-бірінен айыратын ең маңызды факторлар – табыс деңгейі мен жұмыссыздық.

Мемлекет осы маңызды процестің салдарынан орын алуы мүмкін қауіп-қатерлерді азайту үшін бірқатар қадамдарды жүзеге асыруда, дегенмен, бұл шаралардың тиімділігі сұрақтар туғызады. Бұл жерде айтылып отырған мәселелер, ең алдымен, халқы едәуір тығыз орналасқан, жер ресурстарының тапшылығы бар, Қазақстанның басқа облыстарына қарағанда еңбекке жарамды адам саны әлдеқайда көбірек оңтүстік аймаққа қатысты. Оңтүстік облыстардағы халық саны солтүстік аймақтардағы халық санынан екі есе көп.

Бір ғана Түркістан облысының халық саны Қазақстанның төрт солтүстік облысының халық санын қосқандағы көрсеткішке жақын.

Әйтсе де, ішкі мигранттар үшін өте тартымды болатын аймақтардың көбінесе ағымдағы мигранттарды қабылдауға әлеуеті жетпейді. Бірақ билік артық еңбек ресурстарын осы ресурстар жетіспейтін аймақтарға бағыттау дұрыс деп шешті. Яғни, оларды халық саны кеміп жатқан, «босаған жерлер» артып жатқан еліміздің солтүстік аймақтарына жіберілу көзделді.

Айта кетерлік жайт, ИИДМБ-ын іске асырудың негізгі бағыты саналатын Қазақстанның басты өнеркәсіп салалары осы солтүстік пен шығыс өңірлерде орналасқан. Аталмыш фактор ескеріле отырып, индустрияландыру міндеттерін орындау және осы салаларда қажетті жаңа жұмыс орындарын ашу үшін қоныстандыруды жүргізу туралы шешім қабылданды. Бүгінгі таңда елімізде жұмыс күші мол оңтүстік аймақтардан еңбекке жарамды адамдар тапшы солтүстік аймақтарға азаматтарды көшіру бағытында екі мемлекеттік бағдарлама жұмыс істеуде.

«Мәңгілік ел жастары – индустрияға» — «Серпін-2050» білім беру бағдарламаcы 2014-ші жылдан бастап жүзеге асырылуда. Бұл бағдарлама аясында оңтүстік аймақтардан келген жастардың: білім беру, техникалық немесе ауыл шаруашылығы ғылымдары саласында негізгі үш бағыттың бірі бойынша тегін оқытылып, қажетті білімді алған соң солтүстікте тұрғылықты қалуы көзделді. Оқу барысында грант иегерлеріне жатақхана берілді және шәкіртақы төленді.

Нәтижелі жұмыспен қамтуды және жаппай кәсіпкерлікті дамытудың 2017 – 2021 жылдарға арналған «Еңбек» мемлекеттік бағдарламасы, аймақтардағы еңбек диспропорциясын жоюға, еңбек ресурстарының ұтқырлығын ынталандыруға бағытталған. Бұл бағдарлама  қатысушыларына келесідей субсидиялар арқылы мемлекеттік қолдау көрсетіледі: қоныс аудару шығындарын, 12 ай бойы тұрғын үй жалдау (жалға алу) және коммуналдық қызметтерін төлеу.

Бағдарлама аясында жер учаскелерін тегін пайдалануға беру де қарастырылған. Бұдан бөлек тағы да басқа қолдау шаралары көзделеген: қоныс аударушылардың еңбекақысын субсидиялау, сондай-ақ оларды оқыту және қайта мамандандыру.

Мемлекет 2018 – 2022 жылдар аралығында 59 мың отбасының қоныс аударуына қолдау көрсетуді жоспарлап отыр.

Жыл сайын үкімет аймақтар мен жұмыс берушілердің еңбек ресурстарына қажеттілігін ескере отырып, ішкі қоныс аудару квотасын анықтайды. Негізі бағдарлама шеңберінде еңбек нарығында сұранысқа ие мамандыққа сай азаматтарды көшіру қарастырылған. Бұл тұрғыда көбінесе  жоғары білікті мамандарға деген сұраныс басымырақ.

