Бүгінде Қазақстан 2 жастан 6 жасқа дейінгі балалардың 80%-ын мектепке дейінгі тәрбие және оқытумен (бұдан әрі – МТО) қамтып отыр. Алайда, ауылдық жерлердегі мектепке дейінгі мекемелердің жартысына жуығы – шағын орталықтар. Яғни республиканың барлық шағын орталықтарының 80%-ға жуығы ауылда орналасқан. Барлық ауылдық шағын орталықтардың жартысына жуығы жарты күн ғана жұмыс істейді. Мұның барлығы МТО көрсететін қызметтер сапасына әсер етеді.

Ауылдағы МТО-ларды кадрмен қамтамасыз ету мәселесі де күрделі болып отыр. Ауылдық және қалалық мектепке дейінгі ұйымдар арасындағы ең үлкен алшақтық материалдық-техникалық қамтамасыз ету жағында екені байқалады. Балабақшаға бейімделген және апатты ғимараттардың көпшілігі ауылдық жерлерде жұмыс істеп тұр. Ауылдық жерлердегі мектепке дейінгі мекемелерде абаттандыру және инфрақұрылым, техника, интернет және т. б. қамтамасыз етуде бітпейтін проблемалар бар.

Ауылдық жерлерде МТО құрып, ұйымдастыру

Тәуелсіз Қазақстанның алғашқы онжылдығы дағдарысқа толы болып шықты және бірінші кезекте МТО-лар қиындықты бастан өткерді. Әсіресе, бұл жылдар ауыл тұрғындары үшін күрделі болды. Егер 1991 жылы ауылдық жерлерде мектепке дейінгі білім беру мекемелері қалаға қарағанда үш есе көп болса, 2000 жылы ауылдық балабақшалар желісі мен орталықтар 95%-ға қысқарды.

2000 жылы ауылда 177 және қалада 912 мектепке дейінгі мекеме болған [1].

Әрине, бұл – балалардың мектепке даярлығы сапасына әсер етті. Мектепалды даярлықтың білім алушылардың үлгеріміне әсерін 1997-1998 оқу жылының бірінші сынып оқушыларынан байқауға болады. Мектепалды даярлығы жоқ балалар бірінші тоқсанның бағдарламасын тек 20,4%-ға игерді, ал мұндай даярлықтан өткен бірінші сынып оқушыларының бағдарламаны игеру деңгейі 91,3% болды [2].

Сондықтан 1999 жылы Қазақстанда балалардың міндетті мектепалды даярлығы енгізілді.

2000 жылдары ауылдық жерлердегі мектепке дейінгі ұйымдар саны қалаға қарағанда жылдам өсті. Олардың саны ауылдық жерлерде 35 есеге, қалалық жерлерде 3,5 есеге артты. Ауылдардағы МТО балалар контингенті 36 есеге, қалада 3,8 есеге артты.

Мектепке дейінгі мекемелер мен балалар контингентінің мұндай өсімі МТО-ның жаңа үлгідегі аз шығынды модельдері, яғни шағын орталықтар мен балалардың қысқа мерзімді топтарының дамуы арқасында тіркелді.

Шағын орталықтар алғаш рет 2004 жылы ашылды. Олардың жұмыс реті икемді кесте бойынша аптасына 2-ден 7 рет, күніне 2-ден 10 сағатқа дейін реттелген. Дегенмен, толық емес күн жұмыс істейтін шағын орталықтар саны басым болды (Шамамен 60%, толық күн істейтін шағын орталықтар – 40,5%) [3].

Шағын орталықтар мобильді болғандықтан, балабақшалардың жүктемесін азайтып, ауылдық жерлерде мектепке дейінгі мекемелер жоқтығы проблемасын шешуге көмектесті. Бала саны аз елді мекендердегі шағын орталықтардың экономикалық рентабельділігіне байланысты, олардың ауылдық жерлердегі саны қарқынды түрде артып келеді. Мәселен, 2005 жылы 181 шағын орталық болған. Бұл – барша мектепке дейінгі білім мен тәрбие беру ұйымдарының 15%-ынан сәл астам болса, 2011-2012 жылдары олардың саны 5 000-нан асып түсті. Бұл – барлық мектепке дейінгі ұйымдардың 65%-дан астамы. Тек 2016 жылдан бастап шағын орталықтардың үлесі балабақшаларға қарағанда төмендеді [4].

2010 жылдан бастап елімізде балаларды мектепке дейінгі тәрбиемен қамтуға арналған «Балапан» бағдарламасы іске қосылды.

Жергілікті атқарушы органдар ауылдардың 30%-дан астамында мектепке дейінгі мекеме ашу үшін бала санының аз болуы себепті балабақшалар салынбағаны туралы есеп берді [5]. Осы кезде қалаларда балабақшаға әрбір үшінші бала тіркелді, ал ауылдық жерлерде – 100-ден 5-еуі ғана [6].

2018 жылы МТО ұйымдарының 60%-дан астамы ауылдық жерлерде орналасқан. Алайда, ауылдағы мектепке дейінгі мекемелер санының көптігіне қарамастан, ондағы бала саны қалаға қарағанда 1,5 есе аз. Бұл айырмашылық ауылдық жерлердегі шағын орталықтардың көптеп шоғырлануына байланысты [7].

1-сурет. Ауылдағы мектепке дейінгі  мекемелер, оның ішінде шағын орталықтар

2019-2020 оқу жылында Қазақстанда 3 950 шағын орталық болды, оның ішінде толық күн оқытатыны – 2 352 (ауылда – 1 749, қалада – 603), жартылай күн  оқытатын орталықтар – 1 598. Қазір шағын орталықтардың басым көпшілігі ауылда орналасқан – 3 079, бұл елдегі шағын орталықтардың жалпы санының 77,9%-ы [8].

Педагог кадрлардың саны мен сапасы

Кадрмен қамтамасыз ету –  ТМО сапасының маңызды факторы. Жас бала психологиясы мен педагогикасын білетін, заманауи білім беру әдістері мен технологияларын меңгерген жоғары білікті мамандарсыз мектепке дейінгі білім беру сапасын арттыру қиын.

2018 жылы педагог қызметкерлер саны 94 838 адам болды, оның ішінде ауылдағылары – 40 518 [9].

2-сурет. Еңбек өтілі бойынша қала-ауыл деп бөлгендегі педагог кадрлардың сан-сапа құрамы

Сурет тәжірибесі жоқ педагогтар мен тәрбиешілердің арасындағы келесі айырмашылықты көрсетеді: мамандардың 60%-ға жуығының еңбек өтілі 5 жылдан аз, 15 жылдан астам өтілі барлар 15%-дан астам. 2019 жылғы жағдай бойынша, еліміздің мектепке дейінгі мекемелерінде 97 209 педагог жұмыс істеді, олардың 65%-ы жоғары білімді, 32,9%-ы арнайы орта білімді, 2,5%-ы жалпы орта білімді.

3-сурет. Білімі мен мамандық деңгейі бойынша педагог кадрлардың сан-сапа құрамы

Педагогтың бейіндік білімі МТО сапасының кепілі. 2008 жылы ЮНИСЕФ 10 стандарт әзірледі. Оның бірі – МТО саласында жоғары білімді педагогтар саны кем дегенде 50% болуы шарт [10]. Алайда, 2019 жылы «Білім туралы» ҚР Заңындағы 51-бап өзгертілді. Онда бейіндік білімі бар адамдар педагогикалық қызметпен айналыса алады [11].

Қазір мектепке дейінгі ұйымдарда жұмыс істеу үшін педагогикалық білім жеткілікті. 2019 жылы Қазақстанның мектепке дейінгі ұйымдарында 97 209 педагогтың 29 103-ының «Мектепке дейінгі тәрбие және оқыту» мамандығы бойынша жоғары білімі болды [12].

Мектепке дейінгі тәрбие және білім беру мекемелері педагогтарының сапалық құрамы соңғы бес жылда түбегейлі өзгерген жоқ. Егер 2015 жылы жоғары санатты педагогтар үлесі 6,6% [13] болса, 2020 жылдың басында 8,4%-ға дейін өсті, яғни 1,8%-ға өсті. Мектепке дейінгі мекемелердегі жоғары және бірінші санаттағы педагогтарының үлес салмағының арта қоймайтын себебі –  төмен жалақыға байланысты кадр жоғары тұрақсыздығы және  екінші санаттағы немесе санатсыз педагогтар санының өсуі.

4-сурет. Санаттар бойынша педагог кадрлардың сан-сапа құрамы

Бұл суреттен балабақша мұғалімдерінің жартысынан көбінің санаты жоқ, ал жоғары санаты бар мұғалімдер 10%-дан аз екенін көруге болады. Санатсыз педагогтардың ең көбі оңтүстік облыстарда. Мұндай көрсеткіштердің себебі осы өңірде мектепке дейінгі мекемеге мұқтаж бала санының көптігі және мектепке дейінгі мектептер өте көп болғандықтан, оларды кадрмен қамту мәселесі өзекті екені. Павлодар, Солтүстік Қазақстан облыстарындағы педагогтар сапасы жоғары [14].

