НЬЮ-ЙОРК – Әлемдік қауымдастық көбі трансұлттық корпорацияларға арналған ғаламдық минималды салық мөлшерлемесін бекіту туралы тарихи келісім деп атап жүрген сәтке жақындап қалған сияқты. Мұндай шешімнің уақыты әлдеқашан келген, бірақ бұл жеткіліксіз болуы мүмкін.  

Қазір қалыптасқан ереже бойынша бизнес өкілдері азырақ салық төлеу үшін фирмасын салығы төмен елдерге тіркей алады. Заңда табысының көп бөлігі салық шарттары жеңіл жерден түседі деп көрсетуге тыйым салынса, бизнестің біраз бөлігін сол жаққа көшіруге болады. 

Apple салықтан жалтарудың жарқын үлгісіне айналған. Мысалы, компания Еуропадағы операцияларынан түскен табысын Ирландияға тіркеткен. Онымен қоймай, Ирландияның 12.5% салығының едәуір бөлігін төлемеу үшін заңды айналып өтудің тағы бір амалын тапқан. Бірақ Apple – бізге сатқан тауарлардан түскен ақшадан табыс салығын төлемеу үшін тапқырлық танытып, әртүрлі амалдарға жүгінетін жалғыз компания емес. Компания өкілдері өздерінен заң бойынша талап етілген әр долларды төлейтінін айтады. Олар бар болғаны жүйе ұсынған мүмкіндіктерді толық пайдаланып отыр. 

Осы тұрғыдан алғанда, кем дегенде 15% көлеміндегі ғаламдық минималды салық мөлшерін бекіту туралы келісім алға ілгерілететін маңызды қадам саналады. Бірақ мәселенің бәрі ұсақ-түйек детальдарда жатыр. Қазіргі орташа ресми мөлшерлеме біршама жоғары. Осылай ғаламдық минималды салық мөлшерлемесі максималды деңгейге жетуі мүмкін. Трансұлттық корпорацияларды әділ салық мөлшерлемесін төлеуге мәжбүрлеу мақсатында басталған жоба көп қосымша табыс әкелмейді. Бұл – жыл сайын төленбей қалатын 240 миллиард доллардан әлдеқайда аз. Кей бағалау қорытындысы бойынша, бұл табыстың аз бөлігі ғана дамушы елдер мен нарықтарға беріледі. 

Мұндай жағдайдың алдын-алу ғаламдық конвергенцияның төмендеуіне жол бермеуден бөлек, салық шегерімін капиталды шығын мөлшерімен шектейтін корпоративті табыстың анықтамасына да байланысты. Бұл жерде салықтан жалтарудың ескі амалдарының орнын жаңа әдістер баспауы үшін бухгалтерлік есепті стандарттау туралы келісіп алған дұрыс болар еді. 

Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы жасаған ұсыныстардың ішінде ғаламдық ірі компанияларға салық салу мәселесін шешуге арналған Бірінші базалық ереже мәселе туғызып отыр. Трансферттік баға қалыптастырудың ескі жүйесі жиырма бірінші ғасырдағы жаһандану талаптарына жауап бере алмады; трансұлттық корпорациялар табысын салығы төмен елдерге тіркету үшін бұл жүйеге манипуляция жасап келді. Осы себептен АҚШ штаттар арасындағы табысты сауда, жұмыспен қамту және капитал көлеміне байланысты бөлу әдісін таңдады. 

Дамушы және дамыған елдер қандай формуланы пайдаланғанына байланысты әртүрлі жағдайда қалуы мүмкін: саудаға бaсымдық беру өндірістік тауарлар шығаратын дамушы елдерге зардабын тигізеді, бірақ цифрлық алпауыттарға қатысты бірқатар әділетсіздікті жоюға көмектеседі. Ал ірі технологиялық компаниялар үшін сауда өздері жинайтын бизнес-модель үшін маңызды саналатын деректердің құндылығын көрсетуі керек. Бірақ бір формула барлық салада бірдей жұмыс істемейді.

Дегенмен қазіргі ұсыныстардың ішінде прогрессивті дүниелер де барын жоққа шығаруға болмайды. Мысалы, салық салу үшін компанияның елде шынымен жұмыс істейтінін (кеңсесінің, қызметкерлерінің бар-жоғын) тексеруден бас тартуды атап өтуге болады. Цифрлық технологиялар дәуірінде мұндай тексерістің мәні жоқ еді.

Кей мемлекеттер бірінші базалық ережені минималды салықты қолдайтын құжат деп көреді, сондықтан оның құрылымын реттейтін экономикалық принциптердің жоғына алаңдамайды. Табыстың белгілі бір шектен асатын аз бөлігі ғана бөлінеді. Бұл үлестірілетін табыстың жалпы көлемі өте шағын екенін білдіреді. Бірақ компаниялар өндірістік ресурстарды, оның ішінде корпоративті табыс салығын салықтан шығарып тастай алады. Одан қалатын таза табыс үлестірілуі керек. Сондықтан кей дамушы мемлекеттің корпоративті табыстың үлкен бөлігін қайта бөлу туралы талабы ақылға қонады деуге болады. 

Бұл ұсыныстардың басқа да проблемалық аспектілері бар (олардың ашықтығы мен қоғамдық талқылануы аз болды). Олардың бірі қазір инвестициялық келісімдерде кең қолданылатын арбитраж түрлерінің көмегімен шешілмейтін дауларға қатысты; мұны корпорация тіркелген мемлекетке қалдыруға болмайды (әсіресе, штаб-пәтерін ашуға тиімді мемлекет іздеп жүретін жылжымалы корпорациялар болса). Бұл мәселенің ең дұрыс шешімі – ғаламдық салық соты, ашықтық, жиырма бірінші ғасырдағы сот деңгейіне сәйкес келетін стандарттар мен процедуралар. 

Ұсынылып отырған реформалардың тағы бір қиындық туғызатын ерекшелігі цифрлық салықтардың таралуын тежеуге арналған «біржақты шараларға» тыйым салумен байланысты. Бірақ 20 миллиард доллар деген шекара көп ірі трансұлттық корпорацияны бірінші базалық ереженің жұмыс аясынан тыс қалдырды. Салық саласында істейтін ақылды заңгерлердің заңды айналып өтудің тағы қандай амалдарын табуы мүмкін екенін кім білсін? Мемлекеттің салық базасына төнетін қауіпті және халықаралық келісімдерді бекіту қиын, ал трансұлттық корпорациялар өте қуатты екенін ескерсек, директивті органдар біржақты шараларға жүгінуі мүмкін. 

Мемлекеттерге шектеулі және негізсіз бірінші базалық ереже үшін қандай да бір салықтық құқықтардан бас тартудың қажеті жоқ. Өйткені талап етілетін міндеттемелерді ұсынылатын пайдамен салыстыруға келмейді. 

«Үлкен жиырмалықтың» көшбасшыларына 15% кем емес көлемдегі ғаламдық минималды салық туралы келісіп алған дұрыс. Қазір аталған реформа туралы келіссөз жүргізіп жатқан 139 мемлекет үшін соңғы бекітілген минималды салық мөлшерлемесі қандай болғанына қарамастан, тым құрығанда бірнеше мемлекет біржақты негізде немесе топтасып әлдеқайда жоғары мөлшерлеме енгізсе, жақсырақ болар еді. Мысалы, АҚШ-та салық мөлшерлемесі 21% болады деп күтіліп отыр.

Ғаламдық салық келісіміне қажетті көп мәселені бүге-шүгесіне дейін қарастыру керек. Әсіресе, үні жеткілікті деңгейде естіле бермейтін дамушы елдермен және нарықтармен әріптестік орнату өте маңызды.

Одан бөлек, бұл мәселеге қазір ұсынылып отырғандай жеті жылдан кейін емес, бес жылдан кейін оралған дұрыс. Уәде етілгендей салық түсімдері артпаса, дамушы елдер мен нарықтар бұл табыстан көбірек үлес ала алмаса, минималды салық деңгейін көтеріп, «салық құқықтарын» бөлу формуласын түзету қажет болады.  

Джозеф Е.Стиглиц – экономика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты, Колумбия университетінің профессоры, халықаралық корпоративті салық жүйесін реформалау бойынша тәуелсіз комиссия мүшесі.

