Жаңа Бас келісімнің бұрынғылармен салыстырғанда бірегейлігі – оның нақтылануы, айқын экономикалық көрсеткіштері және Тараптар өзіне қабылдаған жаңа міндеттемелері болып тұр. Бұрын Бас келісімдер тым декларативті болатын және «жәрдем беру, көмек беру, күшейту, дамыту, жетілдіру…» деген жалпы тіркестермен шектелетін. Оларда бірде-бір нысаналы индикатор белгіленбеген еді.

Бас келісім –  заңды міндетті құжат (ҚР Еңбек кодексінің 150-154 – баптары, ҚР Әкімшілік құқық бұзушылық туралы Кодексінің 97-бабы). 

Жаңа Бас келісімнің бұрынғылармен салыстырғанда бірегейлігі – оның нақтылануы, айқын экономикалық көрсеткіштері және Тараптардың өзіне қабылдаған жаңа міндеттемелері.

Бас келісім – ҚР Еңбек кодексі бойынша әлеуметтік әріптестік тараптар (мемлекеттік органдар, кәсіподақтар атынан жұмыс берушілер мен қызметкерлер) арасындағы жазбаша келісім түріндегі құқықтық акт. Ол республикалық деңгейде қызметкерлер үшін еңбек жағдайларын, жұмыспен қамтуды және әлеуметтік кепілдіктерді белгілеудегі тараптардың мазмұн, міндеттемелерін айқындайды.

Шын мәнінде, бұл – екінші Еңбек кодексі. Айырмашылығы оны Парламент емес, әлеуметтік серіктестер қабылдайды, бірақ реттеу нысаны экономикалық және әлеуметтік саясат мәселелерін қамтитын еңбек саласынан әлдеқайда асып түседі. 

Бас келісімді (БК) әзірлеушілер мен оның құрылымы

БК жобасын 2020 жыл бойы республикалық деңгейдегі әлеуметтік әріптестер жасады.

Келісімнің мазмұнына 2020 жылғы наурызда тарихта алғаш рет біріккен жұмыс тобын құрып, біртұтас одақ болған кәсіподақтардың республикалық және салалық бірлестіктері қатты әсер етті.

Жұмыс тобының бірлескен күш-жігерінің нәтижесінде, сондай-ақ «Yntymak» үйлестіру кеңесі экономистері, заңгерлері және өндіріс өкілдерінің қатысуымен келісім жобасы нақты сандар мен міндеттемелерде рәсімделді.

Кәсіподақтар атынан келісілген жоба тамыз айында Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігіне жіберілді. Үкіметпен және жұмыс берушілер бірлестіктерімен арадағы келіссөздер нәтижесінде кәсіподақтар ұсынған келісімнің құрылымы қорытынды мәтінге енгізілді (1-сурет: Бас келісімнің құрылымы)

Осылайша, мазмұны бойынша Бас келісім еңбек қатынастарының аясынан асып кетеді. Келісім экономикалық және әлеуметтік саясатты қамтиды, сол арқылы әлеуметтік-экономикалық саладағы билік институттары мен азаматтық қоғамның өзара міндеттемелерін келісу тетігі ретінде әлеуметтік әріптестік моделінің ауқымдылығы мен пәрменділігін көрсетеді.

Шартты түрде міндеттемелерді бірнеше топқа бөлуге болады:

• Экономикалық саясаттағы міндеттемелер;
• Әлеуметтік саясаттағы міндеттемелер; 
• еңбек, жұмыспен қамту және әлеуметтік әріптестік саласындағы міндеттемелер.

Экономикалық саясаттағы негізгі міндеттемелер

Бас келісімнің бұрын ешқандай алдыңғы құжатта болмаған ерекшелігі – жаңа контрциклдік макроэкономикалық саясатты іске асыру нәтижесінде 2023 жылға қарай Үкімет қол жеткізуге тиіс нақты экономикалық көрсеткіштерді анықтау болды (2-сурет: Үкіметтің негізгі экономикалық индикаторлары).

Үкімет БК-ның басқа да әлеуметтік әріптестерінің іс-қимылдарын ескере отырып, салық-бюджет саясатын, субсидиялар мен қолдау шараларының тиімділігіне мониторинг жүргізу және бағалау жүйесін, сондай-ақ бәсекелестікті дамыту және бизнес үшін қаржыландырудың қолжетімді болуын қамтамасыз ету жөніндегі саясатты дамыту жөніндегі шараларды бірлесіп пысықтай отырып, экономикалық көрсеткіштерге қол жеткізуге келісті.

Экономикалық саясатта импорт алмастыруды ынталандыруға және отандық тауар өндірушілер мен қызмет көрсетушілердің бәсекеге қабілеттілігін арттыруға баса назар аударылған.

Бас келісімнің бұрын ешқандай алдыңғы құжатта болмаған ерекшелігі – жаңа контрциклдік макроэкономикалық саясатты іске асыру нәтижесінде 2023 жылға қарай Үкімет қол жеткізуі тиіс нақты экономикалық көрсеткіштерді анықтауы.

Сұрақтардың жеке бір бөлігі бәсекелестікті дамытуға арналған. Үкімет бәсекелестікті дамыту жөніндегі проактив мемлекеттік саясатты енгізу жөніндегі жұмысты жалғастыра отырып, әлеуметтік әріптестердің қатысуымен «жасанды монополияларды жою» қағидаты бойынша заңнаманы жетілдіру міндеттемесін өз мойнына алды (3-сурет. Экономикалық саясат бойынша негізгі міндеттемелер). Сөйте тұра Үкімет салалар мен өңірлерде бәсекелестікті дамыту стандарттарының жүйесін қалыптастыруды жоспарлап отыр.

Салыстырар болсақ, алдыңғы (2018-2020 жылдарға арналған) Бас келісімде экономикалық саясат саласындағы міндеттемелер  экономиканы жеделдетілген технологиялық жаңғыртуға және бизнес-ортаны жақсартуға жәрдемдесуге орайластырған. Бұл бизнесті қайта реттеу, жеке бизнес субъектілерінің қызметін бақылау және қадағалау рәсімдерін ырықтандыру және ШОБ-ты мемлекеттік қолдау шараларын кеңейту бойынша бірлескен жүйелі шараларды қабылдауда неғұрлым орынды болды. Ешқандай макроэкономикалық көрсеткіш белгіленген жоқ.

Әлеуметтік саясаттағы негізгі міндеттемелер

Алдағы жылдарға арналған әлеуметтік саясаттың негізі деп әлеуметтік Кодекс жобасын бірлесіп әзірлеу және әлеуметтік саясат моделін жаңғырту мәселелерін айтуға болады. Бұл ретте әлеуметтік қамсыздандыру стандарттары мен нормаларын арттыру процесінде Халықаралық еңбек ұйымының (ХЕҰ) ұсынымдары ескерілуге тиіс.

Әлеуметтік төлемдерді цифрландыру аясында азаматтың «әлеуметтік әмияны» цифрлық платформасын енгізу жыр болды деп айтуға болады. Азаматтар әлеуметтік төлемдерді қандай да бір банкке тәуелді емес бірыңғай цифрлық шот арқылы алады деп жоспарланған. Осылайша, әлеуметтік төлемдерді сот орындаушылардан қорғау, сондай-ақ банктердегі жағдайдың нашарлауы немесе банктің банкрот болуынан қорғау мақсатында қарастырылған.

Азаматтың «әлеуметтік әмияны» – ешбір банкке қатысы жоқ цифрлық шот. Бұл – әлеуметтік төлемдерді сот орындаушылары арқылы бұғаттау, өндіріп алудан, сондай-ақ банктердегі жағдайдың нашарлауы немесе банктің банкрот болуынан қорғауы мақсатында қарастырылған.

Нақты міндеттемелердің ішінде еңбекке уақытша жарамсыздық бойынша әлеуметтік жәрдемақының шекті мәнін ұлғайту (басқаша айтқанда, еңбекке жарамсыздық парағын төлеу) және қызметкер еңбек (қызметтік) міндеттерін атқарған кезде оны жазатайым оқиғалардан міндетті сақтандыру жүйесін реформалау мәселесін қарау көрсетілген (4-сурет әлеуметтік саясат бойынша негізгі міндеттемелер).

Реформалау мәселелері оңынан қаралған жағдайда, мынадай нәтижеге қол жетеді:

• ауыр жұмыстағы, зиянды және (немесе) қауіпті еңбек жағдайында жұмыс істейтіндер зейнеткерлікке қазіргі белгіленген мерзімнен бұрын шыға алады;
• қызметкер жұмыс басында уақытша еңбекке жарамсыздығына ұшыраған жағдайда кәсіпорындағы еңбек өтілі жұмыс берушінің оның денсаулығына келтірілген залалды өтеу мөлшеріне тікелей әсер ететін болады;
• қызметкердің денсаулығына келтірілген зиянды өтеу жөніндегі төлемдердің мөлшері (регрестік төлемдер) тиісті біліктілігі (лауазымы) бойынша ұйымдағы орташа жалақының өсуіне пара-пар ұлғайтылатын болады.

Мысалы, алдыңғы Бас келісімде әлеуметтік саясатты бөлу болған жоқ. Әлеуметтік блок еңбек, жұмыспен қамту және адам капиталы сапасын жақсарту салаларының басын қосатын.

Еңбек, жұмыспен қамту және әлеуметтік әріптестік саласындағы негізгі міндеттемелер

Еңбек, жұмыспен қамту және әлеуметтік әріптестік саласындағы міндеттемелердің негізінде институционалдық және экономикалық шаралар белгіленді.

Институционалдық шараларға мыналар жатады

• әлеуметтік әріптестікті қолдану саласын кеңейтуді көздейтін «әлеуметтік әріптестік туралы» заңды әзірлеу;
• Қазақстан Республикасындағы әлеуметтік-еңбек қатынастары туралы Ұлттық баяндаманы бірлесіп дайындау (ұлттық баяндама идеясымен толығырақ мына мақаладан танысуға болады);
• ХЕҰ ұсынған лайықты еңбек тұжырымдамасын іске асыру бойынша Жол картасын қабылдау.