Ауылдағы мектепке дейінгі мекемелердің материалдық-техникалық базасы

Мектепке дейінгі мекемелердегі қолайлы орта мен оңтайлы жағдай –балаларды күтіп-бағу мен дамытудың басты талабы. Қазақстанда мектепке дейінгі ұйымдардың инфрақұрылымдық дамуын және білім мазмұнын жақсартуға арналған мектепке дейінгі мекемелер қызметінің үлгілік қағидалары бекітілген [15]. Әр бала барлық мектепке дейінгі мекемеде дұрыс және пайдалы тамақтануға, таза ауыз суға, тиісті санитариялық жағдайларға, медициналық-санитариялық көмекке, сапалы тәрбие мен оқуға құқылы.

Алайда, ыңғайланған ғимараттарда орналасқан мектепке дейінгі мекемелер желісі бар ауылдық жерлерде күрделі жағдай қалыптасып отыр. Жалпы Қазақстан бойынша осындай ғимараттарда орналасқан  мектепке дейінгі ұйымдардың көбейгені байқалады. Егер 2015-2016 оқу жылында олардың саны 1 892 болса, оның ішінде ауылдық жерлерде 1 268, 2019-2020 оқу жылында 4 177 және 2 493 болды [16]. Бес жыл ішінде өсім екі еседен астам болып отыр.

Соңғы бес жылда апатты жағдайдағы балабақшалардың саны, өкінішке қарай, азайған жоқ. Апатты жағдайдағы мектепке дейінгі 17 мекеменің 10-ы Қызылорда облысында.

Апатты жағдайдағы 17 балабақшаның 13-і ауылдық жерлерде орналасқан [17].

Ауылдық жерлерде әлі күнге дейін мектепке дейінгі мекемелерді абаттандыру мәселесі шешілмеген. Көптеген мектепке дейінгі мекемеде санитарлық талаптарға сәйкес келетін кәріз, ыстық су жүйесі, балаларға арналған ойын алаңдары жоқ. Жеке жылытатын мектепке дейінгі мекемелер саны ауылдық жерлерде қалаға қарағанда 3 есе, суды тасып ішетіндері – 4 есе, ыстық сусызы – 6,6 есе, ал кәрізсізі 9 есе көп.

2018 жылы мектепке дейінгі мекемелердің тек 23,4%-ында дербес компьютер, сенсорлық интерактив тақта, дамытатын компьютерлік ойындар және т.б. құралдар болғанын атап өткен жөн. Қалалық мектепке дейінгі мекемелерге қарағанда, ауылдағы балабақшалар мен шағын орталықтар АКТ жабдығымен 1,5 есе аз жабдықталған [18].

МТО-ны сапалы интернетпен қамтамасыз етуде жағдай қиындау екені байқалады. Жыл сайынғы есептерде интернетке қосылған мектепке дейінгі мекемелер саны өскені туралы әдемі хабарланады. Алайда, 2020 жылдың басынан бергі пандемия және қашықтан оқытуға мәжбүрлі көшу Қазақстандағы білім беру жүйесін интернеттендіру және цифрландыру саясатының сәтсіз болғанын көрсетті. 

Ауылдық және қалалық мектепке дейінгі мекемелер арасындағы алшақтық айқын көрінетін жоғарыда аталған салалардан басқа, теңсіздіктің тағы бірнеше факторы бар. Мысалы, балаларды медициналық-санитарлық көмекпен қамтамасыз ету, балалардың сапалы, теңгерімді және уақытылы тамақтануын ұйымдастыру және т. б. игіліктер теңесе алмайды.

Қорытынды мен ұсыныстар

Ауылдық МТО жүйесінде шешілмеген мәселелер қордаланып тұр. Мектеп жасына дейінгі балаларды тәрбиелеу және оқыту баланың болашақ дамуы мен әл-ауқатының негізі екені белгілі. Осыған байланысты, МТО-ға байланысты мәселелерді шұғыл түрде шешу қажет. Жоғарыда айтылғандай, МТО процесінің сәттілігі тек мектепке дейінгі ұйымдардың желісімен ғана емес, сонымен қатар көрсетілетін білім беру қызметтерінің сапасы, оларды абаттандыру және инфрақұрылыммен қамтамасыз ету және т. б. сияқты көптеген факторға байланысты.

Сондықтан, жоғарыда айтылғандарға сүйене отырып, біздің ұсыныстарымыз:

1. «Балапан» мемлекеттік бағдарламасын мысалға ала отырып, МТО дамытудың жаңа ұлттық бағдарламасын қабылдау қажет. Ұлттық жоспардың болуы мектепке дейінгі білім берудің тұрақты түрде сандай және сапалай өсуін көрсетеді.
2. МТО жүйесін қаржыландыруды ұлғайту. ЖІӨ-нің 0,1%  қаржыландыруын ЭЫДҰ елдері бойынша жалпы алғанда 1,0-2,0% стандарт көрсеткішке дейін жеткізу қажет.
3. «Мектепке дейінгі тәрбие және оқыту» мамандығына мемлекеттік білім беру гранттарын (республикалық, өңірлік) ұлғайту.
4. Мектепке дейінгі мекемелерге жұмысқа қабылдау кезінде міндетті психологиялық тест алу, ауылдағы МТО педагогтарының біліктілігін арттыру үшін жағдай және жүйе жасау.
5. Мектепке дейінгі ұйымдар желісін ұлғайту. Болашағы бар ауылдарда толыққанды балабақшалар желісін кеңейту (“Ауыл – Ел бесігі” салааралық жобасына сәйкес), сондай-ақ толық күн істейтін шағын орталықтарды ұлғайту.

Дереккөз:

[1] Қазақстан Республикасының Білім беру жүйесінің жай-күйі мен дамуы туралы Ұлттық баяндама, 2016 жыл. С.Ирсалиев, А. Култуманова, Э. Тулеков, Т. Булдыбаев, г. Кусиденова, Б. Искаков, Л. Забара, Л. Барон, Е. Коротких – Астана: «Ақпараттық-талдау орталығы» АҚ, 2017. – 95-б. 

[2] 2000-2005 жылдарға арналған «Білім беру» жайлы мемлекеттік бағдарлама.

[3] Балаларды мектепке дейінгі тәрбиемен қамтамасыз ету жөніндегі 2010-2020 жылдарға арналған «Балапан» бағдарламасы.

[4] Қазақстан Республикасының Білім беру жүйесінің жағдайы және дамуы туралы Ұлттық баяндама, 2016 жыл. Астана: «АТО» АҚ, 2017 – 97-100-бб.

[5] Балаларды мектепке дейінгі тәрбиемен қамтамасыз ету жөніндегі 2010-2020 жылдарға арналған «Балапан» бағдарламасы.

[6] ҚР 2011-2020 жылдарға арналған бағдарламасы.

[7] Қазақстан Республикасы Білім беру жүйесінің жағдайы және дамуы туралы Ұлттық баяндама (2018 жылдың қорытындысы бойынша). – Нұр-Сұлтан, 2019. – 68-69-бб.

[8] «Қазақстан Республикасының Білім беру жүйесінің статистикасы» ұлттық жинағы – «Ақпараттық-талдау орталығы» АҚ: Нұр-Сұлтан, 2020. – 31-32-бб.

[9] Қазақстан Республикасы Білім беру жүйесінің жағдайы және дамуы туралы Ұлттық баяндама (2018 жылдың қорытындысы бойынша). – Нұр-Сұлтан, 2019. – 224-б.

[10] UNICEF (2008), The Child Care Transition: A League Table of Early Childhood Education and Care in Economically Advanced Countries. Italy: UNICEF Innocenti Research Centre // https://www.unicef-irc.org/publications/pdf/rc8_eng.pdf.

[11] Білім туралы 2007 жылғы 27 шілдедегі ҚР Заңы (07.07.2020 жылғы жағдай бойынша өзгерістер мен толықтырулармен).

[12] «Қазақстан Республикасының Білім беру жүйесінің статистикасы» ұлттық жинағы – «Ақпараттық-талдау орталығы» АҚ: Нұр-Сұлтан, 2020. – 43-б.

[13] сол дереккөзден – 28-б.

[14] «Қазақстан Республикасының Білім беру жүйесінің статистикасы» ұлттық жинағы – «Ақпараттық-талдау орталығы» АҚ: Нұр-Сұлтан, 2020. – 45-б.

[15] «Тиісті үлгідегі білім беру ұйымдары қызметінің үлгілік қағидаларын бекіту туралы» ҚР Білім және ғылым министрінің 2018 жылғы 30 қазандағы №595 // бұйрығы http://adilet.zan.kz/rus/docs/V1800017657

[16] «Қазақстан Республикасының Білім беру жүйесінің статистикасы» ұлттық жинағы – «АТО» АҚ: Астана, 2016. – 48-б.; «Қазақстан Республикасының Білім беру жүйесінің статистикасы» ұлттық жинағы-«АТО» АҚ: Нұр-Сұлтан, 2020. – 49-б.

[17] «Қазақстан Республикасының Білім беру жүйесінің статистикасы» ұлттық жинағы – «АТО» АҚ: Нұр-сұлтан, 2020. – 49-б.

[18] Қазақстан Республикасы Білім беру жүйесінің жағдайы және дамуы туралы Ұлттық баяндама (2018 жылдың қорытындысы бойынша). – Нұр-Сұлтан, 2019. – 129-132-бб.