The post Ғаламдық салықтың көзге көріне бермейтін кемшін тұстары appeared first on Ekonomist Media.

1-кесте. Кәсіби футбол клубтарына жергілікті бюджеттен 2020 жылы жоспарланған (бөлінген) қаржы көлемі

*– футбол клубы бюджетінің негізгі бөлігін жекеменшік құрылтайшылар береді
** – футбол клубы бюджетінің негізгі бөлігі «Самрұқ-Қазына» әл-ауқат қорының қаржысы есебінен беріледі

Дереккөз:Goszakup.gov.kz деректері бойынша есептеу

7 наурыз күні футболдан ҚР кезекті чемпионаты басталды. Ашылу матчында Қазақстанның қазіргі чемпионы, елордалық «Астана» Петропавлдың «Қызылжар» командасын қабылдады. Матчты тамашалауға 500 адам келді. Еліміздің алты дүркін чемпионы, Еурокубокта ел атынан өнер көрсетіп жүрген «Астана» ФК матчты Алматыда, өз стадионынан 1200 шақырым қашықта, алматылық «Жас Қыран» стадионында өткізді. Себебі, «Астана Аренада» газон ауыстыру жұмысы жүріп жатыр.

«Астана Арена» стадионындағы соңғы ресми матч 2019 жылдың 28 қарашасында болды: астаналық клуб ағылшынның «Манчестер Юнайтед» командасын қабылдады. Ал «Футбол алаңын толықтай қайта жабдықтауға арналған тауар кешені (газон, себу, ирригация жүйесі, дренаж жүйесі) ілеспе жұмысы мен қызметтерімен бірге» сатып алуы тек 2019 жылдың 16 қарашасында жарияланды. Жеткізушімен келісімшартқа 2020 жылдың 29 қаңтарында қол қойылды.

Қазақстанның футболдан 2020 жылғы чемпионаты 7 наурызда басталды, яғни соңғы матчты өткізу мен чемпионаттың басталуына дейін қосымша 3,5 ай уақыт болды. Ал газонды ауыстыру бойынша қызмет көрсетушімен келісімшартқа бірінші ресми матчқа бір жарым ай қалғанда ғана қол қойылды. Екі ай стадионда ешқандай жұмыс жүрген жоқ. Өтетін күннің барлығы белгілі, олай болса сатып алуды неге ертерек жариялап, жөндеу жұмысын чемпионат басталғанға дейін жасауға болмады?

«LCW Group Kazakhstan» ЖШС-мен 336 млн теңгенің келісімшартына қол қойылған. Келісімшарт бойынша мердігер «Астана Арена» стадионындағы жасанды газонды 120 күн ішінде ауыстыруы тиіс. Келісіп әрекет етіп, дұрыстап жоспарлаған жағдайда стадионды чемпионаттың басталуына дейін дайындап қоюға әбден болатын еді.

Мұндай жоспарлау қосымша логистикалық шығынға алып келеді (команда мүшелері басқа қалада тұруға және жаттығуға мәжбүр). Бұл шығынның бәрі айналып келгенде бюджеттен шығады. Қосымша логистикалық шығыннан бөлек билет сатудан, клубтың атрибутикасын және т.б. сатудан түсетін пайда кемиді. Бәрінен бұрын қызметті негізгі тұтынушылар – жанкүйерлер зардап шегеді.

«Астана» ФК өз матчтарының белгілі бір бөлігін басқа алаңда ойнайтын жалғыз клуб емес. Көкшетаулық «Оқжетпес» ФК да алғашқы матчын Алматыда өткізетінін жариялады, ал қарағандылық «Шахтер» өз матчтарын Қостанайда өткізбек. Негізгі себеп – стадиондардың дайын болмауы.

Стадиондарға қатысты мұндай жағдай бірнеше жылдан бері байқалып келе жатқан мәселе. 2015 жылдан бері қарайғы мәліметтерге талдау жасасақ, «Шахтер» футбол клубының өз матчтарын жыл сайын Қарағандыдан тыс жерде бастайтынын байқауға болады. Дәл осы себеппен көкшетаулық «Оқжетпес» алғашқы матчты Алматыда өткізсе, қарағандылық «Шахтер» Қостанайда ойнамақ.

2-кесте. «Шахтер» ФК өз алаңындағы матчтарының статистикасы (Қарағанды облысы)

*– Астана және Теміртау қалаларындағы матчтар

Дереккөз:ҚР кәсіби футбол лигасының деректері бойынша есептеу

2019 жылы чемпионат 9 наурызда басталды, ал «Шахтер» Қарағандыдағы алғашқы матчты 16 маусымда, үш айдан кейін өткізді. Бұл аралықтағы 6 матчты Астанада, «Астана Аренада» ойнады. Қазір астанамыздағы стадион уақытша жөндеу жұмысына жабық болғандықтан, «Шахтер» ФК өз алаңындағы ойындарды Қостанайда өткізуге мәжбүр. Қарағандылықтардан бөлек, 2019 жылы «Атырау» ФК мен «Оқжетпес» ФК да өз алаңындағы матчтарды Астанада өткізді. Атыраулықтар қонақтарды Шымкентте де, Көкшетауда да қабылдады (3-кесте).

3-кесте. Өз алаңындағы матчтарды орналасқан қаласынан тыс жерде өткізген командалар

*– 3 матч Астанада, 2 матч Шымкентте, 1 матч Көкшетауда

Дереккөз:ҚР кәсіби футбол лигасының деректері бойынша есептеу

Қазақстандағы футбол стадиондарының барлығы дерлік футбол клубтарына тиесілі емес, басқа шаруашылық субъектілерінің балансында. Футбол клубтарының заң жағынан стадиондарға қатысы жоқ және спорттық инфрақұрылымның жағдайына ықпал ете алмайды. Ал кәсіби спортта жоғары нәтижеге қол жеткізудің негізгі маңызды шарттарының бірі – инфрақұрылымның сапасы мен оның уақтылы жаңартылуы.

Футбол клубтары жыл сайын мемлекеттік бюджеттен қыруар қаржы алады, бірақ, спорттың бұл түрінің қажеттілігін қамтамасыз ету үшін инфрақұрылымға тиісті деңгейде назар аударылмайтыны және қаржы бөлінбейтіні анық. Егер ойнайтын алаңы болмаса, клубқа ақша бөлудің қажеті не?

Футболды кәсіби спорт түрі ретінде дамыту табысты болуы үшін жоспарлау, балалар футболын дамыту бағдарламасынан бастап, инфрақұрылымға дейінгі барлық факторды есепке алып, стратегия түзу керек.

Мұқият жоспарлаудың болмауы, тиісті инфрақұрылымды дамытпай, футбол клубтарының ағымдағы шығындарын қаржыландыру қосымша шығындарға алып келеді және жоғары нәтижеге кепілдік бермейді.

The post Қазақстандағы кәсіби футбол: жоспарлаудың болмауы неге әкеліп соғады? appeared first on Ekonomist Media.

Қазақстан Республикасының Парламенті Сенатының төрағасы М.С.Әшімбаев мырзаға

Қазақстан Республикасының Парламенті Мәжілісінің төрағасы Н.З.Нығматуллин мырзаға

Қазақстан Республикасы Есеп комитетінің төрағасы Н.Н.Годунова ханымға

Қазақстан Республикасының Премьер-министрі А.Ұ.Мамин мырзаға

Барлық деңгейдегі әкімдерге

12 мамыр 2020 ж.

Үндеу

Әлемдегі коронавирус пандемиясы тек Қазақстан емес, әлемге тигізген әсері орасан. Төтенше жағдай мен карантин режимін жариялау Қазақстан азаматтарының қауіпсіздігі мен саулығы үшін ауыр болса да уақтылы қабылданған шешім болды.

Президент мырза, Сіз пандемияның салдарын алдын алу мен қолдау мақсатында бұрын болмаған шаралар жарияладыңыз. Сіз короновируспен күреске Қазақстан үкіметіне 6 триллион теңге бөлінетінін айттыңыз.