Экономикалық сипаттағы шараларға ең төменгі жалақы мөлшерін арттыру мәселесін қарауды, «дамушы елдерді ерекше ескере отырып, ең төменгі жалақыны белгілеу туралы» ХЕҰ № 131 Конвенциясын ратификациялауды және Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында төтенше жағдайлар туындаған кезде жұмыс берушілердің шығыстарын мемлекеттік бюджеттен ішінара субсидиялауды (өтеуді) жатқызуға болады.

Бұдан басқа, ХЕҰ-ның 19 конвенциясын ратификациялау және әйелдердің еңбегін қолдану шектелетін жұмыстар тізімінің күшін жою мәселесі қаралады. Бір айта кетерлігі, алдыңғы Бас келісімде ратификациялауға жататын ХЕҰ-ның 4 конвенциясы белгіленген, олар Қазақстан тарапынан заң күшіне енгізілмеген.

Қорытынды

Осылайша, Бас келісім мазмұны бойынша әлеуметтік-экономикалық міндеттемелердің сапалы жаңа пакетін қамтиды, оларды қалыптастыру кәсіподақ қоғамдастығын шоғырландыру және әлеуметтік серіктестердің сындарлы ұжымдық келіссөздері арқасында мүмкін болды.

Алда мойнына алған міндеттемелердің орындалуына тұрақты мониторинг жүргізу және әлеуметтік-экономикалық саясаттың белгіленген бағыттарын жүзеге асыру процесіне көптеген сарапшы мен мүдделі тұлғаларды тарту міндеті тұр.

The post 2021-2023 жылдарға арналған Бас келісім: әлеуметтік-экономикалық міндеттемелердің жаңа пакеті appeared first on Ekonomist Media.

Дағдарысқа толы 2020 жылдан соң Қазақстан үкіметі «Еңбекпен қамту жол картасы-2021» бағдарламасын жүзеге асыруға кіріспек. Бұл жаңа жобаға билік әзірге «аз уақытқа адам тартатын» жұмыстарды қосуға асығар емес. Еңбек және әлеуметтік қорғау министрі Біржан Нұрымбетовтің айтуынша, республикада еңбекпен қамту мәселесін тиімді шешу үшін жыл сайын 600 мың тұрақты жұмыс орнын ашып отыру керек. Бұған дейінгі «Еңбекпен қамту жол картасы-2020» бағдарламасы бұл көрсеткіштің алтыдан бір бөлігін ғана қамтиды. Бұл бағдарлама құрылыс-жөндеу жұмыстары кезінде 240 мың адамды жұмысқа тартуды көздеген болатын. Мемлекеттің уақытша жұмыс орындарына субсидия бөлудегі логикасы мен әрекетін біз жұмыс берушілер, мемлекеттік органдар мен салалық сарапшылардың талқысына салған едік 

Артық адамдар мен асыра  сілтенген цифрлар

Аты-жөнін әйгілемеуді сұраған шағын құрылыс компаниясы директорының айтуынша, әкімшіліктен: «Жұмыспен қамту орталықтарына барыңыздар, пәленшеге, түгеншеге жолығыңыздар», – деп жібереді. 

Біз келдік. «Адам бар ма? Беріңіздер!» – дейміз. Ал оларда бір де бір маман жоқ. Тіпті бірлі-жарым жұмыскер тауып бере алмайды, – дейді Нұрасыл. (Өтініші бойынша есімін өзгеріп жазып отырмыз).

– Сосын біз не істейміз? Керек қызметкерді өзіміз табамыз. Ал тапқан кезде олар: «Біз арқылы табылған сияқты етіп, еңбекпен қамту орталығы арқылы рәсімдеңіз», – дейді. Иә, осылай құжат бойынша Еңбекпен қамту орталықтары арқылы жұмыс беруші мен жұмыскер бірін бірі тауып жатады.

Нұрасылдың компаниясы Алматы қаласында «Еңбекпен қамту жол картасы-2020»  бағдарламасы аясында 226 инфрақұрылымдық жобаны жүзеге асыруға қатысқан екі жүздей компанияның бірі. Дағдарысқа қарсы бюджет – шамамен 104 млрд теңге. Игерілген соң 1,9 мың алматылық тұрақты жұмыс орнына ие болуы керек. Осылайша, әр жұмыс орны бюджеттің мойнына 55 млн теңгеге жуық қаржы болып ілінеді. Мұншалықты жөнсіз шашылған қаржы америкалық экономистердің: «…еңбек бағдарламаларына серпін беруге бағытталған мұндай шығындар олардың тиімділігіне сай болмайды», – деген түйінінің растығына тағы бір рет көз жеткізеді.

Дей тұрғанмен, әкімдіктің мәлімдеуі бойынша, 2020 жылдың тоғыз айы ішінде мемлекет субсидия бөлген уақытша жұмыс орындарына 19 мың қала тұрғыны орналасқан. Мұның жартысына жуығын жұмыс берушіге еңбекпен қамту орталықтары тауып берген-мыс. Нұрасыл жұмыскер табудың бұл әдісінің мүлдем тиімсіз екенін дәлелдеп бағуда. Оның айтуынша, билік жұмыссыздарды қамту санын ұлғайтып, 10 адамды 20 деп көрсетеді. «Мысалы, бір нысанға 10 немесе 20 адам керек делік. Одан артық қажет емес. Жігіттер жұмысқа бірден кірісе берсе болады. Уақытында аяқтайды, жұмыс сапасы да жаман болмайды. Ал бұл кезде әкімдіктің жол картасы бойынша мұндай жұмыс орнына кем дегенде 40-50 адам қарастырылған. Сөйтіп олар: «Бол, бол, адам ал» деуге кіріседі. «Артық жұмыскердің керегі не? Тиын-тебен үшін жұмыс істесін бе?» дейміз. «Еңбекпен қамту жол картасы» бойынша алымдарды есептемегендегі жалақының төменгі мөлшері – 85  мың теңге.

Көрсеткіш қуу жағы бар екенін Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің Еңбек ресурстарын дамыту орталығындағылар (ЕРДО) да жоққа шығармайды. Орталық президенті Дәулет Арғындықовтың айтуынша, «жұмыспен қамту органдары қамту көрсеткіштерін ұлғайту мақсатында Бағдарламаға қатысушыларды бірнеше рет бір жұмыс орнына жіберген жағдайлар тіркелген». 

Жұмыспен қамту орталықтарына жүгінетін үміткерлер де осы құрылымдардың тиімділігін идеал үлгі дей алмайды. 2019 жылы зерттеуші Анна Альшанскаяның елордалық жастарға арналған шағын онлайн сауалнамасында әр үшінші респондент жұмыссыздарды еңбекке тартуда шамадан тыс бюрократия бар екенін немесе жұмыспен қамту орталығы қызметкерлерінің немқұрайдылығы мен біліксіздігі жоғары екенін атап өткен. 

Ең қызығы, елдегі жағдайда мүмкіндіктерінің шектеулі екенін жұмыспен қамту орталығы қызметкерлерінің өздері де түсінеді. Моноқалалардағы жастарды бейресми жұмыспен қамту проблемасын зерттеу барысында сұралған орталық қызметкерлері көп жағдайда мемлекеттің «бас жұмыс беруші» екенін мойындады. ЕРДО ақпараты бойынша, 2019 жылы жастар практикасына қатысушылардың 42%-ы оны мемлекеттік секторда өткен. «Сол құрылым өкілдерінің жауаптарын қарасақ, мемлекеттік органдардағы жұмыс орындары көбінесе нақты қажеттіліктен емес, тек мемлекеттік бағдарлама үшін ғана құрылған», – деп жазады моноқалалар туралы зерттеу авторлары. Олардың бірі, әлеуметтанушы Серік Бейсембаев жұмыспен қамту саласындағы мемлекеттік саясатты бағалау кезінде игерілген бюджет пен санның көрсеткіштеріне назар аударудың қажеті жоқ деп санайды.

Жақсы, жаман және жалған жұмыс 

«Бағдарлама қатысушыларынан сапалы пікір алуға және нәтиже барысын бағалауға мүмкіндік беретін өлшеуіштер қажет. Мәселе мынада: қоғамдық жұмыс, әлеуметтік жұмыс орындары және жастар практикасы – жұмыспен қамту саласындағы көлемді бір мемлекеттік бағдарламаның әртүрлі компоненттері. Бұл бағыттар өзара келісілмеген, ал талаптың өзі бөлінетін бос жұмыс орындарына қызметкерлерді жалдауға дейін жеңілдетілген», – дейді Бейсембаев. 

Зерттеуші айтып отырған сапалы индикаторлардың бірі – мысалы, уақытша деген жұмыс орыны тұрақты жұмысқа айналған жұмыссыздар саны. 2020 жылдың 10 айындағы ЕРДО-ның жедел деректері бойынша, уақытша жұмыспен қамтылғаннан кейін тұрақты жұмысқа орналасудың жалпы үлесі 29% (Алматыда – 3%). Дағдарысқа дейінгі, яғни эпидемиялық тұрғыдан қолайлы уақыттағы көрсеткіш біршама жоғары болды. Атап айтқанда: «Еңбек» мемлекеттік бағдарламасын жүзеге асырудың барлық кезеңінде уақытша жұмыс орындарында «күрек ұстаған» адамдардың 35%-ы тұрақты жұмысқа орналасқан. Дегенмен тұрақты жұмыспен қамтылғандардың үлесі жолдамасына қарай айтарлықтай өзгеріп отырады: 2020 жылы жастар практикасына қатысушылардың 43%-ы тұрақты жұмысқа орналастырылса, «әлеуметтік жұмыс орындары» бағыты бойынша келгендердің 66%-ы, «қоғамдық жұмыстар» бағытындағылардың 25%-ы тұрақты жұмысқа орналасты, – дейді ЕРДО-дағылар. «Субсидия бөлінетін жұмыс орындарын ашу шаруалары қағазбастылықтың арқасында күрделенетін немесе ақпарат аз жететін шағын бизнес саласында жұмыспен қамту мәз емес, – дейді Арғындықов тұрақты жұмысқа орналасудың өсуін тежейтін факторларды атау барысында. 

