Ақша қалқаны (кейбір сарапшылар Ұлттық банктің ноталарындағы өтімділік көлемін осылай атаған) бюджет тапшылығын қаржыландыруға жұмсалады.

Қайта теңгерімдеу

Мемлекеттік бағалы қағаздар (МБҚ) нарығындағы өзгерістер туралы 2020 жылғы 11 тамыздағы Үкімет отырысында ҚР ҰБ төрағасы Ерболат Досаев баяндады.

«Ұлттық банк жұмысының басым бағыттарының бірі – басы артық өтімділікті экономика қажеттіліктеріне қайта бағыттау. Бұл мақсатта былтырдан бастап Ұлттық банк пен Қаржы министрлігі бірлесіп ұзақ мерзімді қағаздар шығарылымдарының санын қысқарту кезінде МБҚ-ның орта мерзімді сегменттегі ұсынысын ұлғайту бойынша белсенді жұмыс жүргізуде», – деді ол.

Досаев мырза бұл процесті «өтімділікті Ұлттық банктің қысқа мерзімді ноталарынан Қаржы министрлігінің Мемлекеттік қағаздарына қайта теңгеру» деп сипаттады. «Биыл мамыр айынан бастап Қаржы министрлігі үш жылға дейінгі уақытқа қысқамерзімді МБҚ шығара бастады. Ал  Ұлттық банк шілдеден бастап бір жылға ноталар шығаруды тоқтатты. Бұл – инвесторларды Қаржы министрлігінің МБҚ-сын сатып алуға итермелейді», – деп хабарлады бас банкир.

«Қайта теңгерімдеу» басталып кетті. 

Тек 2020 жылы шілде айында ғана ҚР ҰБ қысқа мерзімді ноталарының көлемі 13,5%, яғни 2,8 трлн теңгеге дейін төмендеді. Ақпан айында ол 4,2 триллионға жетті. Қаржы министрлігі жыл басынан бері МБҚ шығаруды 19,9%-ға немесе 9,8 трлн-ға дейін көбейтті және 1 жылдан 3 жылға дейінгі өтеу мерзімі бар МБҚ шығару жоспарын 1 трлн теңге етіп өзгертті.

Ұлттық банк қысқа мерзімді ноталар механизмі арқылы өтімділікті «айықтыру» амалын 2015 жылдың күзінде еркін айналым мен инфляция таргеті режиміне көшкеннен кейін ұсынды. Алайда бұл құрал 2016 жылдың көктемінен бастап, айналымдағы ноталар көлемі 1 трлн теңгеден асқан кезде танымал болды.

Айналымдағы МБҚ құрылымындағы ҚР ҰБ ноталары үлесін біртіндеп қысқарту 2019 жылғы сәуірде басталды. 2020 жылдың шілдесіне қарай МБҚ жалпы құрылымындағы олардың көлемі 16 тармақшаға, 23%-ға дейін төмендеді. 2019 жылғы ақпанда 7 күндік ноталарға балама ретінде Ұлттық банк екінші деңгейлі банктерге депозиттік аукциондар механизмін ұсынды.

Инвесторлар мүддесі

Ұлттық банк «қайта теңдестірудің» бірнеше мақсаты болғанын айтады.

Ерболат Досаев 11 тамыздағы отырыста: «МБҚ нарығын одан әрі дамыту, одан әрі адекват кіріс сызбасын құруға және қазақстандық МБҚ-ны дамушы елдердің халықаралық индекстеріне қосу арқылы инвестор тартуға, Қаржы нарығын дамытуға және экономиканы тұрақтандыруға, бюджет тапшылығын қаржыландыру көздерін әртараптандыруға жәрдемдеседі», – деп атап өтті.

Ұлттық банк көп жылдан бері резидент еместер үшін МБҚ ішкі шығарылымдарын тартымды ете түсу үшін жұмыс істеп келеді. 2018 жылы шілдеде ол нарықты шетелдік портфельдік инвесторлардың қазақстандық МБҚ-ға қолжетімділігін жеңілдететін Clearstream депозитарлық-клирингтік жүйесіне (бірінші кезекте қайталама нарықта үлкен қызығушылық танытқан ноталарға) қосты. 2020 жылдың шілдесінде ҚР ҰБ Clearstream-дан Delivery versus Payment (DVP; «төлемге парапар жеткізу») түріне дейін желіні кеңейту туралы хабарлады.