Біз азаматтар денсаулығы мен қауіпсіздігіне қызмет ететін денсаулық сақтау жүйесі мен ел өмірінің жақсы болуын қамтамасыз етумен айналысатын басқа да маңызды салаларға үлкен ауырлық түсіп отырғанын жақсы түсінеміз. Сонымен бірге, азаматтарын қорғауға мемлекеттің үлкен күш жұмсап отырғанын ескере отырып, мемлекеттік бюджет пен Ұлттық қордан бөлініп жатқан қаржы мен барлық қабылданып   жатқан шаралардың айқындығы мен есептілігі аса маңызды екенін айтқымыз келеді.

Коронавирус пандемиясы экономика мен қоғамға зиянын тигізіп қана қоймай, жемқорлық пен бюджет қаржысын мақсатсыз жұмсауға жол ашып отыр. Бұл қабылданып жатқан шаралардың дұрыстығы мен мемлекеттік институттарға қоғам сенімсіздігін арттыруға әкеледі.

Қаржының жабық және тең бөлінбеуі көрсетілетін көмек тепе-теңдігі сақталмауына, ең мұқтаж топтардың ескерілмей қалуына, ал ол алдағы уақытта экономика мен қоғам тұтастығының бұзылуына әкеледі.

Президент мырза, 2019 жылдың 2 қыркүйегіндегі Қазақстан халқына жолдауыңызда азаматтардың барлық конструктив сұраныстарына жедел және тиімді реакция білдіруге негізделген эффективті мемлекеттің негізгі принциптері – «Күшті Президент – ықпалды Парламент – есепті Үкімет»,  сонымен бірге «Азаматтар үніне құлақ түретін мемлекет» идеясын жариялағансыз.

Коронавирусқа бөлінген қаржының көлемі мен Сіз жариялаған принциптердің сақталуы маңызды екенін ескере отырып, айқындықты барлық деңгейде қамтамасыз ету бойынша мынадай шаралар қабылдау қажеттігіне ел басшылығының назарын аударғымыз келеді:

1. Мемлекеттік комиссия бөлінген қаржы бойынша барлық ақпаратты жинап, жариялауы керек;
2. Коронавируспен күреске бөлінген қаржының негізділігі мен қажеттікке сай екені туралы барлық көмек алушы қамтылған жан-жақты есеп әзірлеп, жариялау;
3. Ол Есепті Парламентте қарап, барлық материалды мемлекеттік органдардың сайтында жариялау;
4. Орталық және жергілікті деңгейде қабылданатын шешімдер мен бюджет қаржысын жарату процесін азаматтық қоғам өкілдерінің бақылауын қамтамасыз ету;
5. Тапсырыс берушілердің төтенше жағдай кезінде жасаған барлық мемлекеттік сатып алулары қаншалықты негізді болғанын қоғам алдында ашық түсіндіруін қамтамасыз ету;
6. Коронавируспен күрес туралы ақпарат тарататын БАҚ, ұйымдар мен жеке тұлғалардың ақпаратқа қол жеткізу мен сөз бостандығы құқығын, осы мақсатта мемлекеттен қаржы бөлінуін қамтамасыз ету.

Қазір үкімет, бизнес пен азаматтық қоғам әлеуметтік тұрақтылықты нығайтуға күш біріктіруі және оны айқындық, есептілік пен заң үстемдігі арқылы жүзеге асыруы керек.

Біз ашықтық пен азаматтық қоғаммен тең дәрежедегі сұхбат мемлекет қаржысын эффективті және рационал басқаруға мүмкіндік береді және ол тұрғындардың барлық тобының мүддесін көздейді деп сенеміз.

Біз бюджет айқындығын қамтамасыз етудің барлық бағыты бойынша шараларды азаматтық қоғаммен тығыз әрекеттестікте және барлық азаматтың мүддесіне сай жүзеге асыруға шақырамыз.

Қол қоюшылар:

Шолпан Айтенова, Zertteu Research Institute

Жанар Жандосова, Центр Исследований Сандж

Диана Окремова, Правовой Медиа Центр

Қасымхан Қаппаров, Ekonomist.kz

Мария Лобачева, ОО «Эхо»

Алтынай Нуркеева, ОО «Социум Зерттеу» стратегиялық орталығы

Ирина Медникова, Молодежнная Информационная Служба Казахстана

Адиль Джалилов, Международный центр журналистики MediaNet

Есенгул Кап, Мінбер журналисттерді қолдау орталығы

Жанат Нургалиев, Integrity Astana

Адиль Нурмаков, Urban Forum

Татьяна Зинович, Центр исследования правовой политики (LPRC)

Руслан Асаубаев, Last Hope

Людмила Петрова, Объдинение Ангел

Арсен Аубакиров, Коалиция Нового поколения правозащитников

Баян Егизбаева, Центр по проблемам молодёжи

Тулесова Асия, Common Sense

Данил Бектурганов, Гражданская экспертиза

Елена Швецова, Еркіндік қанаты

Серик Бейсембаев, Paper Lab

Лейла Зулейха Махмудова, ОФ «FemAgora»

Мирамбек Камалов, АРДА

Гульмира Биржанова, Коалиция Нового поколения правозащитников

Татьяна Чернобиль, Консультант по международному праву в области прав человека

Худяков Сергей, Институт развития местного самоуправления

Жибек Ахметова, Гражданский альянс Мангистауской области

Светлана Ушакова, ИНМИР

Малика Токмади, PaperLab

Павел Банников, Factcheck.kz

Евгений Жовтис, Международное бюро по правам человека

Вениамин Алаев, Комиссия по правам людей с ограниченными возможностями имени К. Иманалиева

Ғалымжан Оразымбет, Zertteu Research Institute

The post Президент Тоқаевқа үндеуі: коронавирусқа қарсы бөлінетінін 6 триллион теңге жайында appeared first on Ekonomist Media.

ҚР президенті Қасым-Жомарт Тоқаев биылғы 24 қаңтар күні өткен Үкіметтің кеңейтілген отырысында: «ЖІӨ өсімін 5 пайызға жеткізу үшін 2024 жылға қарай негізгі капиталға салынатын инвестиция көлемі ЖІӨ-нің 30%-ы болуы тиіс», – деген болатын.

Осы отырыста премьер-министр Асқар Мамин 2019 жылдың қорытындысы бойынша экономикалық өсім 4,5% болғанын айтты. Бір қарағанда, мақсат қолсозым жерде сияқты. Алайда, 5 пайыздық өсімге Қазақстан экономикасы алдағы үш жылда қол жеткізуі екіталай.

Өсім кардиограммасы

ҚР Ұлттық экономика министрлігі дайындаған 2020-2024 жылдарға арналған әлеуметтік-экономикалық даму болжамында (2019 жылдың желтоқсан айындағы) еліміздің ЖІӨ-сінің жыл сайынғы өсімі көрсетіліп, 2024 жылы 4,7% болады деп болжанған.

Құжатта: «Қазақстан экономикасы бірқалыпты әлемдік экономикалық өсім аясында дамиды, сонымен бірге дамуға біртіндеп сұраныстың артуы мен шикізат тауарларына бірқалыпты бағаның сақталуы ықпал етеді. Сонымен бірге жалпы жинақтың мейлінше жоғары деңгейге көтерілуі, халықтың тұтынуы мен экспорттың бірқалыпты және тұрақты дамуы тұрақты және үдемелі экономикалық өсім болады деген болжам бар», – делінген.

Алайда, халықаралық ұйымдар Қазақстан билігі сияқты оптимистік болжам жасап отырған жоқ. Дүниежүзілік банктің соңғы шыққан Жаһандық экономика перспективасында (Global Economic Prospects, 2020 жылғы қаңтар) ҚР ЖІӨ-сі 2018 жылғы 4,1%-дан 2020 жылға дейін 3,7%-ға дейін төмендейді деген болжам келтірілген; ДБ 2021 жылы Қазақстан экономикасы 3,9%-ға дейін көтерілгенімен, 2022 жылы қайтадан төмендеп, 3,7% болады деп отыр.

ХВҚ-ның ел билігімен экономикалық жағдай туралы кеңесу қорытындысынан кейінгі баяндамасында (2020 жылғы қаңтар) жақын жылдардың болжамы аса көңіл көншітпейді: 2020 жылы ҚР ЖІӨ-сі тек 3,6%-ға ғана өседі, 2021-де 3,8% болса, 2022 жылы 3,4%-ға дейін төмендейді.