The post Ауылдағы балабақшалар: сан неге сапаға ұласпайды? appeared first on Ekonomist Media.

БЕРКЛИ – Бір жыл бұрын БҰҰ тұрақты даму саласында 17 мақсатты белгіледі. Бұл мақсаттардың бірі 2030 жылға қарай шынайы гендерлік теңдікке қол жеткізуді көздейді. 

Қыздар мен әйелдердің құқықтары мен мүмкіндіктерін кеңейту – моральдық және экономикалық тұрғыдан дұрыс шешім. Жақында жарияланған бірнеше зерттеу экономикалық мүмкіндіктер мен нәтижелердегі гендерлік алшақтыққа байланысты экономикалық және адами капиталдың дамуына көп шығын жұмсалып отырғанын көрсетті. 

БҰҰ бас хатшысының жоғары деңгейлі тобы дайындаған баяндамада бұл алшақтықты жойып, тұрақты даму мақсаты мен инклюзивті экономикалық өсімге қол жеткізу үшін ел үкіметтері, кәсіпорындар, үкіметтік емес ұйымдар мен көпжақты даму жөніндегі агенттіктер қандай шаралар қабылдау керегі жазылған. Есеп нәтижесі елде гендерлік теңдік деңгейі жоғары болған сайын білім беру мен денсаулық сақтау саласы жақсарып, жан басына шаққандағы табыс көлемі өсіп, жедел әрі инклюзивті экономикалық өсім тіркеліп, халықаралық деңгейдегі бәсекеге қабілеттілік артатынын дәлелдейді. 

McKinsey ғаламдық институтының көп талқыланған зерттеуіне сәйкес, еңбекке қабілетті азаматтар арасындағы гендерлік алшақтықты жою, толық жұмыс күніне қарағанда жартылай жұмыс күніне басымдық беру және жұмыспен қамту мәселесін шешу 2025 жылға қарай әлемдік жалпы ішкі өнімді 12-25 пайызға арттырады. Басқа әдістер қолданылған өзге зерттеулер, әсіресе, туу көрсеткіші төмен Жапония, Оңтүстік Корея, Германия және әйелдердің экономикалық белсенділігі төмен Пары шығанағындағы елдер бойынша жасалған қорытындылар да осыған ұқсас нәтиже көрсетті. 

Гендерлік теңдіктің бизнеске де пайдасы зор, өйткені әйелдер тауарды өндіруден тұтынушыға жеткізуге дейінгі барлық процеске үлкен үлес қосады. БҰҰ-ның есебінде жұмыспен қамту, жалақы төлеу, көшбасшылықты дамытуда гендерлік теңдік қағидасын ұстанатын, талантты қызметкерлерді жұмысқа тартып, ынталандырып, компанияда ұстап қалуға тырысатын, күрделі мәселелерді әртүрлі командалардың көмегімен шешуге дағдыланған кәсіпорындардың көп артықшылыққа ие болатыны айтылған. Тағы бірнеше жаңа зерттеуге сәйкес, директорлар кеңесі мен басқарушы қызметке көбіне әйелдерді тағайындаған компаниялардың табысы жоғары болады. 

Қазір әлемдегі қыздардың 90% көбі бастауыш мектепті бітіреді. Көп өңірде колледж бітіруші түлектердің қатарында ерлерге қарағанда әйелдер көп. Осындай жетістіктерге қарамастан, ақылы және ақысыз, ресми және бейресми, мемлекеттік және жекеменшік, ауыл шаруашылық және кәсіпкерлік жұмыстарда үлкен гендерлік алшақтық тіркеліп отыр.  Әлемдегі 15 жастан асқан әйелдердің 50% ғана ақылы жұмыс істеу мүмкіндігіне ие. Ерлер арасында бұл көрсеткіш 75% құрайды. Әйелдер ерлерге қарағанда ақысыз еңбекпен үш есе көп айналысады. Әйелдер жұмыста төмен жалақы, еңбек жағдайының нашарлығы және кәсіби тұрғыдан өсу мүмкіндігінің болмауы сияқты гендерлік стереотиптерге жиі кезігеді.

Әйелдер ерлермен бірдей немесе соған теңестірілген жұмыс үшін әлдеқайда аз жалақы алады (жалақы көлеміндегі айырмашылық әр елде әртүрлі). Компаниялардың басшылық қызметінде немесе үкіметте отырған әйелдер саны аз. Ерлер басқаратын компанияларға қарағанда, әйелдерге тиесілі кәсіпорындар аз қызметкермен табыс табу және өсу мүмкіндігі шектеулі салаларды көбірек таңдайды. 

БҰҰ есебінде барлық деңгейдегі даму мен жұмыс орындарында гендерлік теңдік орнатуға кедергі келтіретін факторлар аталған. Оларға қолайсыз әлеуметтік нормалар, дискриминациялық заңдар, әйелдер құқығының дұрыс қорғалмауы, үй шаруасы мен бала күтіміне байланысты ақысыз еңбектегі гендерлік алшақтық, цифрлық, қаржылық және мүліктік активтерге тең дәрежеде қол жеткізе алмау жатады. 

Әлеуметтік нормалар  әйелдердің экономикалық жағдайына бірнеше жолмен әсер етеді: олар әйелдердің білім алу және кәсіппен айналысудағы мүмкіндіктерін қалай пайдалануы керегін анықтайды; үйдегі ақысыз еңбек бөлінісіне, әйелдер көп жұмыс істейтін медицина және білім беру саласындағы жалақыға әсер етеді; дискриминациялық гендерлік стереотиптерді, әйелдердің жалақы алу және кәсіби тұрғыдан өсу мүмкіндіктерін шектейтін жасырын тұжырымдарды күшейтеді. 

Көп елде қолайсыз әлеуметтік нормалар заң жүзінде бекітіліп, әйелдердің кәсіби құқығын, төлқұжат алу, үйден шығу, бизнес ашу, мүлікке иелік ету және мұраға алу мүмкіндігін шектейді. Халықаралық валюта қорының сараптамасына қарап, мұндай құқықтық дискриминация әйелдердің білім алу мүмкіндігінің төмендігіне, еңбекақы төлеудегі гендерлік алшақтық пен әйелдерге тиесілі кәсіпорындардың аздығына байланысты деген қорытынды жасауға болады. Дүниежүзілік банктің дерегінше, 103 елдің заңында азаматтарды жұмысқа аларда жынысына қарамау керегі жазылмаған, ал 101 мемлекетте ресми қызметтегі бірдей жұмыс үшін әйелдер мен ерлерге тең дәрежеде жалақы төлеу талап етілмейді. 

Жүздеген миллион әйел бейресми жұмыс істейді. Олар заңмен қорғалмаған, әлеуметтік және еңбек құқықтарын пайдалана алмайды. Мысалы, Үндістанда 120 миллион әйел (ақылы жұмыс істейтін әйелдердің 95%), Мексикада 12 миллион әйел (жұмыс істейтін әйелдердің 60%) бейресми жұмыс істейді. Бейресми жұмыс істейтін адамдар еңбек жағдайын жақсартуды, жалақысын көтеруді талап ете алмайды. Әсіресе, әйелдерге қарсы жыныстық бопсалау, зорлық және репродуктивті құқығын шектеу шаралары жиі қолданылады. 

Әйелдердің экономикалық мүмкіндігін шектейтін фактордың бірі – ақысыз еңбектегі гендерлік алшақтық. Әйелдердің үй шаруасы мен бала күтіміне байланысты міндеттемелері «ана болғаны үшін салынған айыппұлға» ұқсайды. Бүкіл әлемде кішкентай баласы бар аналар күтімге мұқтаж баласы жоқ басқа әйелдер мен дәл осындай отбасылы ерлерге қарағанда әлдеқайда аз табыс табады. Ерлердің бала санына байланысты жалақысы өсіп, “әке болғаны үшін үстеме ақша” алатынын растайтын дәйектер де бар. 

Ақысыз жұмыс уақытын қысқарту және қайта бөлу үшін мемлекеттік және жекеменшік секторлар инфрақұрылымға, бала күтімін жеңілдететін қызметтерге, мектепке дейінгі білім беруге, отбасылық демалыстарға, отбасымен бірге баруға болатын жұмыс орындарына инвестиция құюы керек. Мұндай инвестициялар жекелеген тұлғалар мен отбасыларға ғана емес, бизнес пен экономикаға да пайдалы. Өйткені инвестицияның көмегімен экономикалық белсенді әйелдердің үлесі мен еңбек өнімділігі артып, күтімге байланысты жаңа жұмыс орындары құрылып, балалардың мектептегі үлгерімі жақсарып, болашақта білім деңгейі жоғары болады.

Бүкіл әлемнен жиналған деректерге сүйеніп, БҰҰ есебінде әйелдердің экономикалық мүмкіндіктерін шектейтін кедергілерді жоюдың тексерілген әдістері ұсынылған. Биыл Дүниежүзілік банк пен Халықаралық валюта қорының жыл сайынғы кездесуінде әлем көшбасшылары жедел өсімге қол жеткізудің жолын іздейді. Ендеше бұл тізімде гендерлік теңдік бірінші орында тұратын шығар деп үміттенеміз. 