«Бұл формат төлемнің бағалы қағаздарды аударумен бір мезетте жүргізілуін көздейді. Бұл –тараптар үшін қауіп-қатерді азайтады және әлемдік озық әдістерге сай келеді. Біз жаһандық қаржы нарықтарымен «техникалық  жақтан» одан әрі жақындаса түстік. DVP Қазақстанның мемлекеттік бағалы қағаздарына «кіру» кезінде жаһандық инвесторлардың тәуекелдерін төмендетуге мүмкіндік береді, ал капитал құю үшін бәсекелестік жағдайында біз үшін бұл басқа нарықтармен салыстырғанда сөзсіз артықшылық», – дейді Қазақстан Ұлттық банкі төрағасының орынбасары Әлия Молдабекова.

Инвесторлардың келуі бір жағынан мемлекеттік механизмнің бір бөлігі, екінші жағынан қаржылық реттеуші ретінде Ұлттық банк үшін жақсы саналады. Қорландыру көздері көбейеді, қарыз құны төмен, нарықтың өтімділігі жоғары. Теңгемен номинацияланған бағалы қағаздарға қаржы салатын шетелдік инвесторлар теңгенің айырбас бағамын нығайтуға ықпал етеді.

Алайда жағдайдың кері кетуі де мүмкін. Алыпсатарлық капиталдың құйылуы немесе мемлекеттік қағаздарға салынатын жоғары мөлшерлемелерге ғана қызығатын кэрри-трейдерлердің көбеюі салымшылардың шеттеп шыға келуіне алып келуі мүмкін. Сыртқы экономикалық жағдайлар нашарлаған жағдайда (мысалы, мұнай бағасының төмендеуі, содан кейін теңгенің әлсіреуі және резидент еместің баланс валютасындағы актив кірісінің төмендеуі), кэрри-трейдерлер шетел валютасына сұранысты арттыра отырып, бағалы қағаздарды сата бастайды. Бұл эмитент валютасының айырбас бағамының тағы әлсіреуіне әкеледі және оның бар проблемаларын ушықтырады.

Теңгерімсіздік ауқымы шетелдік инвесторлардың МБҚ-дағы салмағы мен ықпалына да байланысты. Федералды қарыз облигацияларын ұстаушылар арасындағы резидент еместердің үлесі 31% (шілде 2020) болатын Ресейде кэрри-трейдерлердің сатылымынан туындаған бағамның ауытқуы күніне 5%-ға жетуі мүмкін.

Резидент еместер МБҚ ішкі нарығына әлі де бел шеше кіріскен жоқ. 2020 жылдың басында резидент еместердің қолында тұрған Үкімет пен ҚР ҰБ 6,5 млрд долларлық құнды қағаздарының тек 6,3%-ы (404 млн долларлық МБҚ) ел ішінде шығарылды. Негізінен бұл Ұлттық банктің ноталары.

Қазақстанда Қаржы министрлігі құнды қағаздарының басты сатып алушысы Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қоры (БЖЗҚ) болды. Ол ҚР ҰБ мемлекеттік облигациялары мен ноталарын 4,9 трлн теңгеге немесе айналыстағы мемлекеттік құнды қағаздар көлемінің 41%-ын шоғырландырды.

БЖЗҚ активтерінің құрылымында МБҚ үлесі 42%, оның ішінде 40% – ҚР ҚМ орта мерзімді және ұзақ мерзімді облигациялары.

Бюджетке жұмыс істейміз

МБҚ-да көрсетілген мемлекеттік қарыздың маңызды функцияларының бірі – қаржы нарығының жұмысына жағдай жасау. МБҚ борышты бағалы қағаздар бойынша кірістілік сызбасының қалыптасуына әсер етеді, инвестициялық қорлар үшін бағалы актив болып саналады, белгілі бір жағдайларда шетел валютасының келуін қамтамасыз етеді.

Алайда, таяудағы 2-3 жыл ішінде мемлекеттік қарыздың тағы бір функциясы – бюджет тапшылығына қызмет көрсету жағы сұранысқа ие болады. Ол ресми деректер бойынша 2020 жылы бюджеттік ереже 3% болған кезде 3,5% болады. ҚР Үкіметі соңғы жылдары Ұлттық қордың қаражатын пайдалана отырып, кіріс бөлігінің 30%-ына дейін қалыптастырды (бұл ретте трансферт көлемі соңғы 5 жылда тек кеңеюде). Бірақ мұндай салымдарға қарамастан бюджет тапшылығы артып келеді және министрлер кабинетіне оны жабуға қаражат қажет. Ол үшін тағы қарыз алу керек. Дүниежүзілік банк 2019-2021 жылдары Үкімет қарызы ЖІӨ-нің 19,8%-дан 30,5%-ға дейін өседі деп болжап отыр.