Экономиканың нақты бір секторындағы кәсіпорын еңбекпен қамту орталықтарынан «ақпаратты хат» алысымен оған бірден жауап қайтаруға құлықты бола бермейді. Альшанская мұндай жағдайда шет ел тәжірибесіне сүйенген пайдалы дейді. Онда жұмыс беруші жас маманды өзіне қабылдауы үшін түрлі субсидия, салық жеңілдіктері секілді ынталандыру шаралары қарастырылады екен. Әзірге салықтан босата қоятын еш тетік жоқ. Кәсіпкерлер еңбекпен қамту бағдарламаларынан өзіне пайдалы деген жерлерін ғана алуда. Тек 2018 жылы ғана Бас прокуратура 120 жұмыс берушіні жалған жұмыс орындары үшін қылмыстық жауапқа тартты. Бақылаушы орган сол кездің өзінде мұндай 766 факт болғанын мәлімдеді.

«Ең күрделісі – әлеуметтік жұмыс орындарын қамту. Себебі бюджет қаражаты нақты жұмыс берушіге бөлінеді», – дейді ЕРДО басшысы. Нәтижесінде кәсіпкерлер қайтыс болғандарды, мүгедектер мен басқа мекеме жұмыскерлері немесе бұрынғы қызметкерлерін есепке алып алатын. Зейнетақы қорына жарна аудармай немесе жалақыны кешіктіріп береді. Зерттеушілерге жауап берген жастар «Жасыл ел» жобасына қатысу барысында  өздерін адам құрлы көрмейтін жағдайлар туралы айтып берді. 15 жыл ішінде 300 мың мектеп оқушысы мен студент осы жобада жұмыс істеген. 

Бақылау – бүгін, диверсификация – ертең 

Жолданған сауалға Алматы әкімдігінің берген жауабына қарағанда, міндетті зейнетақы аударымдарын төлемеу жағдайларын билік қазірдің өзінде де тіркеп келеді. «Күннен-күнге мұндай заң бұзу фактілері азайып келеді. Ол үшін бизнес-процестерге IT  бағдарламалар орнатудың арқасында белгілі бір шаралар қабылданды», – дейді Арғындықов. «ITeachMe» құзырет дамыту орталығының директоры Захира Бегалиева бұл шаралардың іс жүзінде қалай жұмыс істейтінін айтып берді. 

Мүгедек адамдарды IT мамандықтар бойынша оқытумен айналысатын қоғамдық қордың басшысы ретінде ол Жұмыспен қамту орталығымен арадағы уағдаластық аясында оларға мүмкіндігінше жұмыс ұсынады. Орталық жағдайды үнемі қадағалап отырады. «Жұмыспен қамту орталығының қызметкерлеріне бір күннен кейін қоңырау шалып, сұраған жағдайлар болдыы. Сондай-ақ, олар балалардың шынымен жұмыс істеп жатқанын көру үшін 17:45-те кіріп келеді», – дейді Бегалиева. Ол мемлекет тарапынан ұдайы бақылаудың арқасында соңғы уақытта жұмыспен жалған қамту ауқымы азайды деп санайды. Жақында, мысалы, қызметкерлердің бірінің шотына күтпеген жерден қаржы аударылған үшін Қор ұзақ ақталуға мәжбүр болды. Ал ол бір жарым жыл бұрын жас жігітке қарыз болған жұмыс берушіден түскен зейнетақы жарнасы еді. 

«IteachMe» жағдайында Қызметкер мен жұмыс беруші арасында ақша жүрмейді. «Жұмыспен қамту орталығы ақшаны тікелей қызметкерге аударады. Біз жалақы туралы ақпарат береміз, жұмыспен қамту орталығы зейнетақы жарнасын да, барлық қажетті салықтарды да аударады. Бұл жағдайда ҮЕ еңбек күшінің тұтынушысы, ал қаржы біз арқылы өтеді. Бұл дұрыс тәжірибе. Себебі жария түрде жасалады», – деп түсіндірді Бегалиева. Бұл ретте сыбайлас жемқорлықты болдырмау – жұмыстың уақытша сипатындағы негізгі «минусты» жоққа шығармайды. Қоғам белсендісі 2020 жылы өзіне қажетті барлық кәсіпті игергендерді биыл жұмысқа қабылдауға рұқсат берілмейтініне қынжылады.

Экономист Данияр Молдоканов бұл ретте мемлекеттің уақытша жұмыс орындарын құруы «жас мамандарға тәжірибе жинауына ғана пайдалы» екенін еске салады. Ауланы абаттандыру немесе мемлекеттік орган ғимаратын жөндеу бойынша біліктілігі төмен жұмыста істеген кезін жазса, түйіндеменің «көркі кірмейді» және еңбекке енді араласқан маманның сапасын арттыруға ықпал ете алмайды.

Тәуелсіз зерттеуші мұндай жұмыс орындары мамандықтар бойынша әртараптандырыла отырып құрылуы қажет екеніне сенімді: «Енді мемлекетте жұмыс іздеушілердің бірыңғай базасы бар. Сол бойынша белгілі бір квота белгілеп, базадан жұмыс күшінің 20%-ын тарта алады. Сол кезде ғана мемлекеттік немесе квазимемлекеттік құрылымдарға өз мамандығы бойынша жұмысқа орналасу үшін түлектер жұмыссыз ретінде тіркелуге ынталалы болар еді». 

Бейсембаев жастар практикасына басымдық бере отырып, «жалпы алғанда, «Еңбекпен қамту жол картасы» мемлекеттік бағдарламасының дизайны қайта қаралуға тиіс. Әсіресе жеке бағыттарына баса назар аударылуы керек. Бір бағдарлама орнына бірнеше шағын бағыттағы жобаларды іске қосу керек деп есептеймін», – дейді. Оның ойынша, жастар үшін жеке ментормен жұмыс істеу  қазіргі жұмыспен қамту механизмдеріне қарағанда әлдеқайда тиімді болуы мүмкін. Арғындықов адамдарды әлеуметтік жұмыс орындарына қайта жұмысқа орналастыру фактілерін мойындай отырып, «шараларды нақты топтарға бейімдеу керек. Қазір керісінше болып отыр» дейді.

Көңіл көтеріліп келеді

Кемшін тұстары қаншалықты көп болса да жұмыс орындарына мемлекеттің субсидия бөлуі – көп жұмыссыздың екі қолына бір күрек тауып беретін сенімді әдіс. Бейсембаев Еңбек министрлігі келтірген мәліметтерге сүйене отырып: 2011–2018 жылдар аралығында 440 мыңға жуық адам уақытша жұмыспен қамтылғанын және бұның дәл осы кезде еңбек бағдарламалары арқылы тұрақты жұмысқа кірген адамдар санына қарағанда екі есеге аз екенін айтады.

Қазақстанда мемлекеттік саясат тұрғысынан алғанда сусбсидияланатын жұмыс орындары «жүйелі әрекет механизмі» немесе тікелей дағдарысқа қарсы құрал ретінде қарастырылады. Оның алғашқысы ретінде «Еңбек», одан кейінгісі «Еңбекпен қамту жол картасы-2020» бағдарламасын атауға болады. «Еңбек» бағдарламасының ауқымын кеңейту үшін 2020 жылы жоспарланған 123 млрд теңгенің үстіне тағы 50 млрд теңге бөлінді. Ал «Жол картасы-2020» бюджеттің 1 трлн теңгесін ойып алды. Барлық мемлекеттік бағдарламалар әлеуетін ескересек, былтырдың өзінде елде 1 млн 220 мың адам жұмыспен қамтылуы керек еді. «Бұл шаралар жұмыссыздық көбеюінің алдын алу ғана емес, оның деңгейін төмендетуге де сеп болды», – дейді ЕРДО басшысы. 

«Жұмыссыздық көбеюі мен халықтың әл-ауқаты төмен топтарының жағдайы одан әрі төмендемеуінің алдын алу жағынан қарасақ, уақытша жұмыс орындарын ашу мемлекет тарапынан көрсетілетін маңызды әлеуметтік құрал саналады», – дейді Альшанская. Ал Бегалиеваның ойынша уақытша жұмыстың өзі адамды сергітіп, өз мүмкіндігін бағалап, өзіне деген сенімі артып, еңбек нарығына еркін кіруіне түркі болады. Мұнымен қатар, аз болса да тұрақты кірістің арқасында адам тұрмыс, баспана жағдайын түзеу мақсатындағы шағын несиелер алуына мүмкіндіктік береді. 

Дегенмен, отандық сарапшылар уақытша жұмыс орындарымен қамтуды тұрақты еңбекке бастар әдіс деп есептемейді. Еңбек нарығына мемлекеттің араласуы мен жұмыс орындарын ашуға қатысты мақсатты қадамдары жұмыссыз қазақстандықтарға сапалы еңбекке араласуға мүмкіндік бермейді. Өзін дамытуға деген ынтасын оятпайды. Нәтижесінде ол адамдар ел мәңгі жұмыссыздар қатарынан шыға алмай қалады. Есесіне жұмыссыздық деңгейі 5% деген психологиялық деңгейден ауытқымайды. Экономикадағы жағдайларға қарамастан бұл көрсеткіштің өзгермегеніне 10 жыл болды. 