Себебі… мұнай жоқ

ХВҚ билікпен кеңесу кезінен кейінгі баяндаманы жыл сайын жасайды. Биыл ХВҚ өкілдері 30 қазаннан бастап 12 қарашаға дейін Алматы және Нұр-Сұлтан қалаларында кеңесу өткізген, валюта қорының өкілдерімен кездескен шенеуніктер арасында премьер-министр Асқар Мамин, ҚР Ұлттық банкінің төрағасы Ерболат Досаев, Ұлттық экономика министрі Руслан Дәленов бар. Құжат 2020 жылғы 29 қаңтарда жарияланды.

ХВҚ сарапшылары 2019 жылы ҚР экономикасының өсіміне ішкі сұраныстың жоғарылығы ықпал еткенін айтады, атап айтқанда, ірі мұнай-газ компаниялары даму жобаларына инвестиция салған, сонымен бірге үкіметтің және үй шаруашылығының шығындары артқан. Үй шаруашылығының белсенділігіне тұтыну несиесі көлемінің артуы да ықпал еткен. Мұнай бағасының төмендеуі, импорттың артуы салдарынан төлем балансы нашарлаған. Инфляция ҚР ҰБ белгілеген межеде сақталған (4-6%), айырбас бағамы да салыстырмалы түрде тұрақты болған.

ХВҚ болжамы бойынша, жақын жылдары негізінен мұнай алу көлемінің тұрақталуына байланысты өсім баяулайды, есесіне мұнай емес сектордың өсімі айтарлықтай тұрақты болады. Өсім қарқынына әлемдегі жетекші экономикалардың сауда соғысы мен биржа тауарлары бағасының құбылмалы болуы кері әсерін тигізуі мүмкін.

Мұнай – экономикалық өсімнің қозғаушы күші, ХВҚ сарапшылары да мұны жасырмайды. Экономика министрлігінің болжамы бойынша, алдағы екі жылда мұнай алу көлемі 90-91 млн тонна шамасында сақталады. Мұнай алу көлемінің артуы тек 2023 жылға қарай болуы мүмкін, Теңіз бен Қашағандағы жобаларды кеңейту аяқталғаннан кейін жылына 100 млн тонна мұнай алу көзделіп отыр.

2020-2022 жылдары экономикалық өсім баяулаған уақытта ЖІӨ өсімі мұнай емес сектор есебінен болады. ХВҚ болжамы бойынша, бұл кезеңде мұнай емес сектордың өсім диапазоны 4,8, 4,5 және 4,3% болады. ҚР ҰЭМ болжамына сәйкес, 2020-2022 жылдары елдің ЖІӨ-сінен жоғары деңгейде өңдеуші өнеркәсіп, сауда, құрылыс және ауыл шаруашылығы дамиды (жылына 4,6%-дан 6,3%-ға дейін), ал басқа негізгі салалар 0,1%-дан бастап (электрмен қамтамасыз ету), 3,2% (көлік) 3,7% (ақпарат және байланыс) шамасында болады.

Өсу төмендесе, профицит көтеріледі

ҚР Үкіметі әлі де ҰЭМ болжамын басшылыққа алатын болса, 2020-2022 жылдардағы ЖІӨ өсімінің төмендеуі Үкіметтің күн тәртібінде әзірге жоқ. Өсім қарқыны төмендеген жағдайда үкіметтің қандай шара қолданатынын болжау қиын.

Біріншіден, өсу қарқынының 3-4% аралығында болуы ел үкіметі үшін соңғы бес жылдағы қолайлы өсім. Екіншіден, президент айтқан мақсат 2024 жылға жоспарланып отыр, сондықтан 2020-2022 жылдары ЖІӨ-нің 5%-дан төмен болуы үкіметті алаңдата қоймайды. Шенеуніктер мұндай істе нақтылықты жақсы көреді.

ХВҚ болжамына негіз болған көрсеткіштерге сүйенсек, контрциклдік саясат құралдарын қолдау бола қоймайды. Үкіметтің ЖІӨ-ге қатысты шығын үлесі 2019 жылғы 20,1%-дан 2022 жылы 19,4%-ға дейін қысқарады.

ҚР Ұлттық қорынан (ҰҚ) трансферт алу жоспарланып отырған жоқ, тұңғыш президент Нұрсұлтан Назарбаевтың әлеуметтік бастамаларын жүзеге асыру нәтижесінде оның көлемі онсыз да жоғары деңгейде: 2020-2021 жылдарға 2,7 трлн теңге болса, 2022 жылға – 2,6 трлн теңге. Салыстыру үшін айтсақ, 2015-2016 жылдардағы рецессия кезеңінде ҰҚ-дан алынған трансферт 2,5 және 3,2 трлн теңге болды.

2022 жылға қарай мұнайдан түсетін табыс (2019 жылмен салыстырғанда) ЖІӨ-нің 6,8%-ынан 5,8%-ға дейін төмендейді. Ал экономиканың мұнай емес секторынан түсетін түсім 13,7%-дан 14,9%-ға дейін көтеріледі. Бюджет үшін негізгі салық, яғни қосылған құн салығы бұл кезеңде ЖІӨ-нің 3,7%-ынан 4,3%-ына дейін көтеріледі. Жалпы алғанда 20%-ға дейін көтеріледі.

Алдағы үш жылда экономиканың мұнай емес секторынан салық түрінде қосымша шамамен 7,6 трлн теңге алу жоспарланып отыр (ҰЭМ деректері бойынша автордың есебі).

ХВҚ сарапшыларының есебіне сүйенсек, салық тұрақтылығының нәтижесі профицитті бюджетке өту болады, 2019 жылғы -0,2%-дан 2022 жылы 1,3% болады.

ХВҚ мұндай шешімді қолдайды: «Қазынаны нығайту жалғасуы керек. 2019 жылы әлеуметтік бастамаларға кететін шығынды арттырудан туындаған талаптарды жұмсартудан кейін нығаю саясатына оралу уақытты қажет етеді. […] Мемлекеттік шығынның тиімділігін арттыру және тиімсіз бағдарламаларды тоқтату бағытында күш салу, сонымен бірге салық түсімдеріне әкімшілік басқаруды жақсартқан дұрыс. Төлемді алу және салық каникулы салық базасын кеңейтуге мүмкіндік береді. Салық саясатын өзгертуді (ҚҚС, табыс салығы) әділдік және ілгерілеушілік тұрғысында зерттеп, түсімді арттыруға қатысты зор мақсаттарға қол жеткізу керек».

Өзгерістер ірі бизнеске де әсерін тигізеді, бірақ олар аса қатты сезбеуі де мүмкін. Ірі бизнес негізгі салық төлеуші болып қала береді, ал деңгейлес мониторинг сияқты бастамалар компанияның дәстүрлі тексеру нәтижесінде туындайтын шығындарын азайтуы мүмкін.

Қазақстандағы микро және шағын бизнес үшін қазыналық тұрақтылық бақылауды күшейту дегенді білдіреді (онлайн кассалық бақылау аппаратын қолдануды міндеттеу арқылы), сондай-ақ патент бойынша жұмыста арнайы режимді жою, ҚҚС-ға шек қоюды төмендету, өткен күнмен бюджетке түсіп жасау тетіктерін енгізу дегенді білдіреді.

Шағын кәсіпорындардың шығыны артады, сондықтан кәсіпкерлердің бұл тобы үкімет экономикалық өсімді осындай кәсіпорындар есебінен қамтамасыз етіп отыр деп есептеуі заңдылық.

The post 2020-2022 жылдары өсім қарқынының төмендеуі қазынаның нығаюымен сәйкес келеді appeared first on Ekonomist Media.

«Сауалнама немесе онлайн дауыс беру нәтижесінде тұрғындардың 30%-ы қала немесе ауыл әкімінің жұмысын тиімсіз деп бағаласа, бұл Президент әкімшілігі тарапынан арнайы комиссия құруға негіз болады, ол комиссия мәселені жан-жақты зерттеп, тиісті ұсыныстарды көрсетеді», – деді мемлекет басшысы.