Кесте 1. Еліміздің оңтүстік аймақтарындағы қазақстандықтардың солтүстікке қарай қоныс аударуын қолдау

Облыс әкімдіктерінің арасында өзара іс-қимыл және үйлестіру мәселелерін шешу үшін осы бағытта меморандумдар жасалды. Жыл сайын оңтүстік аймақтарда солтүстік аймақтардың жұмыс берушілерінің қатысуымен аймақаралық бос жұмыс орын жәрмеңкелері өткізіледі, қоныс аудару квоталары арттырылады. Алайда, адамдардың бұл бағдарламаға деген қызығушылығы мол болғанымен, оңтүстіктен солтүстікке көшіп жатқандардың саны төмен болып тұр.

2018 жылғы деректер бойынша негізгі қоныс аудару орталықтары ірі қалалар, оның ішінде бірінші кезекте Нұр-Сұлтан, Алматы, сондай-ақ миллион тұрғыны бар үшінші қала – Шымкент болған. Мұның ең айқын көрінісі халқының басым бөлігі Алматы, Алматы облысы мен Маңғыстау облысына кетіп жатқан Түркістан облысы. 2018 жылдың қорытындысы бойынша «Еңбек» мемлекеттік бағдарламасы бекіткен төрт солтүстік аймақта көші – қон бойынша – 1 094 адамға теріс сальдо қалыптасты, яғни бұл мемлекет бекіткен квотадан бірнеше есе аз көрсеткіш.

Ал еліміздің жас азаматтары үшін негізгі тартылыс орталықтары бұрынғысынша жақын маңдағы ірі қалалар, бірінші кезекте Нұр-сұлтан мен Алматы болып табылады. Ал аймақаралық көші-қон, жасалып жатқан түрлі шараларға қарамастан, негізінен іргелес өңірлермен шектелуде.

Қоныc аудару бағдарламасы тиімділігінің төмен болуының себептері

Бұл бағдарламалардың тиісті деңгейде тартымды бола алмауына себепші болған кешенді проблемалар туралы айтқан жөн. Әрине, көші-қон саясатының тиімділігі жүзеге асырылатын шаралардың толық ойластырылғандығымен, өзара байланысты болуымен, объективті мән-жайларды ескерумен және бағдарламалардың орындалуын қадағалаумен айқындалады.

Тиімсіздіктің ең маңызды себептері:

1. Тұрғын үй мәселесі. Білім алған көптеген студенттер тұрғын үйдің жоқтығынан өз аймақтарына кері қайтады. Бұл мәселені шешу үшін «Серпін» бағдарламасы мен «Дипломмен ауылға» бағдарламасын интеграциялау қарастырылуда. Бірақ бұны жүзеге асыру  механизмдері әлі әзірленбеген. Сондай-ақ, «Дипломмен ауылға» бағдарламасы тиімділігінің төмен болуының басты себебі тұрғын үйге бөлінетін қаражаттың жеткіліксіздігі, тұрғын үй сатып алуға бөлінген бюджеттік несие туралы шешімдердің ашық болмауы екенін ескеру қажет.

«Еңбек» бағдарламасы бойынша қоныс аударушыларды тұрғын үймен қамтамасыз ету туралы айтар болсақ, бүгінгі таңда Солтүстік Қазақстан облысында жұмыс берушілердің қатысуымен көшіп келгендер үшін тұрғын үй салу және сатып алу механизмдері сынақтан өткізілуде.  Нәтижесінде облыста алдағы үш жыл ішінде қоныс аударушылардың үш мыңға жуық отбасын тұрғын үймен қамтамасыз ету жоспарлануда.

2. Жұмысқа орналасу мәселесі. Нарықтағы ұсыныстар көбінесе қоныс аударушылар үшін айтарлықтай тартымды емес. Оның үстіне солтүстік аймақтарда білім алған түлектерге маусымдық сипаттағы, аграрлық сектор кәсіпорындарында жұмыс ұсынылатын жағдайлар да жиі кездеседі.