Бұл аралықта Халықаралық еңбек ұйымы уақытша жұмыспен қамтуға жиі ұмтылатын дамушы елдер үкіметтерін адам ресурстарын орнымен пайдалануға шақырып келеді. «Таңдалған инфрақұрылымдық және экологиялық жобалар пайда әкеліп, елдің әлеуметтік-экономикалық дамуына кедергі келтіретін «жанды жерді» дәл тауып, жойып отыруын қамтамасыз ету маңызды дейді. Қазақстан үкіметі әзірге керісінше әрекет еткенді жөн көріп, еңбекпен қамту бағдарламаларына миллиардтар бөлуді жалғастыра отырып, әлеуметтік-экономикалық әсерін жоба жүзеге асқан соң зерттемек. 

The post Уақытша жұмыс: дағдарыстан шығу ма, беймәлім болашақ па? appeared first on Ekonomist Media.

Жолдауда айтылған басымдықтар күтпеген жерден бағыт өзгертуге ұқсайды: КСРО ыдырағалы бері іс жүзінде қозғалыссыз тұрған урбандалу қарқынын арттырудың орнына, енді ауылдық жерлерден қалаға көшу процесін тежеуге басымдық беріледі. Ал урбандалуды қалалардағы шамадан тыс халық қоныстану қаупі ретінде қарастырады. Басымдықтардың бұлай өзгеруінің күтпеген шешім екенінің екі себебі бар сияқты.

Біріншіден, жаңа басымдықтар бірер жыл бұрын қабылданған Аумақтарды дамытудың 2020-2025 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасына біршама қайшы келеді. Ол бойынша басты индикаторлардың бірі урбандалу деңгейі деп көрсетілген. Осы бағдарламаға сәйкес 2025 жылы қала халқының үлесі 62,6% болуға тиіс.

Екіншіден, қазіргі әлемде экономикалық даму жоғары деңгейде урбандалумен тығыз байланысты деп саналады. ЭЫДҰ елдерінде урбандалу деңгейі 77%, ал Қазақстанда 58,7% ғана. Егер Қазақстан Республикасы әлемнің ең дамыған мемлекеттерінің қатарына ұмтылса, онда ел билігі Қазақстандағы урбандалудың жеткілікті жоғары қарқынын ұстап тұру қажет екенін ескеруі тиіс.

Басымдықтарды өзгертіп жатқан биліктің көздеген логикасы мен дәйектерін жақсы түсіну Парламент депутаты А.Қоңыровың айтқан сөздердін тыңдау керек. Ол 2019 жылғы желтоқсан айында мемлекеттік бағдарлама қабылданар алдында премьер-министрге сауал жолдаған болатын. Ондай былай деген:

«Үкімет Өңірлерді дамытудың 2025 жылға дейінгі жаңа бағдарламасын әзірледі, онда бұрынғы басымдықтар — урбандалу, ірі агломерацияларды және тірек елді мекендерді дамыту қалған. «Халық коммунистері» фракциясы қазіргі жағдайда бұл міндеттер өзекті емес деп санайды. Урбандалу көрсеткіші бойынша жарыс негізсіз, өйткені оның артында азаматтардың өмір сүру сапасын арттыру міндеті қалып барады. 

Қазіргі уақытта аймақтық саясаттың нақты проблемасы қала халқының аздығында емес, шашыраңқы дамуында. Қазақстандағы урбандалу курсы бұған көп ықпал етті. Ішкі көші-қон процестері іс жүзінде реттеуден шығып кетті. Урбандалу экономикалық қана емес, әлеуметтік те процесс екенін түсіну керек. Ірі қалалардың барлығына дерлік өзекті әлеуметтік проблемалар қордаланған, жартылай ауылдық-жартылай қалалық елді мекендер бар. Анық етіп атар болсақ, бұл – «кедейлік белдеулері».

Біз урбандалуды арттыруға тырысамыз, бірақ адамдар өзі қалаған жерде өмір сүргісі келеді. Бұған ірі қалалардағы жеке тұрғын үй құрылысы үшін жер телімін алуға деген ұзын-сонар кезек куә. Екінші жағынан, халықтың ауылдық жерлерден копарыла көшуі құлдырауға алып келеді. Бұл «жарылмай қоймайтын бомба». 

«Халық коммунистері» фракциясы Өңірлерді дамыту бағдарламасының жаңа кезеңін жоспарлау кезінде түзетулер енгізу қажет деп санайды. Урбандалу деңгейі мақсатты индикатор болмауы тиіс. Бағдарлама «кедейлік белдеулері», ЖТҚ үшін жер телімдерінің жетіспеуі, ауылдың құлдырауының алдын алу, ауылды қалпына келтіру және шағын шаруашылықтарды қолдау мәселелерін шешу жөнінде нақты шаралар ұсынуы тиіс».

Бұл сөздерден көрініп тұрғандай, депутат ішкі мигранттардың ірі қалаларға ағынынан туындаған кедейліктің өсу қаупіне байланысты ғана емес, урбандалуды ынталандыру басымдығын да сынға алады. Ол әлі де ауылдық жерлердің құлдырауына қарсы. «Жаңа» әдісті жақтаушылар мұнымен қатар ұлттық қауіпсіздік мүдделеріне де жүгінеді. Олардың пікірінше, шекара маңындағы аумақтардағы депопуляция ұлттық қауіпсіздікке стратегиялық қауіп төндіруі мүмкін.

Сонымен қатар, егер статистикалық мәліметтерге жүгінетін болсақ, онда депутаттың ескертулері негізсіз емес екені көрінеді.

29 жыл ішінде (1991 жылдан 2020 жылға дейін) урбандалу деңгейі шамамен 1,5%-ға, 57,3%-дан 58,7%-ға дейін өсті.

Сондай-ақ 2020-2025 жылдарға арналған аумақтық даму мемлекеттік бағдарламасының мақсатты индикаторына қол жеткізу екіталай болып көрінеді: Қазақстандағы урбандалу деңгейі 5 жыл ішінде шамамен 3%-ға өсуге тиіс, яғни жоспар урбандалу деңгейінің өсу қарқынын 10 еседен астам арттыруды көздейді.

Кедейлер ауданының проблемасын көтеретіндей, елдің ең ірі қалаларының халқы бұлай тез және ретсіз өскен жоқ. Қазақстан қалаларында мұндай аудандарды мысал деп көрсете алмаймыз. Ірі қалалардың айналасында қала маңындағы елді мекендер қалыптасады. Ондағы өмір сүру деңгейі негізгі қалалардағы өмірге қарама-қайшылау, бірақ оларды жоқшылық жайлаған жерлер немесе «кедейлік белдеуі» деп атауға болмайды. Сонымен қатар олар өмір сүру сапасы көрсеткіштері бойынша көптеген ауылдық елді мекендерден ерекшеленбейді.

Ірі шаһарлардың жанында жылдам жайылып келе жатқан қала маңы халқы өздері тастап келген ауылдарда емес, осында тұруды жөн көргендер. Бұл қала маңындағы халық өсіп-өнуге алыс түкпірдегі елді мекен емес, осы жер қолайлы деп санайды. Ол ірі қалаларға тартылу нәтижесі, агломерация әсерінің элементі.

Елдің оңтүстігі мен батысындағы ауылдық жерлердегі халық санының динамикасы барлық ауыл халқы қалаға көшуге асықпайды дегенді білдіреді. Жоғарыда көрсетілгендей, елдің оңтүстігінде бірнеше ондаған мың адамнан тұратын ауылдар құрылды. Бұл дегеніңіз үлкен елді мекендер, олар халық саны бойынша елдің көптеген шағын қалаларын басып озды. Бірақ инженерлік және әлеуметтік инфрақұрылым, мемлекеттік әкімшілік басқару ауылдікі болып қала береді. Мұндай алып химера ауылдар ірі қалалардың айналасындағы ауылдардың көші-қон әлеуетін сіңіре алмауының қандай нәтижеге әкелетінін жақсы көрсетеді.

Қорытынды 

Осылайша, біз шығаратын қорытынды: біріншіден, аумақтарды дамытуға деген «жаңа» көзқараста Үкіметтің экономиканың өсу қарқынының баяулауына реакциясы байқалады. Егер ірі қалалар жаңа жұмыс орындарын ашуды тоқтатса, қалалар мен қала маңында кедейшілік өсе бастаса кез келген уақытта әлеуметтік толқулар болуы мүмкін.

Сондықтан, үкіметтің логикасы бойынша, қалаға ағылған ішкі көші-қонды ол пайда болған жерде, яғни ауылдық жерлер мен шағын және моноқалалардың өзінде тоқтатқан дұрыс.

Екіншіден, ел билігі аумақтарды дамытудың кеңестік моделінен бас тартуға дайын емес сияқты. Ол кезде кен алу, көлік тораптары, әскери нысандар сияқты т. б. өндіріс орындары айналасында орналасқан  шағын және орта қалаларға басымдық берілетін. Кеңес одағы тарағалы отыз жылға жуық уақыт өтсе де Қазақстан билігі өмір сүру деңгейі мен сапасы төмен және халық саны қысқарып келе жатқан моноқалалар проблемасын шеше алмады.

Үшіншіден, «жаңа ұстаным» урбандалуды ұлғайту саясатының нәтижесіздеу болғанына байланысты болуы мүмкін екенін жоққа шығаруға болмайды. Шамамен 30 жыл ішінде Қазақстандағы урбандалу деңгейі (1991 жылдан 2020 жылға дейін) 1,5%-ға өсті. Басқаша айтқанда, олар тиімсіз саясаттан бас тартуды шешті.

Бұның үстіне, аумақтарды дамытудың «жаңа» саясатындағы басымдықтардың өзгеру мәнін неғұрлым толық түсіну үшін жоғарыда жазып кеткен Парламент депутатының сөзіне оралуға болады. 2020-2025 жылдарға арналған аумақтық дамудың мемлекеттік бағдарламасын кім сынға алғанына назар аударыңыз. Ол – «Халық коммунистері» фракциясы. Мұндай сын, мысалы, «Атамекен» кәсіпкерлер палатасы тарапынан айтылса, тіптен қисынсыз болар еді.

Басымдықтың бұлай өзгеруінің себептерін сенімі түрде былай деп болжауға болады.