Лаура Тайсон АҚШ президентінің жанындағы экономикалық кеңесшілер кеңесінің бұрынғы президенті, Берклидегі Калифорния университеті жанындағы Хаас бизнес мектебінің профессоры, Rock Creek Group компаниясының аға кеңесшісі. Джени Клугман Дүниежүзілік банктің аға кеңесшісі, Гарвард университеті Джон Кеннеди атындағы мемлекеттік басқару мектебіндегі «Әйелдер және қоғамдық саясат» бағдарламасының ғылыми қызметкері. 

Copyright: Project Syndicate, 2016.
www.project-syndicate.org

The post Гендерлік теңдікке қол жеткізуге не кедергі? appeared first on Ekonomist Media.

Алайда, ашық дереккөзде тек өңірлер бойынша ғана емес, жалпы ел көлемінде әлеуметтік әлсіз топтардың кей категориясы туралы ақпарат жоқ.

Халықтың әлеуметтік әлсіз топтарына қатысты мемлекет ұсынатын қандай да бір мүмкіндіктер мен қызметтер туралы ұсынылған ақпарат та толық емес. Азаматтардың өзі бұл жағдайды қалай шешіп жүргенін, олардың ақпараттық жағынан қаншалықты хабардар екенін, тиісті көмекті қандай көлемде және қаншалықты сапалы алып жүргенін түсіну де қиын.

Әлсіз әлеуметтік топқа кімдер жатады?

Әлеуметтік жағынан әлсіз топқа белгілі бір жағдайларға байланысты үйінен, асыраушысынан немесе еңбек ету қабілетінен айырылған (туғаннан болмаған) азаматтарды жатқызады.

Кіріс тұрғысынан алғанда, әңгіме өмірлік жағдайының қиын болуына байланысты кірісі төмен немесе ешқандай ақша табуға мүмкіндігі жоқ азаматтар туралы.

Әлеуметтік әлсіз топтарға 1-кестеде көрсетілген азаматтар жатады.

1-кесте. ҚР азаматтарының әлеуметтік әлсіз топтары мен олардың саны

Дереккөз:ҚР ҰЭМ СК және басқа да мемлекеттік органдардың ашық дерек көздері

Екі категория бойынша деректер 2016 жылдың наурыз айындағы мәліметтерге сүйене отырып, шамамен алынды. Мәселен, толық емес отбасылар саны 460 мың отбасы болған екен. 2020 жылы олардың саны шамамен 540 мың болды деуге болады, соның ішінде ажырасу статистикасын да есепке алдық. Мемлекеттік немесе қоғамдық міндетті атқару барысында қаза болғандардың отбасы мүшелері шамамен 2 600 деп алдық, 2016 жылдың соңында олардың саны 2 412 болған.

Қазақстан халқының әлеуметтік жағынан әлсіз тобына жататындардың жалпы саны 5 млн адамнан астам, бұл – шамамен ел халқының ширегіне жуығы.

Жәрдемақы мен баспана

Халықтың әлсіз әлеуметтік топтарына қатысты саясат әр категория тұрғысынан алғанда әртүрлі, ол бірнеше бағыттан тұрады. Атап айтқанда, мемлекеттік бюджеттен бөлінетін төлем бар, оның өзі бірнеше деңгейден тұрады. Бұған қоса, білім беру және тұрғын үй саясатында белгілі бір жеңілдіктер бар, бірқатар медициналық қызмет түрі тегін көрсетіледі, бірқатар алым мен салықтан босатылады.

Тұрғын үй мәселесін шешу үшін 2019 жылдың маусым айында «Бақытты отбасы» мемлекеттік тұрғын үй бағдарламасы іске қосылды, ол бойынша 20 жылға 10%-дық алғашқы жарнамен жылдық мөлшерлемесі 2% жеңілдетілген ипотека беріледі. Сонымен қатар, әлеуметтік жағынан әлсіз топ өкілдеріне сатып алусыз әлеуметтік үйді жалға алуда басымдық беріледі.

2019 жылы елдегі әлеуметтік әлсіз топтардың ішінде мұқтаждардың саны 150 мың отбасынан астам болған.

Денсаулық сақтау саласындағы қызметке бірқатар қымбат медициналық процедура, көптеген дәрілік препараттар, стоматология қызметі және басқа да жеңілдіктер кіреді.

Дегенмен, әлеуметтік қамсыздандыру мәселесінде өңірлік фактордың да маңызы зор, көп нәрсе жергілікті бюджеттің мүмкіндігіне байланысты. Алматы және Нұр-Сұлтан қалаларында мүгедектер мен зейнеткерлердің санаторий-курорт жағдайында сауықтыру, түрлі даму және демалыс орталықтарына бару мүмкіндігі болса, өзге өңірлерде мұндай қызмет түрі көрсетілмеген.

Халықтың әлсіз әлеуметтік тобына жататындардың ішінде белгілі бір категориялар мемлекеттің тұрғын үй қорынан тұрғын үй алуға құқылы. Мүмкіндігі шектеулі адамдар тек үй алып қана қоймай, өздеріне мейлінше қолайлы үйді таңдауға құқылы, ол үйдің арнайы құралдар мен жүріп-тұруға бейімделген болуын да талап ете алады. Мүгедектерге тиесілі қызмет түрлері тізімінде толыққанды өмір сүру үшін қажетті инфрақұрылыммен қамтамасыз ету де бар.

Жетім балалар да кәмелеттік жасқа толғаннан кейін үй алуға құқылы.

Ақпарат тапшылығы

Халықтың әлсіз әлеуметтік топтарына қолдау көрсету шаралары мейлінше анық-қанық жазылғанымен, олардың іс жүзіндегі тиімділігі туралы айту өте қиын. ҚР бірінші президенті Нұрсұлтан Назарбаев 2018 жылы белгілеп берген халықтың әлеуметтік жағынан аз қорғалған топтарына қатысты атаулы әлеуметтік көмек жөнінде атқарушы органдардың ресми тәсілі туралы айтқаны да жағдайды қиындатып отыр.

Елдің әр өңірінде әлеуметтік әлсіз топтарды ұсынуды түсінудің өзінде қиындық кездеседі. Ашық дереккөзде ауыр созылмалы аурулардың кейбір түрімен ауыратын азаматтар саны туралы дерек жоқ, өңірлерге қатысты ақпаратты табу тіптен қиын. Мүгедектер туралы ақпарат бар болғанымен, өңір бойынша арнайы инфрақұрылымның бар-жоғы туралы ақпарат жоқ.

Еліміздің әр өңірінде халықтың әлеуметтік жағынан әлсіз топтарының әлеуметтік қамсыздандыру жағдайы әртүрлі, сондықтан олар алып отырған көмектің сапасы туралы айту қиын. Алматы мен Нұр-Сұлтан қалалары бойынша қажетті инфрақұрылымды дамыту мәселесіне назар аударылып отырғанымен, басқа өңірлерде бұл мәселеге қатысты ақпарат ұсынылмаған.

Еліміздің әр өңірінде қажетті инфрақұрылыммен қамтамасыз ету деңгейін білу үшін бірыңғай ресурс, интерактив тақта керек, мұндай мәлімет мүгедектер бойынша ғана емес, қарттарға, ауыр дертке шалдыққандарға қатысты да болғаны жөн. Мұндай ресурс халықтың әлеуметтік жағынан әлсіз тобына жататын азаматтары үшін де қажет, жағдайды түсіну үшін, ұсынылып отырған мүмкіндіктер туралы құлағдар болып отыру үшін де керек.

Сонымен бірге, халықтың әлеуметтік жағынан әлсіз топтарына қолдау көрсету саласындағы жағдайды жәй ғана түсіну үшін де ақпарат алудың күрделі екенін атап өткен жөн. Әлеуметтік көмек алатын категория саны – 11, олардың әрқайсы бойынша мемлекет жүзеге асырып отырған барлық қолдау түрі көрсетілген бірыңғай тізім болуы керек және оның халыққа түсінікті тілде жазылуы маңызды.

The post Қазақстанда халықтың әлеуметтік жағынан әлсіз топтарымен қалай жұмыс істейді? appeared first on Ekonomist Media.

Ажырасу – қалыпты жағдай

Уақыт өткен сайын қазақстандықтардың отбасы құндылығы айтарлықтай өзгеріске ұшырауда. Бұл елдегі және әлемдегі қоғамдық-саяси, әлеуметтік-экономикалық жағдайдың өзгеруімен байланысты. Қалыптасқан жағдайға сай, адамның экономикалық және жеке қауіпсіздігіне қанағаттану деңгейі беки түскен сайын қоғам да ашық бола түседі және адамдар бір-біріне мейлінше толерантты қарай бастайды. Олай болмаған жағдайда азаматтар бәріне төзімсіздік танытады, бұл оларды өзгелерден ерекшелей түседі.

Жиырма жылдай бұрын ғана неке және балалы болу ересек ер мен әйелді қоғамның толыққанды мүшесі ретінде мойындаудың маңызды шарттарының бірі болатын. Ата-аналардың көпшілігі (әсіресе дәстүрді ұстанатын отбасында) тұрмыс құрмаған немесе ажырасқан қыздарын туған-туыс пен таныстардың алдында ұятқа қалу ретінде қабылдайтын. Тек салмақты себеп болған жағдайда ғана некені бұзуға болатын, көп жағдайда әйелдер ата-анасынан, айналадағылардан ұят болады деп өздерін тоқтататын, сонымен бірге олар көбіне ер адамдарға экономикалық жағынан тәуелді болатын.