Бұл дегеніміз, ақша қалқанының көлеңкесі инвестициялық жобалар немесе айналым капиталын толықтыру сияқты «экономика қажеттіліктеріне» түспейді. Ұлттық банктің банктерден ноталарға «тартып алған» ақшаны дәл сондай салаларға инвестициялауына әбден болар еді.

Әңгіме экономика  емес, бюджет тапшылығында болса керек. 

Қаражат бюджетке түскеннен кейін олар бюджет қызметкерлерінің жалақысына, зейнетақыға және әлеуметтік көмекке, сондай-ақ тиімділігі күмәнді мемлекеттік бағдарламалардың шығынына және, әрине, мемлекеттік секторға бөлінетін субсидияларға айналады.

The post Қош бол, қалқа: артық өтімділік бюджет тапшылығын қаржыландыруға жұмсалады appeared first on Ekonomist Media.

Ілеспе баспасөз хабарламасында жобаның мақсаты – сыртқы басқарушыларды таңдау процесін жетілдіру және әлемдік тәжірибені қолдану деп көрсетілген. Баспасөз хабарламасында: «Жоба сыртқы басқарушылар қызметінің операциялық және инвестициялық дью-дилидженс жүргізуіне, ықтимал сыртқы басқарушылардың резерв тізімін қалыптастыруға, сыртқы басқарушылар тарапында стажировка және секондменттен өту мүмкіндігіне қатысты өзгерістерді қарастырады», – делінген. Талқылауға екі апта уақыт беріліп отыр, 16 сәуірден 30 сәуірге дейін: карантинде уақыт өткізгің келсе, үйде отырып, зейнетақы активтерін (ЗА) сыртқы басқарушыларды таңдау тәртібін зерттеуге болады.

Бұл құжаттың Қазақстанның басқа да байлығы үшін сыртқы басқарушыларды таңдауға қатысты нормативтік-құқықтық актілермен байланысты екені анық. 2019 жылдың желтоқсан айында жобалар жарияланды, ал 2020-ның наурыз айында ҚР Ұлттық қоры мен ҚР ҰБ алтын-валюта активтерін сыртқы басқарушыларды таңдау ережесі бекітілді. Қаржылық реттеуші оны талқылауға шығарған жоқ, дегенмен, мәтін ашық дереккөзде бар. Бұған дейін алтын-валюта резервін (АВР) де, Ұлттық қор (ҰҚ) активін де басқарудың инвестициялық стратегиясына өзгерістер енгізілгенін ескерсек, таңдау ережесін қайта жасау техникалық сипаттағы шаруа болуы мүмкін.

Таңдау критерийлері

БЖЗҚ келтірген деректерге сүйенсек, 2020 жылдың 1 сәуіріндегі жағдай бойынша, ЗА азғантай бөлігі ғана сыртқы басқарушыда – жалпы сома 11,7 трлн теңгенің 3,3%-ы ғана. 2015 жылдың тамыз айында еркін айырбас бағамы режимі енгізіліп, теңге активтері долларға қатысты екі есе арзандағаннан кейін, БЖЗҚ, дәлірек айтсақ зейнетақы активтерін басқарушы Ұлттық банк теңгенің құнсыздануына тәуелділікті төмендету үшін активтерді шетел валютасында шығара бастады. Қазіргі кезде ЗА валюталық құрылымында 30%-дан астамы долларға тиесілі, басқа шетел валюталарымен, соның ішінде Ресей рублімен (кесімді құны 0,31%) – 33%, яғни активтердің үштен бірі. Бұл есептеу дұрыс болып шықты – коронавирус пандемиясы мен оның салдарына байланысты теңге активінің құнының түсуін аз да болса қалпына келтіруге мүмкіндік туды. 2020 жылдың басынан бергі инвестициялық түсім 667,7 млрд теңге болды, ол негізінен шетел валютасын қайта бағалау есебінен болды – плюс 523 млрд теңге. Әлемдік қор индекстерінің құлдырағанын ескерсек, бұл көрсеткіш тіпті де жаман емес.

Қазіргі кезде ЗА бір бөлігі үш шетелдік компанияның басқаруына берілген, олар: Aviva Investors Global Services Limited – дамушы елдер облигацияларының мандаты бойынша; HSBC Global Asset Management (UK) Limited – жаһандық акциялар; PGIM Limited және Principal Global Investors (Europe) Limited – корпоративтік облигациялар.