1. Ірі қалалардың инженерлік және әлеуметтік инфрақұрылымының баяу дамуы ішкі мигранттар ағынынан туындайтын тұрғын үй, денсаулық сақтау және білім берудегі сұранысты қамтамасыз етіп үлгермейді.

2. Бір жағынан ірі қалалар мен ауылдар, екінші жағынан шағын және орта қалалар арасындағы өмір сүру сапасының алшақтығы артып келеді.

3. Экономика қарқынының қысқаруы салдарынан республикалық бюджет қаражаты ірі қалалар мен облыс орталықтарының инженерлік және әлеуметтік инфрақұрылымын жылдам қарқынмен дамытуға және сонымен бір мезгілде ауылдық жерлер мен шағын қалаларда өмір сүру сапасының стандарттарын көтеруге жетпейтін болады.

Урбанизация және аумақты дамыту саясаты саласындағы ұсыныстарды әртүрлі халықаралық даму ұйымдары (ЭЫДҰ, ДБ, БҰҰ ДБ)  да ұсынған. Олардың барлығы дерлік өзекті болып қала береді. Аумақтық даму саясатындағы басымдықтардың өзгеруіне келер болсақ, мұнда бір басты ой туындайды. Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, қазіргі әлемдегі экономикалық даму қандай жолмен болса да урбандалудың жоғары деңгейімен байланысты. Ендеше Қазақстанға урбандалу қарқынын арттыру қажет, өйткені посткеңестік Қазақстанда 30 жылға жуық байқалған динамиканы қарасақ, 2050 жылға қарай урбандалу деңгейі 70%-ға жетпейтінін көруге болады.

Ауылдық жерлерде өмір сүру сапасын арттыру және шағын және моноқалаларды дотациялау есебінен урбандалу қарқынын арттырудан бас тарту – елдің экономикалық даму міндетін шешуді кейінге қалдырғанын ғана білдіреді. Басқаша айтқанда, ел үкіметі бірізділікті сақтап, Қазақстандағы урбандалу жылдамдығын арттыруға тырысуы керек. Кеңес кезіндегі аумақтық даму моделінен шешім іздеуге тырысып, одан бас тартпауы керек.

Мақала автор жүргізген зерттеу негізінде дайындалған. 

The post Қазақстандағы урбандалу: басымдықтар өзгерісі appeared first on Ekonomist Media.

Жанат Нұрғалиев, экономист, «Integrity Astana» ЖБ директоры

Мемлекеттік органдардың есеп беруі мен ашықтығын арттыру қажеттілігі туралы мемлекеттік саясаттың ресми риторикасына қарамастан, құралдардың болмауына байланысты денсаулық сақтау саласындағы бастамалар сәтсіз жүзеге асуда.

Денсаулық сақтау саласына мемлекет жыл сайын 1,5 триллион теңгеден астам қаржы бөледі және оны одан да әрі көбейтпек. Денсаулық сақтау секторындағы ресурстарды жоспарлау және қаржыландыру процестерінің ашықтығына жүргізілген талдау нәтижелері әзірге жария түрде ештеңе жасалып жатпағанын көрсетеді.

Мемлекет шығындарын ұлғайтудың аясындағы ашықтық 

Денсаулық сақтауға жұмсалатын мемлекеттік шығыстардың жыл сайынғы номиналды ұлғаю фактісі ҚР Денсаулық сақтау министрлігін мемлекеттік бюджеттің 10%-ынан астамын құрайтын қаражат қозғалысының есептілігі мен ашықтығын қамтамасыз ету үшін қажетті құралдарды енгізуге ынталандырмайды.

Бюджет бөлу жөніндегі шешім қабылдаудың барлық кезеңінде де есеп беру мен ашықтық құралдары қажет. Ол қаржы ресурстарына қажеттілікті айқындау жөніндегі шешімдерді қабылдаудан бастап бөлу және қайта бөлу жөніндегі шешімдерге дейін қамтиды.

Дереккөз: «2021-2023 жылдарға арналған республикалық бюджет туралы» ҚР Заңы

Елдің денсаулық сақтау саласын бюджеттеу процестерді жетілдіру проблемасын шешпеді. Ол процестер әдіснамаға, бюджеттеуге және нәтижеге бет бұратын денсаулық сақтаудың жоспарланған медициналық-демографиялық көрсеткіштерін қаржы қаражатының сомасына айырбастауға байланысты еді.

Дегенмен, денсаулық сақтау министрлігінің ашық деректер жиынтығының атауында денсаулық сақтауға арналған мемлекеттік бюджеттің шығыстары туралы бөлік жоқ. Бұл өңірлер бойынша шығыстардың құрылымы туралы толық және біріздендірілген ақпаратты ашық көрсетпеуге мүмкіндік береді.

Трансферттерді өз мақсатында пайдалану құралы

Соңғы 10 жылда денсаулық сақтауды қаржыландыру жүйесінің реформалары шығыстарды орталық деңгейде шоғырландыруға және қаржыландыру көздерін орталықтандыруға бағытталған болатын. Медициналық қызметтерді бірыңғай сатып алушы – «Әлеуметтік медициналық сақтандыру қоры» ҰАҚ (бұдан әрі – ӘМСҚ) құрылуы осының айқын көрінісі. Оның жұмысы Денсаулық сақтау тиімділігін арттыруға және медициналық қызметтерді стратегиялық сатып алу қағидаттарын жүзеге асыруды көздейді.

Алайда, Трансферттер беру ережесі [2] аясында ӘМСҚ халықты медициналық көмекпен қамтамасыз етуге бюджеттен қаражат жіберетін Денсаулық сақтау министрлігі МӘМС жүйесі жұмыс істеп тұрғанда аталған қаражатты қалай пайдаланатынын айқындамады. Бұл дегеніңіз – мемлекет қаражатын ӘМСҚ қалай жұмсайтынын анықтайтын ереже-құралды  Денсаулық сақтау министрлігінің әлі әзірлемегенін көрсетеді. 

Бақылау құралдарының жоқтығын әртүрлі есеп беру формалары, оның ішінде трансферттер беру қағидаларымен жабатын шығар. Алайда, логикаға жүгінетін болсақ, Денсаулық сақтау министрлігі қаражатты пайдалану тәртібін де белгілеуі керек. Себебі, Денсаулық сақтау министрлігінде мемлекеттік қаражатты басқару қызметіне араласатын  қос бірдей құрал бар: біріншісі – норматив аясын анықтау арқылы реттеу, екіншісі – ӘМСҚ директорлар Кеңесінде өкілдік ету арқылы реттеу.

Кім, қанша, қайда және кімге төлейді? 

Мұнымен қатар, Денсаулық сақтау министрлігінде мемлекеттік шығыстар бойынша Қоғам алдындағы есептіліктің бірыңғай нысаны жоқ. Егер қолданыстағы заңнама аясында қоғам МӘМС жүйесіне аударымдар мен жарналарды төлеуге міндетті болса, онда мемлекет тарапынан тиісті уәкілетті органдар қоғам алдында барынша ашықтық пен есептілікті қамтамасыз етілуі тиіс еді.

Кейбір өңірлер бойынша «Азаматтық бюджет» деп аталатын жеке презентация слайдтарының болуы мемлекет қаражатының жұмсалуы бойынша «кім, қанша, кімге, не үшін төлейді» деген қарапайым сұрақтарға жауап бермейді.  Тиісінше, Қазақстан Республикасында медициналық қызметтерді қаржыландыру тетігінің қандай екенін елестете де алмаймыз.

Дереккөз: СҚО денсаулық сақтаудың азаматтық бюджетінің форматы

Біздің денсаулық сақтау бюджетін жұмсаудың ашықтығын талдау нәтижесі бойынша азаматтық бюджетті қалыптастыру әдістемесін, азаматтық бюджет нысанының жобаларын әзірлегенімізді айта кету керек. Ол аталған министрлікте денсаулық сақтау саласындағы шығыстардың ашықтығы мен есептілігін қамтамасыз ету құралдарының жоқтығы деген проблеманы тағы бір рет айқындады. Алайда, Денсаулық сақтау министрлігінің Қоғамдық кеңесінде жұмыс нәтижелерін таныстыру әрекеті сәтсіз аяқталды. Бұл «еститін мемлекет» саясатына сәйкес келмейді.

Тегін медицина МӘМС емес

Естеріңізге сала кетейік, МӘМС жүйесі денсаулық сақтау саласында әлеуметтік қорғауды қамтамасыз етуге және Қазақстанның барлық сақтандырылған азаматына ӘМСҚ-да жиналған қаражат есебінен жынысына, жасына, әлеуметтік мәртебесіне, тұрғылықты жеріне және табысына қарамастан тең дәрежеде медициналық және дәрілей көмекке кепілдік беруге арналған.

Қоғам алдында денсаулық сақтауға арналған шығыстар туралы түсінікті есеппен қатар, тегін медициналық көмек тізбесі (ТМКТ) мен МӘМС жүйесі аясында медициналық көмек пакеттерін қалыптастыру процесінің ашықтығын қамтамасыз ету тетіктері жоқ. 

Ақпарат кеңістігінде медициналық көмек пакеттерінің құрылымы мен неден тұратынынын түсіндіру бойынша белсенді насихат жұмыстарын байқаймыз. Ондағы медициналық көмек пакеттерінің құрылымы мен тізімінің қаншалықты өзгергенін байқай отырып, медициналық қызметтерді ТМКТ пен МӘМС пакеттеріне жатқызу немесе алып тастау бойынша шешімдер қабылдау процесі жүйеленбегенін түсінуге болады.

ТМКТ тізімін жасақтау бойынша шешім қабылдау шаруалары жәй инерциямен МӘМС пакетін қалыптастыру процесіне айналып кетті. Алайда, МӘМС пакеті аясындағы көмектер тек мемлекет қаражаты есебінен емес, халықтың аударымдары мен жарналары есебінен екені маңызды фактор. Мұнда медициналық қызметтерді төлеушілер мен әлеуетті бенефициарлар медициналық қызметтер пакеттеріне не жататынын не жатпайтынын білуі тиіс.