Жалпы, оқу бітірушілерді жұмысқа орналастыру мәселесін шешу үшін салалық және аймақтық құрылымдардың іс-қимылын нақты үйлестіру, бизнес пен жоғары оқу орындары арасында ынтымақтастық орнату қажет. Алғашқы жұмыс орнын ұсыну бойынша кәсіпорындардан белгілі бір кепілдіктер алынғаны жөн. Бұл туралы 2018 жылдың соңында Еңбек және әлеуметтік қорғау министрлігі айтқан болатын. Бүгінгі таңда «Серпін» бағдарламасы аясында дуалды білім беру тек ішінара жүзеге асырылуда.

3. Инфрақұрылымды дамыту, жергілікті жерлерде әлеуметтік-экономикалық жағдай жасау. Ескірген инфрақұрылым – көші-қонның төмен болуының ең маңызды себептерінің бірі. Оңтүстік аймақтардан көшіп келген мигранттар көбінесе жайлы өмір сүру және еңбек жағдайлары жасалмаған шалғай ауылдарға қоныстандырылды. Бәлкім келген отбасылардың біразы дәл осы себептен, яғни тұрмыс жағдайларына көңілі толмағандықтан өз аймақтарына кері қайтты.

4. Жобалардың тиімді бола алмауына әлеуметтік-мәдени фактор да қатты әсер етеді. Оларға мыналар жатады: табиғи-климаттық жағдайлар, тіл мәселесі, халықтың менталитеті, сондай-ақ, оңтүстік және солтүстік аймақтардағы еңбекті ұйымдастыру және мәдениет айырмашылықтары. «Серпін» бағдарламасы бойынша оқуға түскен бірінші курс студенттерінің ЖОО өміріне бейімделу процесін зерделеуді қамтитын зерттеуде, қатаң маусымдық ауа-райының олардың бейімделуін қиындататынын анықтады. Оған қоса студенттер үшін қазақ тілінің диалектілік ерекшеліктерін меңгеру кедергі болды. Сонымен қатар, орыс тілін үйрену қажеттілігі де істі қиындатты.

Солтүстік және оңтүстік аймақ менталитетіндегі айырмашылық маңызды рөл атқарады. Осының салдарынан қоныс аударушылар менталитеті өздеріне жақын аймақтарды таңдайды. Айта кету керек, тіпті репатриация легі қазақтардың, елді мекендердегі қолайсыз жағдайларға қарамастан, туыстары тұратын аймақтарға қоныстануға тырысатындығы туралы тезистің дұрыстығын дәлелдеді. Яғни, мәдени фактор – негізгі анықтаушы факторлардың бірі. Шындығында, көшіп келген мигранттардың біразы туыстық байланыстарының үзілуінен жаңа жерге үйренісіп кете алмады. Зерттеушілердің айтуы бойынша, тек еңбек нарығы мен белгілі бір аймаққа деген мәдени байланыс сезімі көші-қонның іске асырылуын айқындайды.

5. «Серпін» бағдарламасының тиімділігінің төмен болуына әсер ететін факторлардың қатарына келесілер де кіреді: жобаларды іске асыруға жауапты ресми операторлардың, басшылықтың жиі ауысуы, себебі осының салдарынан бөлінетін грант саны тұрақсыз болады.

6. Жұмыс күші тапшы емес аймақтарда білім беру. Бүгінгі таңда студенттер жұмыс күшінің тапшылығы жоқ бірқатар аймақтарда оқытылуда. Нәтижесінде нағыз жұмыс күші тапшылығы бар облыстардың білім беру мекемелеріне қажетті гранттардың бір бөлігі ғана беріледі. Мысалы, 2017-2018 оқу жылында жұмыс күші тапшы негізгі төрт аймақтың үлесіне бөлінген гранттардың жалпы санының жартысы ғана тиесілі болды – 50,7 %.

Қорытынды

Депопуляция және солтүстік аймақтардың «елсізденуі» себебінен елдегі еңбек ресурстарын ұтымды бөлістіру міндеті бүгінгі таңда стратегиялық маңызды міндеттердің бірі. Дегенмен, қоныстандыруға қатысты іске асырылып жатқан шаралардың жүйесіз, ретсіз сипатқа ие болуы, атап айтқанда, «Серпін» бағдарламасының түлектерін тұрғын үймен қамтамасыз ету, жұмысқа орналастыру мәселелері бұл бағдарламалардың тиімділігінің төмен болуына тікелей әсер етеді.