Бүгінгі мақалада көтеріліп отырған мәселенің саяси жағын емес, бастаманы жүзеге асыру барысында туындауы мүмкін техникалық мәселелерді сөз етпекпіз. Аталған форматтың артықшылығы қандай, кемшілігі неде? Бұл әдісті саяси шешім қабылдауда қолдану қаншалықты орынды?

Әлеуметтанушылар кездесетін қиындық

Қоғамдық пікірді анықтау үшін сауалнама жүргізуде қолданыла алатындай мәліметтер алу үшін ең бірінші кезекте процесті жүргізудің, яғни қоғамдық пікірді зерттеудің басты шарттары орындалуы тиіс. Әңгіме зерттеуге қатысушылардың деректерін жасырын сақтауды және жалпы жиынтықтың іріктелген жиынтық жауапқа сәйкес келуін қамтамасыз ету жөнінде. Яғни, азаматтардың зерттеуге арнайы іріктеу бойынша қатысуы маңызды. Ал егер ұсынылып отырғандай, бағаны белгілі бір сайттың қолданушылары беретін болса, таңдауда айтарлықтай қателікке жол берілуі мүмкін. Мұндай нұсқа сауалнамаға қатысушыларға әкімдік немесе басқа да бақылаушы органдар тарапынан қысым жасалуына және басқа да манипуляцияға алып келеді.

Репрезентативтік іріктеуді қамтамасыз етудің маңыздылығын түсіндіру кезінде үнемі айтылатын ең үлкен қателікті еске түсіріп көрелік. Америкалық «Әдеби дайджест» журналы 1936 жылы АҚШ-тағы кезекті президентік сайлауға қатысты көпшіліктің пікірін білу үшін сауалнама жүргізеді, алайда сауалнамаға қатысушылардың көптігіне қарамастан, нәтижеден қателеседі. Өйткені сауалнама тіркелген автокөлік иелері мен телефонды пайдаланатын тұрғындар арасында жүргізілген, олардың табысы ел халқының басқа бөлігімен салыстырғанда жоғары болған.

Қазақстан Республикасының барлық аймағында аймақ басшыларын қызықтыратын ақпаратты жинақтаумен айналысатын ақпараттық талдау қызметтері мен орталықтары бар. Тек зерттеу барлық жерде бірдей тұрақты жүргізілмейді, сонымен бірге методологиялық және әдістемелік база деңгейі жеткілікті емес және өлшемнің тәуелсіз болуы сынды маңызды шарт есепке алынбайды. Сауалнама түрінде бағалау кезіндегі кедергі келтіретін жайт ретінде объективті бағалауға қол жеткізудің қиындығы айтылады, анонимдік сақталады дегеннің өзінде де сұрауға қатысушылардың көбі ықтимал салдарын ойлап, пікірін ашық білдіруден қашады.

Субъективті сипаттағы қиындық

Жергілікті билікті тұрғындардың пікірі негізінде бағалау кезіндегі қиындық қатарында азаматтардың, яғни сауалнамаға қатысушылардың субъективті бағалау ықтималдығы бар екені айтылады. Басқарудың объектісі де, субъектісі де адам екенін ескерсек, объективті жағдайларды ғана емес, субъективті сипатты да есепке алған жөн, соның ішінде билік органдарының қызметін әлеуметтік-психологиялық тұрғыда бағалау маңызды рөлге ие. Әртүрлі фактордың ықпалымен (бұрынғы сәтсіз тәжірибе, жергілікті әкімшілік өкілдеріне жеке ренішінің болуы, қызғаныш) әдейі төмен баға қойылуы мүмкін. Сондай-ақ халықтың бағалауына қандай да бір мүдделі саяси күштердің әрекеті әсер етуі мүмкін.

Сауалнама кезінде қатысушы азаматтардың өзіне де мән беру керек, соның ішінде олардың құқықтық сауатына, белсенді азаматтық ұстанымына және жалпы азаматтық қоғам мәдениетінің деңгейіне назар аударған жөн. Қоғамдық пікірге мониторинг жасау нәтижесінің объективті болуына, бағалау кезінде респонденттердің объектілерді ауыстырып алмауына, жалпы тұрғындардың құқықтық сауатын дамытуға қол жеткізу үшін бұл өте маңызды.

Ақпараттық сауатпен байланысты қиындық

Азаматтардың аймақта жүзеге асып жатқан қандай да бір жобалар туралы хабардар болу-болмауы да маңызды проблема. Азаматтар жергілікті билік органдарының нәтижелі және тиімді жұмыс істеп жатқанын дәл бағалай ала ма? Олар жергілікті биліктің құзыреті мен өкілеттігі туралы жеткілікті деңгейде біле ме?

Жергілікті билік органдары қызметінің тиімділігін жұмсалған ресурстың (қаржы, еңбек, ақпарат және тағы басқа ресурстар) мақсатты жұмсалуының есептік арақатынасы мен аймақтық басқару нәтижесіне қарап анықтайды. Алайда, азаматтар шын мәнінде шығын көлемі (бюджет, кадр және басқа да шығындар), сонымен бірге жергілікті билік жүргізіп отырған саясаттың тиімділігін толыққанды түсінгенін көрсететін параметрлер мен көрсеткіштер туралы не біледі?

Басқарудың нәтижелі болуы немесе билік ету және басқару нәтижесінде алға қойған мақсаттарға қол жеткізу критерийі бойынша бағалауға қатысты да осыны айтуға болады (мысалы, облыстың сол жылдағы дамуының стратегиялық бағыттарына қол жеткізу). Нәтижелілікті бағалаудың маңызды бастапқы шарты – азаматтардың күтілетін нәтижеден хабардар болуы, яғни түрлі стратегия, бағдарлама, жоба, атқарушы биліктің жекелеген шешімдері туралы білуі.

Азаматтар сауалнамаға жауап беру кезінде жүзеге асып жатқан жобалардың қызметі мен оның дамуы тек болашақта ғана көрінетінін ескере ме? Сондықтан тиімділікті бағалауда тек нәтижеге ғана емес, сол сәттегі қол жеткен нәтиже мен қызмет сапасына да мән берген дұрыс.

Азаматтардың жергілікті биліктің өкілеті мен құзыреті, бағалау нысаны туралы толыққанды хабардар болмауын да осындай қиындықтар қатарына жатқызуға болады. Респонденттердің көпшілігі жергілікті және орталық атқарушы билік органдары арасындағы өкілеттік пен айырманы түсіне бермейтіні де айрықша назар аударуды қажет етеді, ал баға жалпы бір салаға және оның инфрақұрылымына қойылады. Мұны білу айрықша маңызды, өйткені жергілікті билік қызметінің айтарлықтай бөлігі орталықтан реттеледі.

Шешім бе, мәселе ме?

Жоғарыда айтылған мәселелердің барлығын есепке алатын болсақ, қазіргі Қазақстан қоғамында жергілікті билік қызметінің тиімділігін анықтау үшін сауалнама әдісін қолдану шешім дегеннен гөрі түйткілді мәселе деген қорытынды жасауға болады.

Бұл бастама бюджеттен қосымша шығын шығуына әкеп соққанымен, көздеген нәтижеге жеткізеді деу қиын, керісінше, қоғамды биліктен алшақтатуы мүмкін.

Ұзақмерзімді перспектива тұрғысынан қарасақ, әлеуметтік сауалнама жүргізу «стратегиялық мінез-құлық» қаупін тудыруы мүмкін. Мұндай мінез-құлық қызмет қарқынының өсуіне алып келгенімен, түпкі нәтиже жақсара қоймайды. Бұл стратегияны шартты түрде «беткі қаймағын сылып алу» деп бағалауға болады. Тиімділікті көрсететін жекелеген көрсеткіштерге мейлінше назар аудару үздік нәтижеге қол жеткізуге кедергі келтіреді. Сондықтан тиімділікті бағалау критерийлері мен көрсеткіштері жүйесіне жобалау кезінде «стратегиялық мінез-құлықтың» пайда болуы мүмкін екенін ескеру керек, оның туындау ықтималдығын да алдын ала тап басып біліп, соған сай индикаторлар жүйесіне тиісті өзгеріс енгізіп отыру керек.