Кодекстің нормаларын іске асыру үшін денсаулық сақтау министрлігі халыққа медициналық қызметтерді сатып алу аясында медициналық ұйымдар мен ӘМСҚ арасындағы өзара іс-қимыл тетіктерін айқындады [3].

ӘМСҚ өз кезегінде 2021 жылға арналған ТМКТ пен МӘМС жүйесі аясындағы денсаулық сақтау субъектілері арасындағы медициналық қызметтер көлемін таңдау және орналастыру жөніндегі республикалық және өңірлік комиссиялардың құрамын бекітті [4].

Алайда, бұл жерде де комиссияның қатысуымен медициналық көмекті сатып алу аясындағы медициналық қызмет жеткізушілері арасында қаражат бөлу және қайта қарастыру процесінің медициналық көмек көрсетушінің сол көмектің дәл көлемі мен шартта көрсетілген сомаларға айналдыру процесі бекітілмегенін атап өткен жөн.

Жария емес инерттілік

Денсаулық сақтау жүйесінде ашықтық пен есептілікті қамтамасыз ету құралдарының болмауы медицина қызметкерлеріне үстемақы мен бір жолғы әлеуметтік төлемдер төлеу процесіне де әсер етті.

Қатысушылардың көптігіне қарамастан, медицина қызметкерлеріне үстемақы мен бір жолғы әлеуметтік төлемдер төлеу процестерін ақпараттық насихаттау барысында барлық деңгейдегі шешім қабылдаудың жариялы болмағаны көрінді. 

Ол төлемдерді бөлу ашықтығының мониторингі барысында Денсаулық сақтау министрлігі, ЖАО, ҚДСБ / ДСБ ресми сайттарынан мына ақпараттарды көре алмадық:

• Комиссия құрамы мен регламенті;
• карантиндік объектілердің тізбесі және карантиндік объектілерге жатқызу талаптары туралы;
• медицина қызметкерлері үшін үстемеақылар мен біржолғы әлеуметтік төлемдер алуға арналған құқықтар мен шектеулер туралы;
• медицина қызметкерлеріне үстемеақылар мен біржолғы әлеуметтік төлемдердің нақты төлемдері туралы;
• медицина қызметкерлеріне әлеуетті алушылардың және бас тартылған үстемеақылар мен біржолғы әлеуметтік төлемдер алушылардың саны туралы;
• комиссия хаттамаларының көшірмелерін немесе үзінді көшірмелерінің сканерленген нұсқасы.

Барлық ақпараттық насихат әр мемлекеттік органның өз баспасөз релиздері арқылы жасалды. Ол мәлімдемелерде процестердің ашықтығын көрсететін есеп берудің ыңғайлы әрі бірізді формасы болмады.

Азаматтардың денсаулық паспортын жасау үшін денсаулық сақтау саласының (мемлекеттік және жеке) көптеген ақпараттық  жүйесіндегі халықтың жеке деректерін біріктіріп, кіріктіру мәселесі әлі күнге дейін шешілген жоқ. Ең дұрысы, пациент ТМКТ немесе МӘМС аясында белгілі бір қызметті алғаннан кейін оған көрсетілген қызметке мемлекеттің шыққан шығыны туралы ақпарат келуі тиіс. Сонда халық осы салада жүргізіліп жатқан реформаларға қатысы бар екенін, мемлекет тарапынан қамқорлық бар екенін сезінетін болады.

Денсаулық сақтау секторындағы кейбір процестердің ашық болмауы ақпараттық шабуылдар мен манипуляцияның көбеюіне алып келеді. Халық ел басшылығының бүгінгі әрекетіне кепілдік беретін ақпаратқа қол жеткізе алуы керек. Бұл жекелеген наразылықтардың деңгейін төмендетуге және қоғамда сенім арттыруға мүмкіндік береді. Бұл үшін денсаулық саласындағы ашықтық пен есептілікті қамтамасыз ету мәселесінде жүйелі жұмыс жүргізілуі керек.

[1] «Әлеуметтік медициналық сақтандыру қорына трансферттер беру қағидаларын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2017 жылғы 8 қыркүйектегі № 554 қаулысы» 

[2] «Ашық деректер интернет-порталында орналастырылатын ашық деректер тізбесін бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің 2018 жылғы 11 сәуірдегі №166 бұйрығы» 

[3] ТМКТ аясында және (немесе) МӘМС жүйесінде медициналық көмек көрсету бойынша денсаулық сақтау субъектілерінен көрсетілетін қызметтерді сатып алу қағидалары және көрсетілетін қызметтерге ақы төлеу қағидалары (тиісінше 2020 жылғы 8 желтоқсандағы № ҚР ДСМ-242/2020 және 2020 жылғы 20 желтоқсандағы № ҚР ДСМ-291/2020)

[4] «Әлеуметтік медициналық сақтандыру қоры» ҰАҚ 2020 жылғы 15 желтоқсандағы №240 бұйрығы

The post Жария риторика: денсаулық сақтау саласына құралдар қажет appeared first on Ekonomist Media.

Соңғы төрт жылда (2014-2018) ішкі мигранттардың саны екі есеге артты. Ішкі көші-қон ауқымының осылай күрт өсуі аймақтардың экономикалық және әлеуметтік тұрғыдан жіктелуінің көрінісі. Аймақтарды бір-бірінен айыратын ең маңызды факторлар – табыс деңгейі мен жұмыссыздық.

Мемлекет осы маңызды процестің салдарынан орын алуы мүмкін қауіп-қатерлерді азайту үшін бірқатар қадамдарды жүзеге асыруда, дегенмен, бұл шаралардың тиімділігі сұрақтар туғызады. Бұл жерде айтылып отырған мәселелер, ең алдымен, халқы едәуір тығыз орналасқан, жер ресурстарының тапшылығы бар, Қазақстанның басқа облыстарына қарағанда еңбекке жарамды адам саны әлдеқайда көбірек оңтүстік аймаққа қатысты. Оңтүстік облыстардағы халық саны солтүстік аймақтардағы халық санынан екі есе көп.

Бір ғана Түркістан облысының халық саны Қазақстанның төрт солтүстік облысының халық санын қосқандағы көрсеткішке жақын.

Әйтсе де, ішкі мигранттар үшін өте тартымды болатын аймақтардың көбінесе ағымдағы мигранттарды қабылдауға әлеуеті жетпейді. Бірақ билік артық еңбек ресурстарын осы ресурстар жетіспейтін аймақтарға бағыттау дұрыс деп шешті. Яғни, оларды халық саны кеміп жатқан, «босаған жерлер» артып жатқан еліміздің солтүстік аймақтарына жіберілу көзделді.

Айта кетерлік жайт, ИИДМБ-ын іске асырудың негізгі бағыты саналатын Қазақстанның басты өнеркәсіп салалары осы солтүстік пен шығыс өңірлерде орналасқан. Аталмыш фактор ескеріле отырып, индустрияландыру міндеттерін орындау және осы салаларда қажетті жаңа жұмыс орындарын ашу үшін қоныстандыруды жүргізу туралы шешім қабылданды. Бүгінгі таңда елімізде жұмыс күші мол оңтүстік аймақтардан еңбекке жарамды адамдар тапшы солтүстік аймақтарға азаматтарды көшіру бағытында екі мемлекеттік бағдарлама жұмыс істеуде.

«Мәңгілік ел жастары – индустрияға» — «Серпін-2050» білім беру бағдарламаcы 2014-ші жылдан бастап жүзеге асырылуда. Бұл бағдарлама аясында оңтүстік аймақтардан келген жастардың: білім беру, техникалық немесе ауыл шаруашылығы ғылымдары саласында негізгі үш бағыттың бірі бойынша тегін оқытылып, қажетті білімді алған соң солтүстікте тұрғылықты қалуы көзделді. Оқу барысында грант иегерлеріне жатақхана берілді және шәкіртақы төленді.

Нәтижелі жұмыспен қамтуды және жаппай кәсіпкерлікті дамытудың 2017 – 2021 жылдарға арналған «Еңбек» мемлекеттік бағдарламасы, аймақтардағы еңбек диспропорциясын жоюға, еңбек ресурстарының ұтқырлығын ынталандыруға бағытталған. Бұл бағдарлама  қатысушыларына келесідей субсидиялар арқылы мемлекеттік қолдау көрсетіледі: қоныс аудару шығындарын, 12 ай бойы тұрғын үй жалдау (жалға алу) және коммуналдық қызметтерін төлеу.

Бағдарлама аясында жер учаскелерін тегін пайдалануға беру де қарастырылған. Бұдан бөлек тағы да басқа қолдау шаралары көзделеген: қоныс аударушылардың еңбекақысын субсидиялау, сондай-ақ оларды оқыту және қайта мамандандыру.

Мемлекет 2018 – 2022 жылдар аралығында 59 мың отбасының қоныс аударуына қолдау көрсетуді жоспарлап отыр.

Жыл сайын үкімет аймақтар мен жұмыс берушілердің еңбек ресурстарына қажеттілігін ескере отырып, ішкі қоныс аудару квотасын анықтайды. Негізі бағдарлама шеңберінде еңбек нарығында сұранысқа ие мамандыққа сай азаматтарды көшіру қарастырылған. Бұл тұрғыда көбінесе  жоғары білікті мамандарға деген сұраныс басымырақ.

Кесте 1. Еліміздің оңтүстік аймақтарындағы қазақстандықтардың солтүстікке қарай қоныс аударуын қолдау

Облыс әкімдіктерінің арасында өзара іс-қимыл және үйлестіру мәселелерін шешу үшін осы бағытта меморандумдар жасалды. Жыл сайын оңтүстік аймақтарда солтүстік аймақтардың жұмыс берушілерінің қатысуымен аймақаралық бос жұмыс орын жәрмеңкелері өткізіледі, қоныс аудару квоталары арттырылады. Алайда, адамдардың бұл бағдарламаға деген қызығушылығы мол болғанымен, оңтүстіктен солтүстікке көшіп жатқандардың саны төмен болып тұр.