Қоныстандырылған аймақтардағы халықтың тұрмыстық жағдайы салыстырмалы түрде артықшылыққа ие болуы керек және ол ең алдымен экономикалық сипатта болуы керек, яғни көшіп келгендерге лайықты жағдай жасалуы тиіс. Өйткені жасалып жатқан әкімшілік шаралар тек мемлекет пен жеке азаматтың мүдделері бір-біріне сәйкес келгенде және олар экономикалық тұрғыдан нығайтылған жағдайда ғана сәтті бола алады.

Бұған қоса, азаматтардың аймақтағы жағдайды нақты бағалай алуы және көшуге байланысты мәселелерін шешуі үшін қоныстануға перспективалы немесе керісінше ұсынылмайтын аумақтар мен елді мекендерді анықтау механизмі болуы керек. 2019 жылы ауыл тұрғындарының өмір сүру деңгейін арттыруға, келешегі бар ауылдарды анықтауға және сол жердегі инфрақұрылымды дамытуға, өндірісті жүргізуге бағытталған қаражат бөлу туралы мәлімделді. Дегенмен, бұл жобалардың қалай іске асырылатыны, оларды іске асырудың тиімділігі қалай бағаланатыны әзірге белгісіз.

Мигранттарды бейімдеуге, атап айтқанда, әлеуметтік-мәдени сипаттағы шараларды жасауға, солтүстік аймақтарда тұратын мигранттар мен азаматтарды біріктіруге, аймақтағы ортақ мәдени сезімді қалыптастыруға бағытталған шараларды жүзеге асыру да маңызды болып табылады.

Жұмыс орындарына қатысты айтар болсақ, дамыған елдерде сәтті түрде жүзеге асырылған,  депрессиялық аймақтарды дамыту және аймақта жаңа жұмыс орындарын құруға ықпал ететін негізгі жұмыс күшін тұтынатын өндірістерді дамыту үшін ынталандыру мақсатында мемлекеттік-жекешелік әріптестік механизмі оңтайлы болуы мүмкін.

Көші-қон саясатының тиімділігін арттыру мақсатындағы жасалатын зерттеу мен реттеудегі ең маңызды объекті халықтың бірнеше рет орын ауыстыруы және көшіп-қонушылардың жаңа қоныстану орындарына сіңісіп кете алуы болуы тиіс. Бүгінгі күні іске асырылып жатқан бағдарламалардың тиімділігін талдау бірінші кезекте бұрынғы тұрғылықты жеріне оралмаған, реципиент-аймақтарда тұрып жатқан қоныстанушылардың үлесі туралы деректердің болмауынан қиындап отыр.

«Серпін» әлеуметтік жобасы мен «Еңбек» бағдарламасын үйлестірген жөн және соңғы бір-екі жыл ішінде солтүстік аймақтарға көшкен отбасылардан шыққан жастардың «Серпін» білім беру бағдарламасына қатысу мүмкіндігін қарастыру өте маңызды.

Бағдарламаның экономикалық тұрғыдан тиімділігі және орындылығы туралы мәселе көтерген зерттеушілермен келіскен жөн.

Ағымдағы жағдай және белгілі нәтижеге қол жеткізу ескеріле отырып, міндетті түрде бағдарламалар айтарлықтай пысықталуы тиіс.

Еңбек ресурстарын ұтымды бөлістіруге бағытталған қолданыстағы бағдарламалардың тиімділігіне көп жағдайда олардың көші-қон ағындарын ескеріп-ескермеуі әсер етеді, ал бұл жайт қоныс аудару процесінің тиімділігіне тікелей әсер ете отырып мигранттардың жағдайын әлдеқайда жеңілдетеді.

Ресейдегі осыған ұқсас бағдарламаларды жүзеге асыру тәжірибесіне сүйенсек,  зерттеушілердің байқауынша, ресейліктердің басқа аймақтарда жұмыс істеуге дайындығы іс жүзіндегі жұмыссыздыққа және адамдардың ағымдағы жұмысына қанағаттанбауына  байланысты емес екен. Сондықтан ішкі көші-қон саясатын қалыптастыруда ішкі қоныстану ағыны факторын ескеру қажет деген қорытынды жасалған.