Өткен жылы ЗА басқару үшін Aviva Investors компаниясына бергені туралы белгілі болғанда дау-дамай туғанын естеріңізге сала кетейік. Бұл деректі талқылау әлеуметтік желінің ауқымынан шығып кетті, Ұлттық банкке «зейнетақы активтерін сыртқы басқарушыны таңдау механизмдерінің принциптеріне қатысты» депутаттық сауалға жауап беруге тура келді. Жаңа қаулының жобасы жарияланғаннан кейін кез келген адам БЖЗҚ активтері сеніп тапсырылатын шетелдік компанияны таңдау механизмімен таныса алады, дәлірек айтсақ, теория жүзінде – заңнама бойынша солай.

ЗА басқарушы компанияларға қойылатын талап жұмыс тәжірибесі аз, кішігірім компанияларға жол бермеуге бағытталған. Жаһандық мандат бойынша жұмыс тәжірибесі 10 жылдан кем емес, ал басқаруындағы актив көлемі 25 млрд доллардан кем емес болуы тиіс. Арнайы мандат бойынша сыртқы басқарушыға қойылатын талап сәл жеңілдеу: жұмыс тәжірибесі 5 жылдан кем емес, ал клиенттің басқаруындағы актив көлемі 1 млрд доллардан кем емес болуы тиіс.

Бір басқарушыға шетел валютасымен  зейнетақы активінің 10%-дан аспайтын мөлшері ғана беріледі.

Бұл ретте әлі де өсуге болады, өйткені қазіргі кезде шетелдік компаниялар ЗА-ның 3%-ын ғана басқарады.

Шынтуайтында, сыртқы басқарушыға қойылатын негізгі талаптар 2013 жылы зейнетақы активтерін БЖЗҚ-ға біріктіргеннен кейін қабылданған шетелдік ұйымдарды таңдаудың бірінші ережесінде бекітілген, 2017 жылы қайта өңделген талаптармен ұқсас.

Үміткерден сұралатын ақпараттар тізімінде ғана аздаған өзгеріс бар екенін байқауға болады: соңғы құжатта, мәселен, ұйымның бас кеңсесінің кредиттік рейтингі туралы тармақ түсіп қалған, ол 2017 жылғы нұсқада бар болатын. Бұған қоса 3-қосымша пайда болған, бұл алғашқы екі құжатта жоқ болатын: «Инвестициялық және операциялық дью-дилидженс аясында ықтимал шетелдік басқарушылардың қысқаша тізімінен ұсынысқа салыстырмалы анализ жасау үшін бағалау критерийлері». Баспасөз хабарламасында айтылған нәрсе осы.

Өзіміздікі қайда?

2015 жылдан бері қарай зейнетақы активтерін басқаруға отандық басқарушы компанияларды (БК) тарту жөнінде айтылып келеді, бірақ, бұл ұмытылып та кеткен сияқты. Әйтпесе, заң шығару қызметі қарқынды жүрген өткен жылдың желтоқсан айында ҚР ҰБ өзінің 2013 жылғы 27 тамыздағы (!) қаулысына өзгертулер енгізді, бұл құжатта ҚР ҰБ лицензиясы негізінде инвестициялық портфельді басқарушыны таңдау ережесі, «соның ішінде оларға БЖЗҚ-ның зейнетақы активтерін басқару үшін әрекет етуге тапсырма беру талаптары» бекітілген болатын.

Жаңа уәкілетті орган – Қаржы нарығын және қаржы ұйымдарын реттеу және қадағалау агенттігі пайда болуына орай құжаттың атауы өзгертілді, сонымен бірге ықтимал басқарушыға қойылатын талаптар күшейтілді. Атап айтқанда: өтініш берілген күннің алдындағы күннен бастап соңғы есептік ай бойы бұзушылықтың болмауы, пруденциялық нормативтердің болмауы, сонымен бірге өтініш берілген күнге уәкілетті органның басқарушы компанияға қадағалау шарасы және (немесе) санкцияның болмауы.

Өзгертулер биылғы жылдың басынан бастап күшіне енді.

Ал зейнетақы активтерін отандық компаниялардың басқаруына беру мәселесі әлі де шешілген жоқ.

ҚР ҰБ сайтында Зейнетақы активтерін басқару компаниялары (ЗАБК) туралы соңғы деректер 2013 жылғы.

The post Зейнетақы жүйесі: ақшаны лайықты қолға береміз appeared first on Ekonomist Media.