2000 жылы елімізде ажырасудың жалпы коэффициенті 1,84 болған (1000 адамға шаққанда). 2018 жылы көрсеткіш екі есеге артып, 1991 жылдан бері есептегендегі жоғарғы деңгейге жетіп, 4,0 болды.

Елімізде ажырасудың бұлайша артуының бір ғана себебін айту қиын, оған түрткі болатын себеп көп, соның ішінде әйелдердің экономикалық азаттығы да бар. 

Жас отбасы бетпе-бет келетін экономикалық проблемалар айырылысуда айтарлықтай рөл ойнайды. Жеке баспананың болмауы, еркектің немесе әйелдің ата-анасымен бір шаңырақ астында тұруы көп қиындық тудырады. Оның ішінде туыстардың араласуына орай туындайтын мәселелер де бар. «Қазақстан отбасылары-2019» ұлттық баяндамасында келтірілген деректер де осы сөзімізді растай түседі: ажырасуға түрткі болған себептердің ішінде «отбасына туыстардың араласуы» деген тармақ алдыңғы қатарда (61,0% жағдайда); «моральдық шектеулердің болмауы, өзін тым еркін сезіну» деген тармақ 41,0%-бен екінші орында болса, «отбасы институтының дағдарысы» деген жауап 35,9% жинаған.

Елімізде ажырасу көлемі көптігіне қарамастан, қазақстандықтар үшін отбасы ең жоғарғы құндылық болып қалып отырғанын парадокс деуге болады; жұмыс, достар, дін және бос уақыттан гөрі отбасы алдыңғы орында.

Дүниежүзілік құндылықтарға шолудың алтыншы және жетінші толқынының деректері мен отандық зерттеулер де осылай деуге итермелейді.

Қазақстандықтардың отбасын және отбасы құндылығын жоғары бағалайтыны күшті консервативтік және патерналистік көңіл-күйден байқалады, ал ажырасудың көбеюі олардың біртіндеп әлсіреп жатқанын көрсетеді. Соның ішінде модернизацияның ықпалы да бар, біздің елімізде еркектердің де, әйелдердің де, балалардың да дәл қазіргідей еркін және тең дәрежелі болған кезі жоқ.

Шаңырақ көтеруді мүлдем қаламайтын немесе заңды некеге тұрмай, басқа жолды таңдайтын (мәселен, азаматтық неке) адамдарға да түсіністікпен қараудың артып келе жатқанын байқауға болады.

ЛГБТ: мойындамаймыз, бірақ көнеміз

ЛГБТ қауымдастыққа келетін болсақ, Қазақстанда біржынысты некеге рұқсат жоқ, дегенмен қоғамда олардың бой көрсетуі жиіледі. Елімізде тақырыптық ақпарат ресурстары бар, ЛГБТ қауымдастық өкілдері әзірге сәтсіз болғанымен, өз құқықтарын қорғау мақсатымен митинг ұйымдастыруға талпыныс жасап жүр, ал Қазақстанның туы дүниежүзінің түрлі еліндегі гей-парадтарда алдыңғы қатардан көрініп қалады.

БАҚ пен әлеуметтік желі қалыптастырып отырған мұндай көріністен кейін қоғамда оларды мойындау деңгейі артып келе жатқанын байқауға болады, бұл біртіндеп оларға деген төзімсіздікті төмендетеді. Мұндай жағдай бізге ғана емес, жалпы посткеңестік кеңістікке тән.

Алайда, Қазақстан қоғамы бұл қозғалысты мойындауға дайын емес екені анық, олай болса, алдағы оншақты жылда ЛГБТ құқықтары кеңейе қояды деп үміттенудің реті жоқ.

Эберт қорының қазақстандық құндылықтар туралы зерттеуінде ел тұрғындарының біржынысты некеге көзқарасы берілген. Сұрауға жауап бергендердің 90%-ға жуығы теріс пікір білдірсе, респонденттердің 1%-ы ғана оң қабақ танытқан. Салыстыру үшін айтсақ, Батыс Еуропада мұндай некені қолдайтындардың үлесі 70% болса, Ресейде – 3%. Зерттеу нәтижесі, сонымен бірге, қазақстандықтардың 70%-ының ЛГБТ қауымдастық өкілдерімен көрші тұрғысы келмейтінін көрсеткен, осының өзі отандастарымыздың көзқарасынан хабар береді.

Ағарту және айту

Отбасы институты мемлекеттің үздіксіз көңіл бөлуін талап етеді, қазірге дейін бұл бағытты дамыту бойынша негізгі реттеуші де мемлекет. Алайда, Қазақстанда оң өзгерістерге бастамашы болатын көбіне-көп азаматтық қоғам белсенділері мен үкіметтік емес ұйымдар екенін айтқан жөн. Қазақстан мектептерінде жасөспірімдерге жыныстық тәрбие беру мен отбасылық өмір туралы ағарту сабақтарын енгізуге ықпал еткен де осындай ұйымдар.

Денсаулық сақтау министрлігі таратқан мәліметтерге сүйенсек, елімізде жасөспірім қыздардың жүктілігі жылдан-жылға артып отыр. Өткен жылдың өзінде ғана 1600 жағдай тіркелген, оның ішінде көпшілігі жасанды жолмен жүктілікті үзумен аяқталған. Бозбалалардың 40%-ға жуығы алғашқы жыныстық қатынасқа 18 жасқа дейін барады. Оқушы жастардың жыныстық мәдениет және контрацепция туралы білімі жеткілікті деңгейде емес екені байқалады. Мұның салдары ерте жүктілікке, түрлі жұқпалы аурулармен ауыруға алып келеді, сонымен қатар ұлдардың девиантты жыныстық мінез-құлқы зорлық жасауға және қатігездікке соқтырып жатады.

Бұл мәселе бойынша мыңдаған зерттеу жасалды, тек өткен жылы ғана Қазақстанның бірнеше мектебінде жасөспірімдерге жыныстық тәрбие сабағын өткізу бойынша бірнеше сағат бөлу жобасы іске қосылды. Сабақ кезінде арнайы дайындықтан өткен мұғалімдер отбасындағы қарым-қатынас, отбасын құрудағы еркек пен әйелдің рөлі, репродуктивтік денсаулық мәселесін көтереді.

Бұл – бүкіл қоғам үшін маңызды жоба.

Жасөспірімдерге жасына сай, дұрыс ақпараттың ұсынылуы қауіп-қатер деңгейін айтарлықтай төмендетіп, дұрыс отбасын құрып, ол отбасында дұрыс қарым-қатынас қалыптастыруға оң әсер етеді.

Отбасылық құндылықтың өзгеріске ұшырауы – объективті және сан қырлы процесс. Ол көп жағдайда мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық және саяси-құқықтық даму деңгейіне байланысты. Неғұрлым көп еркіндік берілген сайын қоғамдағы толеранттылық деңгейі де арта түседі. Қазірдің өзінде қоғамда отбасы құндылығына қатысты консервативтік (көп жағдайда) қана емес, модернизацияланған көзқарас та бар. Бұл қоғамның да, отандық және шетелдік зерттеушілердің де назарын аудартып отыр. Ал олар еліміздегі отбасы құндылығының қазіргі жағдайын әлеуметтік зерттеу түрінде ұсынып, үлес қосып отыр.

The post Өзгерген құндылықтар: отбасы, ЛГБТ және жыныстық тәрбие туралы appeared first on Ekonomist Media.

Почему экономический рост не приводит росту качества потребления? Почему даже при росте показателя реального дохода населения качество потребления не растет? Откуда взять ресурсы на потребление в этих условиях? Все эти вопросы актуальны не только для экономистов, но в большей степени для политиков – людей принимающих решения в условиях высокой неопределенности. 

В основу этого материала легли тезисы автора, изложенные на заседании КИПР, проведенном совместно с проектом Ekonomist.kz, в Алматы, 26 ноября 2019 года. 

Что такое потребление?

Потребление – приобретение товаров и услуг за счет расходования доходов или сбережений. В этом материале мы говорим о таком субъекте потребления, как потребитель, и о таком виде потребления, как личное. 

В экономической науке в последние 200 лет было выявлено несколько десятков  законов потребления – положений, которые в значительной мере отражают общие правила поведения экономических игроков вне зависимости от регионального или культурного контекста и о которых не принято спорить. Ниже предложены наиболее важные из них в контексте избранной тематики. 

Основной психологический закон Кейнса

•   Личное потребление зависит от уровня доходов, однако его динамика отстает от роста доходов.
•   При росте уровня своих доходов люди склонны увеличивать потребление, но не в меру роста доходов, а в меньшей степени. Процент дохода, направляемый на сбережения, растет по мере роста доходов.

Закон Энгеля

•   Поведение потребителей связано с размером получаемого ими дохода и по мере роста доходов потребление населением благ возрастает непропорционально.
•   Расходы на питание возрастают в меньшей степени, чем расходы на предметы длительного пользования, путешествия или сбережения.