Сонымен, аймақаралық көші-қонның артуына әсер еткен басты себеп отбасылық және жеке себептер (58%), бұрынғы тұрғылықты жеріне оралуға ұмтылу (16%) болды.

Көші-қон үшін аса маңызды «тартымды» факторлар туыстық және достық байланыстардың болуы, «аймақтың астаналық мәртебесі».

Яғни, болашақта бағдарламаларды жетілдіру барысында мигранттардың қоныстану орындарына сәтті бейімделуі үшін, олардың шығу аудандарын таңдау тұжырымдамасын ескерген және қолданған жөн болар.

The post «Оңтүстіктен – теріскейге» қоныстандыру бағдарламасы: сұраныс пен жетістік appeared first on Ekonomist Media.

«Кейде көптеген шақырымдағы жолдың бойында бірінен кейін бірі орналасқан ауылдардан өтіп бара жатсаң, барлық жерде тұрғындардың өте көп шоғырланғандығы көрініп тұрады».

Олардың таңдануы түсінікті де — солтүстікте халықтың саны көп жылдан бері қысқарып келеді және бұл, ең алдымен, бірінен кейін бірі ресми түрде «есептік деректерден қысқарған және алынып тасталған» деп танылған ауыл мысалынан білінеді.

Қазақстандықтардың көпшілігі Түркістан облысының кейбір ауылдары қандай үлкен ауқымға қол жеткізіп отырғанын біле бермейтін сияқты. Мысалы, жергілікті аудан әкімшіліктерінің бағалауы бойынша, 2018 жылы Қарабұлақ ауылының тұрғындары — 47 мыңнан аса адам, Ақсукент ауылының тұрғындары — 32 мыңнан астам адам, Шұбарсу ауылының тұрғындары — 21 мыңнан астам адамды құрады. Жалпы алғанда, облыста 50-ге жуық ауыл бар, олардың тұрғындары 10 мың адамнан асады.

Төменде келтірілген диаграммаларда (1-сурет және 2-сурет) Оңтүстік Қазақстан мен Солтүстік Қазақстан облыстарындағы ауыл тұрғындарының таралу динамикасы жақсы көрініс тапқан.

2009 жылға қарай Оңтүстік Қазақстан облысының барлық ауыл тұрғындарының жартысынан астамы (56%) 10 мыңнан астам халқы бар ауылдарда тұрып жатты.

Халық санының едәуір өсуі (өткен кезеңге пайызбен) 10 мыңнан астам халқы бар ауылдарда орын алды, мұнда он жыл ішінде халық 60%-ке өсті (3-сурет). Бұл, ең алдымен, мұндай ауылдарда халықтың кәдімгі ауылдарда болатындай қалалық елді мекендерге тұрақты түрде көшуінің болмауымен байланысты.

Осындай ауқымдағы мәселелердің мәнін көрсету үшін оларды экономикасы да ауыл шаруашылығы бағытындағы Солтүстік Қазақстан облысының қалаларымен салыстыруға болады. Солтүстік Қазақстан облысында бар-жоғы 5 қала бар, 2018 жылы оның ішіндегі 4-нің халық саны Оңтүстік Қазақстан облысының үлкен ауылдарынан айтарлықтай аз болды: Тайынша — 11,501 адам, Булаев — 7,742 адам, Сергеевка — 7,686 адам, Мамлютка — 6,866 адам.

Осыдан «Неге елде бір мезгілде 10 мың адамнан аз халқы бар қалалар және бірнеше ондаған мың адамнан тұратын халқы бар ауылдар бар?» деген сұрақ туындайтыны заңды.

Бұл ретте елді мекеннің мәртебесіне, оны әкімшілендіруге және шекараларға қатысты шешімдер аумақты дамытудың бірыңғай жоспарының бір бөлігі болып табылады. Себебі шешімдер орталық деңгейінде қабылданады. Билік жауабы белгілі: қала мәртебесін алу үшін елді мекен келесі өлшемдерге сәйкес келуі тиіс:

• елді мекен халқының саны 10 мың адамнан асуы тиіс;
• халықтың 2/3 бөлігін ауыл шаруашылығы емес кәсіпорындарда жұмыс істейтін қызметкерлер және олардың отбасы мүшелері құрауы тиіс.