Әлемдік тәжірибеге сүйенсек, сауалнама тиімділікті бағалайтын маңызды құралдардың бірі, соның ішінде жергілікті билік қызметінің тиімділігін анықтауға да мүмкіндік береді. Азаматтардың өзі тұратын аймақтағы басшылықтың қызметін «өзінен өткізе отырып» бағалау мүмкіндігінің болуы бұл тәсілдің артықшылығын көрсетеді. Жергілікті билік қызметінің тиімділігін бағалаудың бұл әдісін Қазақстанда да пайдалануға болады. Бірақ, бұл әдісті пайдалану кезіндегі кері байланыс барысында туындайтын қиындықтың барлығы мұқият есепке алынуы тиіс.

Азаматтар жергілікті биліктің нақты қандай жұмысын бағалайтыны, олар бағалайтын әкімдердің нақты қай салаға жауап беретіні туралы жан-жақты хабардар болуы тиіс, сонымен бірге облыстағы қандай да бір басшының ол қызметте қанша уақыттан бері отырғанын да ескеруі тиіс. Алынған деректерді пайдалану үшін алынатын мән зерттеу жүргізу үшін қажетті методологиялық және әдістемелік базаны тиісті деңгейде қамтамасыз етуге және өлшемнің тәуелсіз болуына қол жеткізуге де мүмкіндік береді.

Субъективтіліктен және манипуляция қақпанына түсіп қалудан аулақ болған жөн. Сондықтан да зерттеушілердің көпшілігі интегралдық (жалпы) бағалау жүйесін дұрыс көреді, мұндай бағалау халықтың қанағаттану деңгейін өлшеп қана қоймай, қосымша сан және сапа көрсеткіштерін де ұсынады. Интегралдық бағалау кешенді бағалау негізінде жүзеге асуы тиіс, онда статистикалық көрсеткіштер негізіндегі салыстырмалы анализ, критерийлер бойынша эксперттің бағасы, тұрғындардың жекелеген жайттар мен жалпы мәселелер бойынша қанағаттану деңгейі көрсетіледі.

Көп жағдайда аймақтағы жағдайды қадағалап отырмайтындықтан, эксперттер де субъективтілікке жол беруі мүмкін. Сондықтан аймақтағы жағдайды жақсы түсінетін, кәсіби біліктілігі жоғары сарапшыларды таңдап алудың да маңызы зор.

Институционалды тиімділікті көрсететін интегралдық көрсеткіш сан мен сапа көрсеткіштерін біріктіріп, субъективті және объективті факторларды есепке алып, басқару қызметінің мақсаты мен құралдарының арақатынасын көрсетіп, сонымен бірге қысқа мерзімдегі нәтиже мен шешім қабылдау және оны жүзеге асырудың болашақтағы әлеуметтік салдары туралы қорытынды жасауға мүмкіндік береді.

The post Жергілікті биліктің жұмысын бағалау: сұрақ көп, жауап жоқ appeared first on Ekonomist Media.

Мемлекет өз азаматтарына белгілі бір игіліктерді ұсынады, осы елдің азаматы ретінде біз оны күнделікті көреміз. Ертелі-кеш серуен құратын саябақтар, өзіміз оқыған және балаларымыз оқып жатқан мектептер, емделетін емханамыз, бәрі де мемлекеттік бюджет есебінен жұмыс істейді. Сонымен бірге, мемлекет біз күнделікті жүретін көшенің тазалығына, жолдың жағдайына да жауап береді. Мемлекет қауіпсіздік қызметін де қамтамасыз етеді. Ол ішкі істер органдарының қылмыскерді ұстауы, сот орындарының оның бостандығын шектеуі, өрт қызметінің өз міндетін атқаруы арқылы жүзеге асады.

Қоғамдық игілік деген – ерекшелік принципі қолданылмайтын және қоғамға айтарлықтай пайда әкелген жағдайда мемлекет атқаратын қызмет немесе өндіретін тауар.

Қоғамдық игілік

Қоғамдық игілік мүмкіндігінше бірнеше принципке сәйкес келгені дұрыс. Олар:

1) Қоғамдық игілікті пайдаланудан ешкімді шектеуге болмайды (ешкімге тротуармен серуендеп жүруге тыйым сала алмаймыз);

2) Тұтынуда бәсекенің болмауы (қоғамдық игілікті бір адамның пайдалануы екінші адамның пайдалануына кедергі келтірмейді);

3) Бөлінбеу принципі (игілікті жекелей бөлуге болмайды, мысалы, жол-көлік инфрақұрылымын бөле алмаймыз).

Осындағы үш принциптің бәріне бірдей сәйкес келетін қоғамдық игілікті табу қиындау, дегенмен ондай игіліктер де бар. Игілік қоғамның жайлы өмір сүруі үшін қажет болса, жекеменшік сектор қандай да бір себептерге орай ол игілікпен қамтамасыз етпейтін болса, жауапкершілікті мемлекет өз мойнына алады. Бұл мемлекеттің ең негізгі қызметінің бірі. Өйткені жеке сектор қоғамдық және басқа да игіліктің бәрімен қамтамасыз ете беретін болса, мемлекетке қажеттілік болмай қалар еді.

Қоғамдық игіліктер секторын қалай жекешелендіріп алуға болатынын адам баласы әлі ойлап тапқан жоқ. Президент, министрлер және мемлекеттің басқа де ресми өкілдері маңызды халықаралық мәселелер бойынша қоғамның мүддесін көздейтінін елдің әр азаматы тікелей немесе жанама түрде сезінеді, алайда өміріміздің сапасына ықпалы бар халықаралық процестер туралы әрқайсымыз біле бермейміз.

«Сәлеметсіз бе! Жақында көрші мемлекеттің өкілдерімен кездесіп, келісімге келдім, енді отандық өнімді көрші мемлекеттің аумағына еш кедергісіз алып бара аламыз. Рахмет айтудың қажеті жоқ, 100 мың теңге төлесеңіз болғаны». Жеке бір адамның осылай дегенін елестетіп көріңізші.

Ақылға сыймайды, алайда қоғамның мүддесін қорғау да қоғамдық игілік, мемлекет бәрімізді осы игілікпен қамтамасыз етіп отыр.Қоғамды біртұтас ағза деп елестетсек, қоғам деген бәріміз екенін оп-оңай түсінуге болады. Мәселен, қаржы министрі – бас есепшіміз, ал президент – жеке топ-менеджер, ішкі істер министрлігі – жеке күзетшіміз, тағысын тағы.

Мұндай ауқымды механизмді қаржылық жағынан да қамтамасыз етуге тура келеді.

Мемлекеттің кіріс көздері

Мемлекеттік кіріс көзін негізгі үш топқа бөлуге болады:

1) Мемлекеттің кірісі ең алдымен салық түсімдері есебінен жинақталады. Яғни, қоғамның мүшелері, яғни біртұтас ағзаның бөлшектері тапқан табысының белгілі бір бөлігін мемлекеттік басқаруға береміз, ал мемлекет соның есебінен бізді қоғамдық игіліктермен қамтамасыз етеді.

2) Қазына да мемлекеттік меншік есебінен толығып отырады. Мысалы, мемлекет өз иелігіндегі қандай да бір ғимаратты немесе құрылыс нысанын жекеменшік секторға жалға береді де, жалға алғаны үшін төлеген ақы мемлекеттік кіріс болып есептеледі.

3) Мемлекеттік кірістің тағы бір көзі – халықаралық операцияларды жүргізу есебінен кіретін кіріс. Мемлекет басқа бір мемлекетке қарызға ақша береді, оны қайтарған кездегі пайыздық үстеме ақы мемлекеттің қазынасына түседі. Немесе, өзге мемлекеттердің бизнесмендері өндіріп жатқан өнімдерін біздің мемлекеттің аумағына алып кіргені үшін кедендік алымдарды төлейді, бұл кіріс те мемлекеттің қазынасын толықтырады.

Келесі кестеде Қазақстан Республикасының мемлекеттік кірісі мен шығысы бойынша деректер миллион теңге және жалпы ішкі өнімге (ЖІӨ) шаққандағы пайыз бойынша көрсетіліп отыр.