2018 жылғы деректер бойынша негізгі қоныс аудару орталықтары ірі қалалар, оның ішінде бірінші кезекте Нұр-Сұлтан, Алматы, сондай-ақ миллион тұрғыны бар үшінші қала – Шымкент болған. Мұның ең айқын көрінісі халқының басым бөлігі Алматы, Алматы облысы мен Маңғыстау облысына кетіп жатқан Түркістан облысы. 2018 жылдың қорытындысы бойынша «Еңбек» мемлекеттік бағдарламасы бекіткен төрт солтүстік аймақта көші – қон бойынша – 1 094 адамға теріс сальдо қалыптасты, яғни бұл мемлекет бекіткен квотадан бірнеше есе аз көрсеткіш.

Ал еліміздің жас азаматтары үшін негізгі тартылыс орталықтары бұрынғысынша жақын маңдағы ірі қалалар, бірінші кезекте Нұр-сұлтан мен Алматы болып табылады. Ал аймақаралық көші-қон, жасалып жатқан түрлі шараларға қарамастан, негізінен іргелес өңірлермен шектелуде.

Қоныc аудару бағдарламасы тиімділігінің төмен болуының себептері

Бұл бағдарламалардың тиісті деңгейде тартымды бола алмауына себепші болған кешенді проблемалар туралы айтқан жөн. Әрине, көші-қон саясатының тиімділігі жүзеге асырылатын шаралардың толық ойластырылғандығымен, өзара байланысты болуымен, объективті мән-жайларды ескерумен және бағдарламалардың орындалуын қадағалаумен айқындалады.

Тиімсіздіктің ең маңызды себептері:

1. Тұрғын үй мәселесі. Білім алған көптеген студенттер тұрғын үйдің жоқтығынан өз аймақтарына кері қайтады. Бұл мәселені шешу үшін «Серпін» бағдарламасы мен «Дипломмен ауылға» бағдарламасын интеграциялау қарастырылуда. Бірақ бұны жүзеге асыру  механизмдері әлі әзірленбеген. Сондай-ақ, «Дипломмен ауылға» бағдарламасы тиімділігінің төмен болуының басты себебі тұрғын үйге бөлінетін қаражаттың жеткіліксіздігі, тұрғын үй сатып алуға бөлінген бюджеттік несие туралы шешімдердің ашық болмауы екенін ескеру қажет.

«Еңбек» бағдарламасы бойынша қоныс аударушыларды тұрғын үймен қамтамасыз ету туралы айтар болсақ, бүгінгі таңда Солтүстік Қазақстан облысында жұмыс берушілердің қатысуымен көшіп келгендер үшін тұрғын үй салу және сатып алу механизмдері сынақтан өткізілуде.  Нәтижесінде облыста алдағы үш жыл ішінде қоныс аударушылардың үш мыңға жуық отбасын тұрғын үймен қамтамасыз ету жоспарлануда.

2. Жұмысқа орналасу мәселесі. Нарықтағы ұсыныстар көбінесе қоныс аударушылар үшін айтарлықтай тартымды емес. Оның үстіне солтүстік аймақтарда білім алған түлектерге маусымдық сипаттағы, аграрлық сектор кәсіпорындарында жұмыс ұсынылатын жағдайлар да жиі кездеседі.

Жалпы, оқу бітірушілерді жұмысқа орналастыру мәселесін шешу үшін салалық және аймақтық құрылымдардың іс-қимылын нақты үйлестіру, бизнес пен жоғары оқу орындары арасында ынтымақтастық орнату қажет. Алғашқы жұмыс орнын ұсыну бойынша кәсіпорындардан белгілі бір кепілдіктер алынғаны жөн. Бұл туралы 2018 жылдың соңында Еңбек және әлеуметтік қорғау министрлігі айтқан болатын. Бүгінгі таңда «Серпін» бағдарламасы аясында дуалды білім беру тек ішінара жүзеге асырылуда.

3. Инфрақұрылымды дамыту, жергілікті жерлерде әлеуметтік-экономикалық жағдай жасау. Ескірген инфрақұрылым – көші-қонның төмен болуының ең маңызды себептерінің бірі. Оңтүстік аймақтардан көшіп келген мигранттар көбінесе жайлы өмір сүру және еңбек жағдайлары жасалмаған шалғай ауылдарға қоныстандырылды. Бәлкім келген отбасылардың біразы дәл осы себептен, яғни тұрмыс жағдайларына көңілі толмағандықтан өз аймақтарына кері қайтты.

4. Жобалардың тиімді бола алмауына әлеуметтік-мәдени фактор да қатты әсер етеді. Оларға мыналар жатады: табиғи-климаттық жағдайлар, тіл мәселесі, халықтың менталитеті, сондай-ақ, оңтүстік және солтүстік аймақтардағы еңбекті ұйымдастыру және мәдениет айырмашылықтары. «Серпін» бағдарламасы бойынша оқуға түскен бірінші курс студенттерінің ЖОО өміріне бейімделу процесін зерделеуді қамтитын зерттеуде, қатаң маусымдық ауа-райының олардың бейімделуін қиындататынын анықтады. Оған қоса студенттер үшін қазақ тілінің диалектілік ерекшеліктерін меңгеру кедергі болды. Сонымен қатар, орыс тілін үйрену қажеттілігі де істі қиындатты.

Солтүстік және оңтүстік аймақ менталитетіндегі айырмашылық маңызды рөл атқарады. Осының салдарынан қоныс аударушылар менталитеті өздеріне жақын аймақтарды таңдайды. Айта кету керек, тіпті репатриация легі қазақтардың, елді мекендердегі қолайсыз жағдайларға қарамастан, туыстары тұратын аймақтарға қоныстануға тырысатындығы туралы тезистің дұрыстығын дәлелдеді. Яғни, мәдени фактор – негізгі анықтаушы факторлардың бірі. Шындығында, көшіп келген мигранттардың біразы туыстық байланыстарының үзілуінен жаңа жерге үйренісіп кете алмады. Зерттеушілердің айтуы бойынша, тек еңбек нарығы мен белгілі бір аймаққа деген мәдени байланыс сезімі көші-қонның іске асырылуын айқындайды.

5. «Серпін» бағдарламасының тиімділігінің төмен болуына әсер ететін факторлардың қатарына келесілер де кіреді: жобаларды іске асыруға жауапты ресми операторлардың, басшылықтың жиі ауысуы, себебі осының салдарынан бөлінетін грант саны тұрақсыз болады.

6. Жұмыс күші тапшы емес аймақтарда білім беру. Бүгінгі таңда студенттер жұмыс күшінің тапшылығы жоқ бірқатар аймақтарда оқытылуда. Нәтижесінде нағыз жұмыс күші тапшылығы бар облыстардың білім беру мекемелеріне қажетті гранттардың бір бөлігі ғана беріледі. Мысалы, 2017-2018 оқу жылында жұмыс күші тапшы негізгі төрт аймақтың үлесіне бөлінген гранттардың жалпы санының жартысы ғана тиесілі болды – 50,7 %.

Қорытынды

Депопуляция және солтүстік аймақтардың «елсізденуі» себебінен елдегі еңбек ресурстарын ұтымды бөлістіру міндеті бүгінгі таңда стратегиялық маңызды міндеттердің бірі. Дегенмен, қоныстандыруға қатысты іске асырылып жатқан шаралардың жүйесіз, ретсіз сипатқа ие болуы, атап айтқанда, «Серпін» бағдарламасының түлектерін тұрғын үймен қамтамасыз ету, жұмысқа орналастыру мәселелері бұл бағдарламалардың тиімділігінің төмен болуына тікелей әсер етеді.

Қоныстандырылған аймақтардағы халықтың тұрмыстық жағдайы салыстырмалы түрде артықшылыққа ие болуы керек және ол ең алдымен экономикалық сипатта болуы керек, яғни көшіп келгендерге лайықты жағдай жасалуы тиіс. Өйткені жасалып жатқан әкімшілік шаралар тек мемлекет пен жеке азаматтың мүдделері бір-біріне сәйкес келгенде және олар экономикалық тұрғыдан нығайтылған жағдайда ғана сәтті бола алады.

Бұған қоса, азаматтардың аймақтағы жағдайды нақты бағалай алуы және көшуге байланысты мәселелерін шешуі үшін қоныстануға перспективалы немесе керісінше ұсынылмайтын аумақтар мен елді мекендерді анықтау механизмі болуы керек. 2019 жылы ауыл тұрғындарының өмір сүру деңгейін арттыруға, келешегі бар ауылдарды анықтауға және сол жердегі инфрақұрылымды дамытуға, өндірісті жүргізуге бағытталған қаражат бөлу туралы мәлімделді. Дегенмен, бұл жобалардың қалай іске асырылатыны, оларды іске асырудың тиімділігі қалай бағаланатыны әзірге белгісіз.

Мигранттарды бейімдеуге, атап айтқанда, әлеуметтік-мәдени сипаттағы шараларды жасауға, солтүстік аймақтарда тұратын мигранттар мен азаматтарды біріктіруге, аймақтағы ортақ мәдени сезімді қалыптастыруға бағытталған шараларды жүзеге асыру да маңызды болып табылады.

Жұмыс орындарына қатысты айтар болсақ, дамыған елдерде сәтті түрде жүзеге асырылған,  депрессиялық аймақтарды дамыту және аймақта жаңа жұмыс орындарын құруға ықпал ететін негізгі жұмыс күшін тұтынатын өндірістерді дамыту үшін ынталандыру мақсатында мемлекеттік-жекешелік әріптестік механизмі оңтайлы болуы мүмкін.