Нәтижесінде, халық саны 20 мың адамнан асып кететін, бірақ олардың жергілікті мемлекеттік басқару және даму жоспарлары әдеттегі екі-үш мың тұрғындары бар ауылдардағыдай болатын көптеген ауылдарға ие боламыз.

Басты сұрақтар

Әрине, басты мәселе елді мекеннің қала немесе ауыл болатын мәртебесінде емес. Келесі сұрақтар маңыздырақ болып табылады:

• Біздің билік аса үлкен ауылдардың болашағын қалай көреді?
• Ауыл қандай мөлшерге дейін өседі?
• Оларды, тіпті аппараттың бірнеше ұлғайтылған штатымен болса да, қай уақытқа дейін ауылдық округ әкімдері басқарады?

Бірақ осы сұрақтарға жауап берудің алдында елді мекендердің мәртебесі мен көлемінің мәселесі неге маңызды екенін түсіндіру керек.

Біріншіден, аса үлкен ауылдардың мәселелерін шешу үшін бұрын және дәл аса үлкен ауылдарда көрініс тапқан мемлекеттік жер саясатын реформалау қажеттілігі бар. Қазір қалыптасқан жер қатынастары жүйесі осы ауылдардан табылған сын-тегеуріндерге жауап бермейді.  Аса үлкен ауылдарды одан әрі дамытуға жер саясаты тұрғысынан келесі факторлар әсер етеді.

Бірінші фактор: тұрғындар саны қатты өскен ауылдарда ауыл шаруашылығы мақсатындағы жердің жетіспеуі аса қатты сезіледі. Ауыл шаруашылығы үшін пайдалануға болатын іргелес жерлер (егістік, жайылым, шабындық) өсіп келе жатқан халықты жұмыспен қамтамасыз ету үшін жетіспейді. Ауылдық округтер үшін стандартты ауыл шаруашылығы жерінің ауданы бірнеше ондаған мың адам халқы бар ауылдарға жеткіліксіз екені анық. Ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерсіз аса үлкен ауылдардың экономикасы таза аграрлық болудан қалады.

Екінші фактор: аса үлкен ауылдарда тұрғын үй құрылысы үшін жер тапшылығының күрделі мәселесі байқалады. Бір сәтте жергілікті биліктің тұрғындарға тұрғын үй салу үшін жер телімдерін бере алмайтыны анық болды. Қазір елімізде жер телімдерін бөлуге мораторий енгізілген, бірақ жергілікті билік өкілдерінің айтуынша, аса үлкен ауылдарда бұл мәселе бұрыннан өзекті болып саналады. Мұндай ауылдарда көп қабатты тұрғын үйлер салу қажеттілігі баяғыдан бар.

Аса үлкен ауылдардың тағы бір маңызды ерекшелігі ‒ олардың еңбек нарығының құрылымы. Ауыл шаруашылығы тез өсіп келе жатқан халықтың ұсынысын қанағаттандыратын жұмыс күшіне сұраныс жасай алмайды. Сондықтан аса үлкен ауылдардағы еңбек нарығы әдеттегі ауылдардан айтарлықтай ерекшеленеді. Нәтижесінде аса үлкен ауылдарға экономиканың ауыл шаруашылығы емес салаларының ‒ ұсақ өндіріс, сауда, қызмет көрсетудің дамуы тән болып келеді.

Аса үлкен ауылдарда орын алатын бірқатар ерекше сын-тегеуріндер де бар:

• жергілікті мемлекеттік басқарудың ауылдық моделі халықтың көлеміне сәйкес келмейді;
• халықтың неғұрлым жоғары кеңістіктік ұтқырлығы (маятникті көші-қон);
• әлеуметтік теңсіздіктің айқынырақ білінуі;
• әлеуметтік инфрақұрылымға үлкен жүктеме.

Демографияның рөлі қандай?

Көрсетілген мәселелердің негізі халықтың тұрақты жоғары өсімі және қарапайым ауылдарымен салыстырғанда әлсіз болатын көшу сияқты демографиялық процестер болып табылады.