Мемлекет кіріс көздерінен түскен қаржыны жинақтап, оны қоғамдық игілікке жұмсайды. Алайда, қоғамның қажеттілігі өте көп болғандықтан, қоғамдық игілікке жұмсалатын кірісті жинақтау және оны бөлу процесі мұқият жоспарлауды қажет етеді.

Мемлекеттік бюджет – мемлекеттің қазынасы есебінен жүзеге асуы тиіс қажеттіліктерді көрсететін, сонымен бірге мемлекет қазынасына түсетін қаржы мөлшері көрсетілетін  барлық мемлекеттік органның қаржылық смета жинағы.

Басқаша айтсақ, мемлекеттік бюджет деген – мемлекеттің белгілі бір мерзімге арналған кіріс және шығыс жоспары. Байқағандарыңыздай, мемлекеттік бюджет – мемлекет қызметінің аса маңызды элементтерінің бірі. Кейде мемлекет ықтимал шығынның бәрін есептегеннен кейін жоспарлы мерзімде кірістің шығыннан көп болатынын анықтайды. Мұндайды мемлекеттік бюджеттің профициті деп атайды.

Мемлекеттің жоспарлаған кірісі жоспарлы шығыннан артық болған жағдайда мемлекеттік бюджеттің профициті болады.

Профицит қайда жұмсалады?

Көбінесе бюджет профициті есебінен түрлі мемлекеттік қорлар мен елдің алтын валюта резерві толықтырылады. Кейде профицит мемлекеттің сыртқы қарызын жабуға жұмсалады. Профицит деген сөздің өзі құлаққа жағымды, соған орай профицит туралы жаңалық та тек жағымды болады.

Дегенмен, кейде мемлекеттің жоспарлаған шығыны көп болып, кіріс барлық шығынды жабуға жетпей жатады. Мұндай жағдайда мемлекеттік бюджеттің дефициті болады.

Мемлекеттік бюджеттің дефициті – жоспарланған шығынның мемлекеттің жоспарлы кірісінен артық болуы.

Мемлекеттік бюджет дефициті

Бюджет дефициті мемлекеттің кірісті көбейту потенциалы елдегі барлық қоғамдық қажеттілікті жабуға жетпейтінін көрсетеді. Соған қарамастан мемлекеттік бюджеттің дефициті тек қана жағымсыз жайт деуге болмайды. Маған сенбесеңіздер Джон Мейнард Кейнске сеніңіздер, оның тәсілі дамыған елдерді 1930-жылдардағы Ұлы депрессиядан аман-есен алып шықты. Кейнс мемлекет кейде бюджет дефицитін қолдан жасауы тиіс деген кеңес береді, оның тұжырымы бойынша, мемлекеттің шығынын арттыру арқылы іскерлік белсенділікті оятуға болады екен.

Бюджет дефициті болған жағдайда мемлекет шығынды жабу үшін қосымша қаржы көзін іздестіруге мәжбүр болады. Мемлекеттік бюджет дефицитін жабудың мейлінше кең тараған түрі – ел ішінде және басқа елдерден заем, яғни қарыз алу. Мемлекеттің қарызы осындайдан құралады.

Әлем мемлекеттерінің көпшілігі мемлекеттік бюджеттің дефициті режимінде өмір сүреді, дегенмен кіріс көзін табу мүмкіндігі жоғары елдер де бар. Ол негізінен мұнай, газ сияқты табиғи ресурстарға бай елдер. Қазақстан да осындай елдердің қатарында.

Утопия әлемінде мемлекеттік қызметшілер қоғам мүддесін өз мүддесінен жоғары қояды, бірақ шындық басқаша: мемлекеттік қызмет араласатын жердің бәрінде коррупция бар. Оның үстіне, экономика ғылымы теңдей жағдай жасалған уақытта мемлекеттік басқару жекеменшікпен салыстырғанда тиімсіз екенін көрсетеді, мұның себебін стимулдың жоқтығымен түсіндіреді. Қазақстанның мемлекеттік кіріс потенциалы жоғары екенін айтқаннан кейін неліктен бірден тақырыпты басқа арнаға бұрғанымыз түсінікті ме?

Жекелеген мемлекеттік қызметшілерге өте қомақты қаражат ағынын басқару жауапкершілігі жүктелген уақытта жемқорлыққа жол беру ықтималдығы мен қоғамдық мүддені жеке мүддеге жығып беру ықтималдығы айтарлықтай артады. Табиғи ресурстарға бай мемлекеттердің көпшілігі осындай жағдайдың алдын алу үшін ұлттық ресурстан түскен мемлекеттік кірісті түгелдей белгілі бір тәуелсіз қорға құюды міндеттейді, ол қор елдің байлығын болашақ ұрпаққа сақтауы тиіс. Қазақстанда бұл міндет ҚР Ұлттық қорына жүктелген.

Мұндай саясаттың негізгі идеясы қоғамдық қажеттілікті түгелдей елдің ресурстарынан түсетін кіріске сүйенбей жабуға негізделеді, яғни елде мұнай және басқа да табиғи ресурстар жоқ деп есептеп, жабуға тырысу. Басқаша айтсақ, мемлекет қоғамдық қажеттілікті экономиканың басқа саласынан түсетін кірісті пайдалана отырып өтеуге тырысады, содан кейін ғана, онда да мемлекеттік бюджеттің дефициті болса, мемлекет түсімнің белгілі бір бөлігін сұрауға хақылы.

Ұлттық қор

Әр елде қордың жұмыс істеу тәртібі әртүрлі, Қазақстанда 3 жылға бюджет жасалған уақытта бюджетке Ұлттық қордан түсетін кепілді салым да есепке алынады. Әдетте ол қаржы негізінен елдің дамуына жауап беретін мемлекеттік бағдарламаларды жүзеге асыруға жұмсалады. Сонымен бірге, Ұлттық қордың ақшасы әлеуметтік-экономикалық қиындықтарға орай туындаған жағдайды тұрақтандыруға да жұмсалуы мүмкін.

Тәуелсіз қордың трансфертінен тыс бюджет дефициті (профициті) мемлекеттік бюджеттің мұнайдан тыс дефициті (профициті) деп аталады.

Қазақстанда кепілді трансферт көлемі бюджетте бекітіледі және жарияланады, соған орай мемлекеттік бюджет балансын Ұлттық қордың түсімін есепке алмай-ақ сараптауға мүмкіндік бар. Эксперттердің көпшілігі бюджеттің мұнайдан тыс дефициті (профициті) балама шындықты көрсетеді деп есептейді, ал оған сай Қазақстан ресурстармен қамтамасыз етілген ел емес. Алайда бұл өте үстірт әрі қате түсінік. Мұнайдан тыс бюджет те шынайы баламаны көрсете алмайды.

Мұнай секторының болуының өзі басқа салалардың дамуына да жанама болса да әсер етеді. Бұл секторда қызмет ететіндердің табысы жоғары болады, соған орай олар көптеген тауар алып, көп қызметті тұтынады. Сәйкесінше, мұнай секторы есебінен басқа халықтың кірісі құралады. Ал екінші жағынан, егер мұнай болмаса, мұнай секторында қызмет етіп жүргендер экономиканың басқа саласында қызмет етіп, мұнай саласындағыдан да көп табыс табуы да мүмкін еді.

Төменде Қазақстанның мемлекеттік бюджетінің дефициті (профициті) деректері Ұлттық қордың трансфертімен және трансфертсіз беріліп отыр.

The post Мемлекеттік бюджет: қоғамдық игілік, дефицит пен профицит appeared first on Ekonomist Media.

2014 жылғы қаңтардан бастап Комитет базасында міндетті медициналық сақтандыру жүйесінің (МӘМС) қолданыстағы нұсқасы іске қосылды. Бұл үдеріс әлі күнге дейін созылуда. Бүгінде біз 2020 жылдан бастап толыққанды режимде жұмыс істеуге дайын жеткілікті түрде терең пысықталған модельге ие болдық.

Медициналық сақтандыру пазлында әлі күнге дейін жоқ нәрсе — бұл МӘМС-тің ерекше белгілерін анық түсіну. Бұл міндеттердің бұлыңғырлануы қаупін тудырады. Ол үшін біз МӘМС енгізу пайдасына ең көп таралған дәлелдерді талдаймыз және оларға баға береміз.