Закон Мальтуса

•   При одном и том же количестве благ их распределение по семьям и индивидуумам зависит от соотношения лиц, приносящих доход, и иждивенцев в семье. Больше детей – ниже доходы.

Далее я рассмотрю, как менялись эти три составляющие – расходы на потребление, доходы и сбережения – в Казахстане в последние годы и месяцы.

Расходы домохозяйств

Расходы на потребление по закону Энгеля хорошо характеризуют уровень жизни населения. В ряду таких стран, вышедших из социалистического лагеря, как Эстония, Польша, Россия и Беларусь, показатели Казахстана наиболее скромные: казахстанцы пускают на продукты питания около 50% своих расходов, эстонцы – чуть больше 20%, россияне – около 30%.

Рост доли продовольственных товаров в денежных расходах населения Казахстана поступательно растет последние 10 лет. С 2015 года рост ускорился. В 2009-2019 годы вес расходов на продовольствие увеличился на 10 п.п. Во II квартале 2019 года доля расходов на потребление продуктов питания в структуре потребительских расходов достигла пика за последние 10 лет – 51,2%.

Доля непродовольственных товаров в структуре расходов сократилась в 2009-2019 годы на 6,2 п.п. – до 21,0%. Доля платных услуг снизилась на 4,4 п.п. – до 20,6%.

Это значит, что казахстанцы – по крайней мере те 12 тыс. домохозяйств, которые попали в периметр опроса статкомитета – отказываются от товаров долговременного пользования и различных услуг в пользу еды.

Доходы домохозяйств

С чем связана такая структура потребления? Ответ на этот вопрос могут дать сведения о доходах казахстанцев.

Рост реальных доходов населения составил по итогам янв.-сент. 2019 года составил 6,4%.

Однако реальные доходы населения не росли устойчиво – в последние 10 лет мы наблюдали два года снижения реальных доходов и еще 4 года низкого роста доходов (ниже 5%). Доходы распределяются по экономике неравномерно: разрыв между медианной и средней заработной платой почти двукратный. Чуть менее 30% экономики находится в тени, в неформальном секторе заняты около 16% рабочей силы.

Показательно, что в структуре денежных доходов населения предельно снизилась доля заработной платы на 7,8 п.п. – до 62,4%. Доля доходов от предпринимательской деятельности на 0,9 п.п. – до 10,4%. Доля пенсий выросла на 8,3 п.п. – до 15,8%.

Показательно, как сильно меняется структура населения по доходам при росте количества детей в семье. Около 90% семей, в которых 4 и более детей находятся на пороге или ниже уровня бедности. В условиях нынешнего уровня благосостояния многодетность – фактор бедности.

Сбережения

Устойчивый рост реальных доходов в соответствии с законом Кейнса должен выливаться в рост сбережений. В условиях неравномерного распределения богатства в экономике – 162 человека владеют половиной благосостояния страны – логичнее опираться не на портфель депозитов физлиц, а на опросы населения.

В опросе об инфляционных ожиданиях, который проводит Нацбанк РК есть данные респондентов о состоянии их сбережений. В сентябре 2019 года доля респондентов, у которых снизились сбережения находилась на самой высокой отметке за последние 12 месяцев – 20,5% (рост на 1,7 п.п.). Доля респондентов, которые не смогли сделать сбережения по итогам этого месяца достигла 86,9%.

Бұл материалдың негізін 2019 жылы 26 қарашада Алматы қаласында Ekonomist.kz жобасымен бірге өткізілген CYPRUS жиналысында ұсынылған авторлық тезистер құрады.

Инфляция

Высокая инфляция – негативно влияет на реальные доходы населения, в особенности это касается людей с наименьшими доходами. Наметившийся в последние месяцы рост инфляции – 5,5% в годовом выражении – чувствительнее всего ударил по 1-му децилю (люди с наименьшими доходами), поскольку вес продовольствия в их продуктовой корзине выше. Динамика роста цен на продукты питания ускорилась вдвое. По-видимому, причиной этому служит как фактор роста цен на продовольствие на мировом и региональном рынках, так и снижение производства отдельных продтоваров внутри страны.

Высокая инфляция вызывает озабоченность казахстанских властей, однако в сравнении с предыдущими периодами, этот рост цен в этом году кажется незначительным. По итогам 2019 года НБ РК ожидает роста на уровне 5,8% при значении коридора инфляции 4-6%.

Меры государственной политики и “узкие места”

Из сказанного можно сделать следующие выводы.

Рост реальных доходов не приводит к повышению уровня благосостояния населения. В дальнейшем это спровоцирует рост бедности и усиление неравенства.

Необходимы кардинальные изменения государственной политики в сфере антимонопольного регулирования и защиты конкуренции.

Прогноз на 2020 год

Номинальный рост доходов сохранится на уровне 2019 года или будет выше.

•   Произойдет индексация пенсий (инфляция +2%) и пособий (на 30% для некоторых категорий).
•   Повысится заработная плата учителей средних школ на 25%.
•   Повысится заработная плата медицинского персонала; врачей – на 30%, медсестер – на 25%.

Наблюдаются предпосылки для роста потребительских цен.

•   Рост мировых цен на продовольствие.
•   Рост цен на хлебобулочные изделия на фоне скромного урожая-2019 и угрозы снижения переходящего остатка зерна.
•   Рост цен на услуги ЖКХ (индексация операционных издержек естественных монополистов).
•   Рост цен на топливо (Минэк обещал рассмотреть повышение акциза в 2,25 раза, что приведет к повышению цен на бензин, как минимум, на 7% в годовом выражении).
•   Продолжающийся номинальный рост доходов бюджетников.
•   Государственные программы, стимулирующие производство и спрос.

Общий вывод

Складываются условия для замедления темпов роста реальных доходов населения. Чтобы поддержать текущий уровень потребления домохозяйствам придется тратить запасы. Это означает, что произойдет дальнейшее снижение уровня сбережений. Это приведет к росту спроса на потребительские кредиты. В последние 12 месяцев (на сентябрь 2019 года) портфель потребов вырос на 22,6% – до 3,9 трлн тенге. Кредитную активность будет тормозить запрет на займы, распространяющийся на физлиц с низкими доходами. Поддержать бюджеты этой группы населения должны социальные выплаты и рост номинальной заработной платы.

Рекомендации

Краткосрочная перспектива

• Антиинфляционная политика. Необходимо повысить эффективность товарных интервенций, а также обеспечить максимальную прозрачность цен. Важно расширять масштаб применения модели оптово-распределительных центров, создаваемых на средства частного бизнеса. Фактически это модель товарных интервенций, но без прямого государственного участия.
• Антимонопольная политика. Борьба с монополиями и сговорами оптовиков и производителей. Для этого необходимо сделать независимым антимонопольный орган и обеспечить его достаточными для регулярных расследований ресурсами.
• Защита доходов населения. В 2015 году НБ РК пошел на компенсацию владельцев наиболее маленьких депозитов. В итоге удалось избежать оттока вкладов и перетекания этих средств в потребление, что дало бы дополнительный импульс инфляции. Повышение ставок по безотзывным депозитам создаст стимулы сберегать, а не тратить.

Долгосрочная перспектива

• Инфляционное таргетирование. Необходимо продолжать политику инфляционного таргетирования, повышая эффективность управления инфляцией через процентный канал. После завершения AQR и завершения перехода на новую модель регулирования банковского сектора произойдет восстановление кредитования частного сектора эта проблема будет решена. При этом необходимо делать максимально доступными механизмы хеджирования валютных рисков.
• Промышленная политика. Создание новых производств и повышение производительности труда решит проблему насыщения внутреннего рынка, так и обеспечит устойчивый рост доходов населения. Для этого необходимо исключить конкуренцию госпрограмм, предлагающих низкие ставки кредитования, внедрить жесткую экспортную дисциплину. В противном случае мы увидим лишь рост количества зомби-компаний.
• Снижение доли государственного участия в экономике за счет кардинального сокращения количества видов деятельности, которыми могут заниматься государственные и квазигосударственные компании. Правило “желтых страниц” должно заработать в полную силу.

The post Тұтыну: экономикалық өлшем және мемлекеттік қиындықтар appeared first on Ekonomist Media.

Институттар ықпалы мен ауқаттылық өлшемдері сұрақтарымен қатар, адами капитал және теңсіздік мәселелері жөнінде сөз қозғалды.

Сессия тақырыптарының ресми тұжырымдамасы: «Адами капитал экономикалық өсім және экономикалық мүмкіндіктер мен Қазақстан жастары үшін әлеуметтік лифтілерді жақсарту» және «Теңсіздіктің санқырлы жүзі: теңсіздіктің күшеюі дамушы мемлекеттердегі тұрақты және инклюзивті дамудың басты кедергісі».

Адами капитал туралы сессия посткеңестік мемлекеттерге тән ой жылыстауы мәселесін талқылаумен басталды. Үйреншікті ұсыным – адами капиталға, яғни, білім беру және денсаулық сақтау салаларына көбірек инвестиция  құю. Дегенмен, институттар қажетті деңгейге сай болмаса, бұл инвестициялар тиімсіз болып қалуы мүмкін.