Дүниежүзілік банктің экономистері Орталық Азия елдеріндегі урбанизацияға арналған өз зерттеулерінде қазіргі уақытта бұл үдеріс өзінің ерте, бірінші сатысынан өтуде деген қорытындыға келеді. Онда ауыл экономикасының қалалық, негізінен, аграрлық экономиканың индустриялдық экономикаға ауысуы орын алып отыр.

Халық санын көбейтуді жалғастыра отырып, аса үлкен ауылдар Түркістан және Алматы облыстарындағыдай кіші қалаларға тән сипаттарға ие болады. Олар ауыл тұрғындарына ауыл шаруашылығынан тыс қызметті ұсына алады, жақын маңдағы үлкен қаланы толтыра алмайтын тауашаларға ие болуға  мүмкіндік береді. Бірақ мемлекеттің ерік-жігері мен мүмкіндіктеріне байланысты қаланың белгілері бұрынғысынша ауылдық болып қалады, бұл, бірінші кезекте, инженерлік инфрақұрылым ‒ кәріз жүйесі, орталық жылыту, сондай-ақ, әлеуметтік инфрақұрылымның кейбір нысандарына қатысты.

Аса үлкен ауылдардың бағыты мен даму қарқыны жергілікті экономикаға, жергілікті билікке, ең бастысы, жергілікті халыққа пайда да, зиян да әкелуі мүмкін. Біздің саяси жүйеміздің жағдайында және республикалық бюджеттен берілетін трансферттерге тәуелділікте аса үлкен ауылдарды дамыту, көбінесе, биліктің осы мәселеге деген көзқарасына байланысты болады.

Бірақ қазақстандық билікте халқы жиырма-отыз мыңнан асқан және одан әрі өсіп жатқан ауылдық елді мекендерді дамытуда нақты жоспары жоқ сияқты. Мемлекеттік бағдарламада аса үлкен ауылдарды дамытуға жеке амал жоқ. Мемлекет аса үлкен ауылдар феноменінен, бірінші кезекте, экономикалық заңдылықтар мен келешегі емес, саяси тәуекелдер мен сын-тегеуріндерді  көреді.

Осы мақаланың авторына пікірімен бөліскен Шымкенттің кейбір сарапшыларының пікірінше, 50 мыңға жуық адам тұратын Түркістан облысы Сайрам ауданының Қарабұлақ ауылының ауыл болып қалу ықтималдығы жоғары болып тұр. Бұл елді мекеннің халқын толықтай дерлік этникалық өзбектер құрайды және биліктің пікірінше, қаланың мәртебесі жергілікті басқарудағы қандай да бір ерекше жағдайлар талаптарын ұсыну үшін негіз бола алады.

Осындай тағы бір мысал ‒ тұрғындар саны 30 мыңнан асатын Алматы облысындағы Шелек ауылы. Мұндағы халықтың көпшілігі ұйғырлар. 1997 жылы Шелектен аудандық орталық мәртебесі алынды. Бұл жағдайда этносаралық қатынастардың мемлекеттік саясаты елді мекеннің мәртебесін айқындайды деп пайымдауға негіз бар.

Қорытындылар

Қазіргі уақытта орталық және жергілікті билік аса үлкен ауылдарды жұмыс күші мол елді мекендер ретінде қарастырады. Артық жұмфс күштері жұмыссыздықтың, кедейліктің жоғары деңгейіне және наразылық көңіл-күйді тарату қаупіне алып келеді.

Қазақстандық билік солтүстік облыстардың қысқарып жатқан халқы аясында (осы өңірлер еңбек тапшылығы бар деп саналады) қоныстандырудың бұл әртүрлілігі оңтүстіктен солтүстікке, тіпті облыстың бір аудандарынан басқаларына көші-қонды итермелеу арқылы мемлекеттің тікелей араласуын қажет етеді деп санайды. Елімізде қабылданған арнайы бағдарламаның аясында солтүстік облыстардағы бос орындар туралы ақпарат жиналып және содан кейін бұл деректерді оңтүстік облыстардағы жұмысқа орналастыруға жәрдемдесудің  жергілікті орталықтары арқылы таратады. Алайда бұл саясат әлі өзінің тиімділігін көрсеткен жоқ.

The post Оңтүстіктегі аса үлкен ауылдар: саясаттың экономикадан басымдығы appeared first on Ekonomist Media.