Мемлекеттің риторикасынан және сарапшылардың пікірлерінен МӘМС мәнін ‒ Қордың паровозына артық (толықтай дербес) вагондарды тіркеуге талпыныс екенін түсінеміз.

№ 1-гипотеза. Медициналық сақтандыру денсаулық сақтау жүйесіне қосымша ақша әкеледі.

Факт: денсаулық сақтаудың қаржыландыру көлемі сақтандыру жүйесімен байланысты емес.

Егер бюджет моделімен салыстырсақ, ақша көзі біреу ‒ жеке тұлғалардың бюджеттегі салықтары не сол жеке тұлғалардың қордағы жарналары. Мәселе тек осы аударымдардың атаулылығында: бюджетке немесе қорға (ҚР-да — Әлеуметтік медициналық сақтандыру қоры; ӘМСҚ) төлейтінімізде. Бюджеттік модельде, алдымен, жалпы бюджет құрылады, содан кейін ол салалар арасында бөлінеді. Медициналық сақтандыру кезінде денсаулық сақтау қор жинайтын дәл сол соманы бюджеттен толық ала алмайды. Өйткені мемлекет экономикалық және қаржылық шешімдерді барынша прагматикалық түрде қабылдайды.

2020 жылдан бастап денсаулық сақтауды қаржыландыру айтарлықтай артатыны рас. Бұл инфляцияға жұмсалатын шығыстарды индекстеумен, жаңартылған әлеуметтік саясатпен (халықтың әлеуметтік осал топтарын қаржылық қолдауда көрініс табатын), бюджетте бос қаражаттың болуымен, Денсаулық сақтау министрлігінің сала проблемаларын дұрыс қорғауымен байланысты болуы мүмкін. Бірақ «МӘМС жүйесіне ақша ағынының» мұнда еш қатысы болмайды.

№ 2-гипотеза. Сақтандыру кезінде мемлекеттің, қызметкердің және жұмыс берушінің денсаулық үшін ортақ жауапкершілігі пайда болады. Оның ішінде, қаржылық та. Тиісінше, масылдық үшін мүмкіндіктер азаяды.

Факт: бюджеттік модельде де ортақ жауапкершілік бар. Сөз денсаулық сақтауды қаржыландыру үшін жауапкершіліктің ауыртпашылығын ауыстыру туралы болып отыр.

Шынында да, екі үлгіде қаражат экономикалық белсенді халықтан жиналады. Қауіп- қатерлерді араластыру (пулинг) және «бай кедей үшін, дені сау науқас үшін төлейді» қағидаты да бюджеттік жүйеде іске асырылған. Сақтандыру кезінде өз денсаулығын қадағалауға қосымша уәждеме пайда болмайды, өйткені жарна мөлшері денсаулық жағдайына байланысты емес, мысалы, бұл АҚШ-та іске асырылған.

Бұл ретте МӘМС денсаулық сақтауды қаржыландыру тапшылығының ықтимал себептерінің тізбесін кеңейтеді: аударымдарды жинаудың төмендігі қосылады. Осылайша, жауапкершілік мемлекеттен біртіндеп халыққа ауысады.

Масылдық жағдайға келетін болсақ, денсаулық сақтау саласында бұл мәселе мемлекетті қатты толғандырады деп ойламаймын.

Факт: тетікті қамтамасыз ету міндеті тұр: медициналық көмекке (сондай-ақ, зейнетақы жүйесі мен әлеуметтік қамсыздандыру жүйесінің игіліктеріне) қолжетімділікті шектеу арқылы бейресми жұмыспен қамтылған халықтың «қалтарыстан» шығуына себепші болу.

Жаһандық тұрғыда, бейресми секторды барынша азайтуға ұмтылу ‒ дамудың оң және өркениетті бағыты. Іс жүзінде барлығы экономикалық реформалар кешені қабылданатынына байланысты болады.

№ 3-гипотеза. МӘМС енгізумен бірге жеке клиникаларға мемлекеттік тапсырыс кеңейтілетін болады. Бұл бәсекелестіктің өсуіне және медициналық қызметтердің сапасын арттыруға алып келеді.

Факт: жеке клиникаларға бөлінетін мемлекеттік тапсырыс көлемінің МӘМС-ке қатысы аз.

Шынында да, МӘМС енгізілгенге дейінгі 2014-2015 жылдары тұрақты көмекке мемлекеттік тапсырыстағы жеке жеткізушілердің үлесі 30%-ке дейін, ал жекелеген бағыттар бойынша-80%-ке дейін құрады. Көлемдерді бөлу және қазіргі заманғы тетіктердің көмегімен ақы төлеу де МӘМС айрықша құзыретінде емес: денсаулық сақтауды қаржыландырудың негізгі реформалары 2009-2014 жылдар кезеңінде жүргізілді.

Факт: «жоғары бәсекелестік = жоғары сапалы медициналық көмек» формуласына келетін болсақ, бұл ‒ пікірталасты пайымдау. Экономикалық теорияның оқулықтарында, нарық туралы бөлімнің басында денсаулық сақтау толық бәсекелі емес нарықтарға жататыны айтылады, сондықтан бұл салаға жалпы экономикалық тұжырымдардың қолданысы аз болып келеді.

Жоғарыда келтірілген екі себеп бойынша, медициналық көмек көрсетуге жеке сектордың қатысуын кеңейту өзекті мәселеге жатса да, бірақ МӘМС-пен тікелей байланысты емес.

№ 4-гипотеза. Сақтандыру клиникалар қызметінің тиімділігін жылдамдатады және науқас үшін «күрестің» күшеюіне әкеледі.

Факт: МӘМС коммерциялық құрамдас бөлік болмайды, ал пациенттің медициналық ұйымды еркін таңдау тетігі 2014 жылы енгізілді.

Сонда да МӘМС медициналық ұйымдардың тиімді қызметіне дем береді. Бұл, көбінесе, бас мамандардың үміт етуімен байланысты болады: ӘМСҚ — таза мемлекеттік емес құрылым, ауруханаларды кредиторлық берешектің өсуінен «құтқаруы» міндетті емес, осы ретте, келісім-шарттарды қатаңырақ жазып, емделген жағдайларды мұқият сараптамадан өткізеді.

№ 5-гипотеза. МӘМС кезінде кепілдіктер егжей-тегжейлі талданады және көмек пакеттері нақтыланады.

Факт: пакеттердің ұқсас егжей-тегжейлі талдануы бюджеттік модельде де мүмкін. Тағы бір нәрсе, кепілдіктерді егжей-тегжейлі талдау бойынша шын мәніндегі үлкен жұмыс МӘМС-ке дайындық аясында өткізілді. Бұл енгізілген денсаулық сақтаудың ақпараттық жүйелерінің жинақталған әлеуетінің арқасында мүмкін болды.

№ 6-гипотеза. МӘМС арқасында инфрақұрылымға инвестициялар жандандырылады.

Факт: өндіргіш күштерді орналастыру — жергілікті жерлердегі қажеттіліктермен және өңірлердің ерекшеліктерімен айқындалатын үдеріс.

МӘМС-пен байланысты мұнда қарастырудың қажеті жоқ: сақтандыру ағымдағы шығыстарды қаржыландыруға жауап береді, ал күрделі шығыстарды мемлекет бюджеттік бағдарламалар немесе жеке инвесторлар арқылы қаржыландырады. Ал инвесторлар жаһандық мәселелерге — нарықтың тұрақтылығына, валюталардың реттелуі мен бағамына, бизнестің шектеулілігіне негізделе отырып, шешімдер қабылдайды.

Қорытындылар

Денсаулық сақтау министрлігінің МӘМС-ті енгізу шеңберінде және байланыстыруда қолданатын шаралар кешені маңызды.

Бұл тұрғыда, МӘМС барлық жүйедегі өзгерістердің катализаторы болды: клиникаларда ұлттық деңгейдегі ақпараттық жүйелер мен медициналық ақпараттық жүйелерді (МАЖ) дайындау, қаржыландыру тетіктерін дамыту, жоспарлау және сатып алу үдерістерін жетілдіру және т.б.

The post Абсолютті құрғақ қалдықтағы медициналық сақтандыру appeared first on Ekonomist Media.