“Украина тәжірибесінен адами капиталға бағытталған шығынның саны емес, сапасы маңызды екенін анық көре аламыз. Адами капиталға бақылаусыз бөлінген көлемді инвестициялар нәтижесінде популисттер өз риторикасында қолданатын мәселелерге айналады, Дарья Михайлишина, Украина экономикалық стратегия орталығы экономисті – Сол себепті білім алушыларды даярлағанда ойланбай мерзім мен сандарды жаттау емес, сын тұрғысынан ойлауға үйрету міндеті туындайды”.

Талқылау барысында адами капиталға бағытталған, өнімді еңбекпен қамтуды дамыту  арналған “Енбек” мемлекеттік бағдарламасы жайында айтылып өтті. Еске салар болсақ, аталмыш бағдарламаның бір бағыты – қызметкерлерді қайта даярлау, яғни, адами капиталға бағыттылған инвестициялар.

«Үлкен көрсеткіштер әрдайым менің үрейімді туғызады. “Еңбек” өнімді еңбекпен қамту бағдарламасын құрам бөліктері бойынша қарай бастағанда, жұмыс орындарының басым бөлігі – уақытша орындар екені анықталды. Басты мәселе – ауыл мен қала дисбалансын азайту. Қазақстанның 40% пайыздан астамы ауылдық жерде тұрады және олар игіліктерді тұтынушылар қатарына енбейді, және де бұл абстрактілі жұмыспен қамту емес, үкімет саясатының мақсатына айналуы тиіс», – деп, әлеуметтанушы Серік Бейсембаев пікір білдірді.

Сарапшылар сапасы жоғарырақ қызметтерге қол жеткізуге көмектесетін құралдар жайын талқылады. «Біздің көзқарасымызға сәйкес, адамдар қай жерде білім алғысы келеді, қай жерде ем алғысы келеді – өздері шешуі маңызды. Механизмі – қоғамдық баға беру”, – «Азаматтық бастамаларды қолдау альянсы» қоғамдық қауымдастық директоры, Ұлттық ашық үкімет форумы (Қырғызстан) қосарлас төрағасы Бақытбек Сатыбеков.

Теңсіздік тақырыбы сессия бойында үзілмей айтылып отырды. Әлсіз институттар теңсіздікті тудыратыны, ал теңсіздік сол институттардың дамуын тежейтін жағдайлар тудыратыны анықталды.

Грузия жағдайы біршама кедей халық арасында көпшіліктен қолдау табатын институционалды реформалар жүргізу  өте қиын екенін көрсетеді. «Грузиядағы теңсіздік денсаулық сақтау жүйесіне қолжетімділік мәселесінде анық байқалады. Ресми тұрғыда барлық адам үшін қолжетімді, ал шындығына келгенде, барлығына бірдей қолжетімді емес. Көп нәрсе ауқаттылыққа келіп тіреледі», – деп Policy and Management Consulting Group грузин зерттеу орталығы директоры Георгий Хиштовани өз ойымен бөлісті.

ИПМ белорус зерттеу орталығы директоры, БР Ұлттық банкі консультативтік кеңес мүшесі Александр Чубрик Белорусь еліндегі теңсіздіктің мәселе ретінде қабылдануы туралы айтып берді: мәселелерді қабылдауды шолу бойынша теңсіздік 10 орында болып шықты (мәселені сұраққа жауап берушілердің 18% белгілеген).

Теңсіздікті мәселе ретінде санайтын кім? Олар қалада тұрады, олар еңбек нарығында қиындықтарға ұшыраған, олар жеке кәсіппен айналысуды тиімді санамайды, жеке компанияларда жұмыс жасауды ұнатпайды, олардығ бейімділігі аз. «Осыдан келесідей қарапайым қорытынды жасауға болады: теңсіздіктің тамыры жақсы төленетін жұмысқа қолжетімсіздікте», – деп түйді Чубрик мырза.

ҚР банк жүйесіндегі мүгедектердің қаржылық инклюзия жобасы жетекшісі Вениамин Алаев қосымша қажеттіліктері бар азаматтарға қатысты теңсіздікке назар аудартты: «Біз білім беруде, жұмыспен қамтуда, медициналық қызмет көрсетуде кедергілерге ұшыраймыз. Көптеген кедергілер қаржылық қолжетімділікте: көптеген банкттерде жоқ пандустардан бастап, мүгедектерге несие беруден бас тартуға дейінгі мәселелер».

Еңбекпен қамтуда шектеулі қолжетімділікті сезінушілердің бірі – ерекше қажеттіліктері бар балалы ата-аналар: Қазақстанда ерекше қажеттіліктері бар балалардың аналары жұмыстан толықтай бас тартуға немесе күтуші жалдауға мәжбүр. Мәселенің бір шешімін Нұр-Сұлтан қаласында үкіметтік емес ұйым “МамаПро” қоғамдық қоры тапты – олар балалар мен аналары үшін инклюзивті алаң ұсынады. Бұл туралы қор құрылтайшысы Айжан Альжанова әңгімелеп берді.

Форум 7 елдің (Армения, Беларусь, Грузия, Қазақстан, Қырғызстан, Монғолия, Украина) 30 спикерінің және 150 аса қатысушының басын қосты.

Форумдағы талқылаулардың толық бейне-нұсқасы біздің YouTube каналымыздан көре аласыз.

OEF-2019 ұйымдастырушылары – Сорос-Қазақстан қоры және Ekonomist.kz жобасы.

The post Адами капиталдың жылыстауы және теңсіздік: қуатты институттар бұл мәселелерді қалай шеше алады? appeared first on Ekonomist Media.

Контингентті білім алушылары бар мектептер саны

Ауыл мектептеріндегі үлкен алшақтық пен артта қалушылықты растайтын 5 факт:

1. Материалдық-техникалық базадағы алшақтық – көптеген ауылдық мектептер нормативті талаптарға сәйкес келмейді. Мектептегі оқу процесінің нәтижелері мен тиімділігіне әсер ететін маңызды фактор олардың материалдық-техникалық базасының деңгейі болып саналады. PISA-2012 оқушылардың жетістіктерін бағалаудың халықаралық бағдарламасының қорытынды зерттеулері оқушылардың оқу жетістіктерінің мектептердің материалдық-техникалық жабдықталуына тәуелді екендігін көрсетеді.

2016-2017 оқу жылында ауылдық мектептердің 22,5%-ы бейімделген ғимараттарда жұмыс жасады. Апатты жағдайдағы 64 мектептің 59-ы ауылдық өңірлерде орналасқан. «Қазақстан Республикасының білім беру жүйесінің статистикасы – 2018» ұлттық жинағына сәйкес, 5293 мектепте (90%-ға жуық) спортзалдары бейімделген ғимараттарда орналасқан, ауылдық мектептердің 9%-ында кітапхана жоқ, ал 8%-ында асхана мен буфет жоқ.

2005 жылы қазақстандық мектептерді лингафондық және мультимедиялық кабинеттермен, интерактивті тақталармен жабдықтандыру басталды. Алайда 14 жыл өтсе де, олардың ауылдық мектептердегі жетіспеушілігі әлі де сезілуде. Бұл туралы Ы.Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясының шағын мектептерді дамыту орталығы дайындаған есептерде айтылған. Физика саласындағы жаңа модификацияланған кабинеттер 1,102 немесе 33,7 % шағын мектептерде жоқ, химия кабинеттері –1,273(39%) мектепте, биология кабинеттері – 1,283 (39,3%) мектепте, математика кабинеттері – 958 (29,3%) мектепте және лингафондық кабинеттер – 1600 (49%) мектепте жоқ. 2016–2017 оқу жылының басында 51,5% , яғни ауылдық мектептердің жартысында пәндік кабинеттерде жаңа модификациялар болған жоқ.

2. Ауыл мектептерінде ақпараттық-коммуникациялық техгологиялардың қол жетімділігі төмен деңгейде. Қазақстанда білім беруді ақпараттандыру мен компьютерлендіруді дамыту жұмыстары жүргізілуде. Мысалы, егер 2005 жылы 1 компьютер 41 оқушыға арналған болса, 2010 жылы – 18 оқушыға, 2016 жылы –10 адамға арналған. Мемлекет білім беру жүйесін ақпараттандыру саясатын қолдайды, бірақ бұл салада әлі де күрделі мәселелер бар. Қазақстан бір компьютерге 5-6 адамнан тұратын компьютерлендірудің қолайлы әлемдік көрсеткіштеріне әлі жеткен жоқ. Сонымен қатар, Атырау, Қостанай және Қызылорда облыстарында барлық мектептер компьютерлендірілмеген. Компьютерлердің жалпы санының 35%-дан астамы ауыстыруды қажет етеді. Ауыл мектептерінің тек 42,3%-ы ғана интерактивті құрылғылармен жабдықталған. Электрондық оқыту жүйесіне тек 1075 мектеп қана енген.

3. Ауыл мектептерінде кең жолақты ғаламторға қолжетімділік жоқ. Жылдан жылға қазақстандық мектептерде ғаламторға қолжетімділікті арттыру бойынша жұмыс жүргізілуде. 2015 жылы мектептердің жалпы санының 27,44%-ы 4-тен 10 Мбит/с-қа дейінгі жылдамдықтағы ғаламторға қол жеткізді. Алайда жекелеген аймақтар арасында айтарлықтай алшақтық сақталуда: Алматы мектептерінде 100% қолжетімді, ал Ақтөбе және Қостанай облыстарында бұл көрсеткіш тиісінше 10,66%-ды және 13,83 %-ды құрайды. Автордың 2018 жылдың мамыр-тамыз айларында жүргізген әлеуметтік зерттеу нәтижелері бойынша, ғаламторға, әсіресе, жылдамдығы 10 Мбит/с-тан асатын кеңжолақты байланыс мәселесі ең өзекті болды. Біз зерттеген шағын мектептердің бірде-біреуі ғаламторға 3 Мбит/с-тан жоғары жылдамдықпен қол жеткізе алмаған, нақты жылдамдығы 1,5-нан 2,9 Мбит/с-қа дейін. Бұл жылдамдық,мысалы, «Күнделік» электронды журналын сақтауға, «BilimLand» электронды платформасын пайдалануға мүмкіндік бермейді. Сауалнамаға қатысқан мұғалімдердің 95%-ы ғаламтордың жылдамдығына қанағаттанбайтындықтарын және оған қолжетімділіктің өте төмен екенін айтты. Олардың пікірінше, кең жолақты ғаламторға қолжетімділіктің жоқтығы көптеген оқу-ұйымдастырушылық және әдістемелік сипаттағы мәселелерді тудырады.

4. Ауыл мектептерінде педагогикалық құрамның сапалық сипаттамасы, салыстырмалы түрде, төмен. Мұғалімдердің сапалық құрамына жасалған талдау жоғары білімі бар қалалық (92,5%) және ауыл мұғалімдерінің (89,3%) арасындағы айырмашылықты көрсетеді. Мұғалімдердің көпшілігі ауылдық мектептерде жұмыс жасайтындығына қарамастан, жоғары санатты (16,5 %) ауыл мұғалімдерінің үлесі қалалық мектептермен (30,6 %) салыстырғанда екі есе аз. Жоғары санатты оқытушылар құрамының төмен пайызы Батыс Қазақстан (14,3%), Қызылорда (14%) және Ақмола (15,8%) облыстарында байқалады. Жоғары білікті кадрлармен қамтамасыз етудің едәуір жоғары деңгейі Алматы (35%), Астана (33,7%) және Павлодар облыстарында (31,7%) байқалады.

5. Ауыл мектептеріндегі оқушылардың үлгерімі қалалық мектептермен салыстырғанда төменірек. Халықаралық және республикалық деңгейлердегі рейтинг нәтижелері бұл тезисті дәлелдейді. Сонымен, «PISA-2015» оқушылардың жетістіктерін бағалаудың халықаралық бағдарламасының нәтижелері бойынша, ауылдық және қалалық мектеп оқуышылары мынадай нәтиже көрсетті. (төмендегі суретті қараңыз)

Білім беру ұйымдарының аймақтық мәртебесі бойынша «PISA-2015» нәтижелері

Деректер қалалық және ауылдық білім беру ұйымдарындағы оқушылардың нәтижелеріндегі айтарлықтай айырмашылықты көрсетеді. «PISA-2015»-тегі нәтижелер айырмашылығы – 19 ұпай, бұл ауылдық мектеп оқушыларының қалалық құрдастарынан жарты жылдан астам уақытқа қалып бара жатқандығын көрсететін білім беру ұйымы орналасқан аймаққа байланысты. Қала-ауыл тұрғысынан мектеп оқушыларның оқу жетістіктерінің нәтижелеріндегі айырмашылық, ең алдымен, шағын мектептердің көпшілігі ауылдық жерлерде шоғырланғандығымен байланысты. Республикалық дәрежелік өлшеулер ұқсас жағдайды көрсетеді. Оқушылардың оқу жетістіктерін сырттай бағалау нәтижелері бойынша(ОЖСБ) ауылдық мектеп оқушылары қалалықтардан орта есеппен 7,08 ұпайға қалып отыр. Егер екі-үш жылдағы дерктерді салыстыратын болсақ, онда олар ауылдық және қалалық мектеп оқушылары арасындағы алшақтықтың өскенін көрсетеді.

Қала-ауыл тұрғысындағы 9-сынып оқушыларының ОЖСБ-дағы орташа ұпайы

ОЖСБ-дағы орташа ұпайдың 6,18-ке өскенде, қала мен ауыл оқушыларының 2016 жылы 5,3, 2017 жылы 7 ұпайға дейін өскен білім сапасындағы айырмашылығы бақыланады. Ұлттық бірыңғай тестілеу ауылдық және қалалық мектептердегі оқушылардың жетістіктеріндегі айтарлықтай айырмашылықты көрсетеді.

ҰБТ-2018 нәтижелері бойынша, түлектерді жинаған ұпайларына сәйкес жіктеу

Диаграммада 2018 жылы ауыл түлектерінің 78%-ы және қалалық мектептер түлектерінің 68%-ы 100-ден төмен ұпай жинағаны көрсетілген. 100 ұпайдан жоғары жинаған қала және ауыл түлектерінің арасындағы айырмашылық та дәл осындай 10 % – 32 % және 22 %.

Мемлекет ауылдық және қалалық мектептер арасындағы алшақтықты азайту үшін не істеп жатыр?

Ауылдық және қалалық мектептер арасындағы айырмашылықты оқу процесінің барлық негізгі сипаттамалары бойынша байқауға болады. Мемлекет Білім және ғылым министрлігімен және басқа органдармен бұл алшақтықты азайту үшін белгілі бір шараларды қолдануда. 2017 жылы болашағы бар ауылдық елдімекендерді сапалы ғаламтормен қамтамасыз етуге бағытталған «Цифрлық Қазақстан» мемлекеттік бағдарламасы әзірленді. 2020 жылға қарай шамамен 1,2 мың ауылды, ал 2025 жылға қарай 4 мыңнан астам ауылды кең жолақты ғаламтормен қамтамасыз ету жоспарлануда. 2019 жылдан бастап Дүниежүзілік банк пен ҚР Білім және ғылым министрлігінің бірлескен жобасы – «Орта білімді модернизациялау» жүзеге асырылады. Аталмыш жоба республиканың барлық ауылдық мектептерін ақпараттық-коммуникациялық технологиялармен (5,4 мың ауылдық мектеп) жабдықтауы керек. «Ауыл – ел бесігі» салааралық жобасы анағұрлым түбегейлі өзгерістерге бағытталған. Осы жоба аясында 6,6 мың ауылдық елдімекен қысқарып, 1,5 мың ауылға дейін ұлғайтылады деп жоспарлануда. Сол арқылы келешегі жоқ шағын жинақталған мектептер мәселесі шешілетін болады. Дегенмен, бұл халықтың әлеуметтік бейім топтарының үлкен елдімекендерде шоғырлануына қызмет етуі мүмкін.

Ауыл мектептеріндегі білім беру сапасын жақсарту бойынша ұсыныстар

1. Мемлекеттік бағдарламаларды синхрондау. «Орта білім беруді модернизациялау» жобасы аясында 2020 жылға қарай ауыл мектептерінің 100%-ы интерактивті жабдықтармен қамтамасыз етілуі керек, ал ауыл мектептерінде, соның ішінде шағын мектептерде мұғалімдер үшін арнайы курстар өткізілетін болады. Алайда, «Цифрлы Қазақстан» бағдарламасының аясында осы уақытқа дейін ауылдық мектептердің тек 50%-ы ғана кең жолақты ғаламторға ие болады деп жоспарлануда. Ғаламторға кең жолақты қосылыссыз бұл жабдық пайдасыз болады.
2. Ауыл мектептерін жалпы ғаламторландыру. Жылдамдығы жоғары ғаламторды жүргізу қымбат тұрады, бірақ оны қосудың бірнеше нұсқалары бар (талшықты-оптикалық және телефонды желілер, wi-fi-байланыс, ұялы ғаламтор, шекаралас аудандарда ресейлік провайдерлердің көмегімен ғаламтор қосылымы, т.б.). Кең жолақты ғаламтордың болуы қазіргі заманғы ауыл мектебінің ғана емес, сонымен қатар, ауыл тұрғындарының көптеген мәселелерін шешеді. Мұғалімдердің біліктілігін арттыру мәселелері негізгі өз қызметінен алшақ кетпей-ақ шешілуі мүмкін. Ауыл тұрғындары электронды қызметтердің барлық түрлерін ала алады, ғаламтор желісінің болуы ауылдағы кәсіпті жүргізуді айтарлықтай жеңілдетеді.
3. «Ауыл – ел бесігі» жобасына сәйкес ауылдық елді мекендерді оңтайландыру бойынша пилоттық жоба. Алдымен пилоттық режимде ауылдық елді мекендерді оңтайландыру маңызды. Пилоттық ауылдарда келген тұрғындарды баспанамен және жұмыспен қамтамасыз ету үшін барлық инфрақұрылымдарды құру, процестерді қалыпқа келтіру, сондай-ақ негізгі әлеуметтік мәселелерді шешу қажет.

The post Ауылдық мектептер: мемлекет оқушыларды бөліп-жара ма? appeared first on Ekonomist Media.