Көші-қон саясатының тиімділігін арттыру мақсатындағы жасалатын зерттеу мен реттеудегі ең маңызды объекті халықтың бірнеше рет орын ауыстыруы және көшіп-қонушылардың жаңа қоныстану орындарына сіңісіп кете алуы болуы тиіс. Бүгінгі күні іске асырылып жатқан бағдарламалардың тиімділігін талдау бірінші кезекте бұрынғы тұрғылықты жеріне оралмаған, реципиент-аймақтарда тұрып жатқан қоныстанушылардың үлесі туралы деректердің болмауынан қиындап отыр.

«Серпін» әлеуметтік жобасы мен «Еңбек» бағдарламасын үйлестірген жөн және соңғы бір-екі жыл ішінде солтүстік аймақтарға көшкен отбасылардан шыққан жастардың «Серпін» білім беру бағдарламасына қатысу мүмкіндігін қарастыру өте маңызды.

Бағдарламаның экономикалық тұрғыдан тиімділігі және орындылығы туралы мәселе көтерген зерттеушілермен келіскен жөн.

Ағымдағы жағдай және белгілі нәтижеге қол жеткізу ескеріле отырып, міндетті түрде бағдарламалар айтарлықтай пысықталуы тиіс.

Еңбек ресурстарын ұтымды бөлістіруге бағытталған қолданыстағы бағдарламалардың тиімділігіне көп жағдайда олардың көші-қон ағындарын ескеріп-ескермеуі әсер етеді, ал бұл жайт қоныс аудару процесінің тиімділігіне тікелей әсер ете отырып мигранттардың жағдайын әлдеқайда жеңілдетеді.

Ресейдегі осыған ұқсас бағдарламаларды жүзеге асыру тәжірибесіне сүйенсек,  зерттеушілердің байқауынша, ресейліктердің басқа аймақтарда жұмыс істеуге дайындығы іс жүзіндегі жұмыссыздыққа және адамдардың ағымдағы жұмысына қанағаттанбауына  байланысты емес екен. Сондықтан ішкі көші-қон саясатын қалыптастыруда ішкі қоныстану ағыны факторын ескеру қажет деген қорытынды жасалған.

Сонымен, аймақаралық көші-қонның артуына әсер еткен басты себеп отбасылық және жеке себептер (58%), бұрынғы тұрғылықты жеріне оралуға ұмтылу (16%) болды.

Көші-қон үшін аса маңызды «тартымды» факторлар туыстық және достық байланыстардың болуы, «аймақтың астаналық мәртебесі».

Яғни, болашақта бағдарламаларды жетілдіру барысында мигранттардың қоныстану орындарына сәтті бейімделуі үшін, олардың шығу аудандарын таңдау тұжырымдамасын ескерген және қолданған жөн болар.

The post «Оңтүстіктен – теріскейге» қоныстандыру бағдарламасы: сұраныс пен жетістік appeared first on Ekonomist Media.

Карантин шараларының енгізілуі және көптеген шағын және орта бизнес субъектілерінің жұмысын тоқтатуы жұмысынан айрылған адамдар санын арттырды. Сондықтан бұл мәселе, шын мәнінде, жүйелі шешім қабылдауды талап етеді. Қазіргі жағдайды ескере отырып, Үкімет адамдарды жұмыспен қамту мәселесін шешу бойынша арнайы шаралар кешенін қабылдады.

Үкімет мектеп, аурухана, жол, тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық нысандарын салуға және қайта жаңартуға, елді мекендерді абаттандыруға көп қаржы бөліп, ол жұмыстарға жұртты тарту, соның есебінен жұмыс орындарын құру деген стандартты жолмен жүру арқылы мәселені шешудің тиімсіз құралын таңдады. Ол үшін «Жұмыспен қамтудың 2020-2021 жылдарға арналған жол картасы» бағдарламасы әзірленді.

COVID-19-ға қарсы күреске бөлінген бюджет қаражатының, оның ішінде ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі (ЕХӘҚМ) бөлетін қаражаттың пайдаланылуына қоғамдық бақылау ерекше өзекті болып отыр. Integrity Astana тобы Сорос-Қазақстан қорының қолдауымен осы шығындарға талдау жүргізді.

ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің 2020 жылға арналған жалпы бюджеті мемлекеттік бюджетті соңғы нақтылауды ескере отырып, биылғы сәуір айында 4 трлн теңге болып, 17%-ға артты. Бұл ретте азаматтардың жекелеген санаттарын әлеуметтік қамтамасыз етуге арналған шығындар бабы 7%-ға өсті, ол – министрлік бюджетінің 89%-ы.

Ақша бөлінген үстіне бөлініп жатыр

Кадр даярлау, кәсіпкерлікті дамыту және жұмыспен қамтуға жәрдемдесудің белсенді шаралары көзделген қазіргі «Еңбек» жұмыспен қамту бағдарламасына қосымша, инфрақұрылым объектілерін салу және дамыту есебінен жұмыс орындарын құру жөніндегі шараларды қамтитын «Жұмыспен қамтудың жол картасы (ЖҚЖК)» бағдарламасы әзірленді.

Үкімет жұмыспен қамту бойынша екі бағдарламаны іске қосу қажеттігін әртүрлі іс-шаралар аясымен түсіндіреді. ЖҚЖК бағдарламасы дағдарысқа қарсы және уақытша, яғни 2 жылға әзірленген дейді. Дей тұрғанмен, жұмыспен қамту мәселелері бойынша екі бірдей бағдарламаны қатар іске асыру – нонсенс.

Биыл жұмыспен қамтуға арналған осы екі бағдарлама бойынша мол қаражат бөлінді. Атап айтқанда, «Еңбек» нәтижелі жұмыспен қамту және жаппай кәсіпкерлікті дамытудың 2017–2021 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасының» шығындары 30 млрд теңгеден 80 млрд теңгеге дейін ұлғайтылды. Ең қызығы, «ЖҚЖК» бағдарламасына тек осы жылдың өзінде республикалық бюджеттен 300 млрд теңге бөлінді. Сонымен қатар, бұл қаражатқа мемлекеттік облигацияларды шығару есебінен қосымша 700 млрд теңге бағыттау көзделіп отыр. Осылайша, «ЖҚЖК» бағдарламасына биыл 1 трлн теңге және «Еңбек» бағдарламасына 80 млрд теңге бөлінеді. Жалпы, биыл жұмыспен қамту шараларына 1080 млрд теңге бөлінді. Бұл қандай сома? Бұл – өте үлкен сома. Оны дұрыс пайдаланса, көптеген қордаланған мәселені шешуге және жұмыссыздықты едәуір азайтуға болады.

Бұл ретте ҚР Бюджет Кодексінің 212-бабының 3-тармағында «Шығарылатын мемлекеттік бағалы қағаздар бойынша облыстың, республикалық маңызы бар қаланың, астананың жергілікті атқарушы органының борышын өтеу міндетті түрде міндеттемелермен белгіленген мерзімде жүзеге асырылады» деп көрсетілген.

Қоғамдық мониторинг аясында біз ЖҚЖК бойынша жоспарланған жобалар мен іс-шараларға қатысты ақпарат табуға тырыстық. Ашық дереккөздерде жалпы ақпарат жоқ. Өңірлердің әкімдіктері жұмыспен қамту бағдарламасы аясындағы жобалар бойынша там-тұм ақпаратты жариялап тұрады.

Қазақстан Республикасы Еңбек және әлеуметтік қорғау министрлігінен алған ақпаратқа сәйкес, ЖҚЖК бағдарламасы бойынша қаражаттың 31%-ы (шамамен 310 млрд) әлеуметтік-мәдени нысандарды салуға, жөндеуге және қайта жаңартуға көзделген. Бұл негізінен білім беру, мәдениет, спорт, әлеуметтік қамсыздандыру нысандары.

Шамамен 26% (260 млрд) – ТКШ нысандарына. Мұнда негізінен тұрғын үй, жатақханалар, су, энергия, газ, жылумен жабдықтау және кәріз нысандарын салу және жөндеу бойынша шаралар қарастырылған.

Тағы 25% (250 млрд) инженер-көлік инфрақұрылымы нысандарын салу мен қайта жаңартуға жұмсалады. Бұл бағытқа қалалық, кенттік жолдар, тротуарлар, кірме жолдар, дамбылар мен көпірлер, сондай-ақ су шаруашылығы нысандары кіреді.

ЖҚЖК бюджетінің бестен бір бөлігі, яғни 18% (180 млрд) елді мекендерді абаттандыруға бағытталады. Оған аулаларды, саябақтар мен көшелерді, балалар алаңдарын абаттандыру, көгалдандыру, жарықтандыру кіреді.

Бағыттар шын мәнінде көп. Еңбек министрлігі берген түсініксіз түсініктемеде қандай бағыттарға қалай басымдық берілгені айтылмайды. Тізімде бірнеше жерден 18 млрд және 6 млрд теңгенің «инженерлік-коммуникациялық инфрақұрылымын» көруге болады. Сондай-ақ, жалпы сомасы 8 млрд теңгеден асатын «Қорғаныс министрлігінің жобалары» деген жолдар бірнеше рет кездеседі. Өкінішке қарай, ашық қол жетімді жобалардың тізімі әлі жоқ. Денсаулық сақтау жүйесінің жалпы 24 нысанын салу және 177 нысанды күрделі жөндеу көзделіп отыр. Бұл ел ауқымы бойынша өте аз.

Жергілікті атқарушы органдардың жобаларды іріктеу кезіндегі белсенділігі де түсініксіз. Біздің ойымызша, құрылыс және қайта жаңарту нысандарының тізімін әкімдіктер асығыс және басымдықтарды ескермей жасаған. Жергілікті атқарушы органдар өздерінің қалауы бойынша қажетті инфрақұрылымдық жобаларды іріктеген. Бұл ретте, іріктеу кезінде құжаттардың әзірлігін (сараптамадан өткен, шығыстардың дайын сметаларымен ЖСҚ-ның болуы) ескерді, бірақ жұмыспен қамту мәселелерін ескермеді.

Тағы бір мәселе – құрылған жұмыс орындары қаншалықты тұрақты болады. ЖҚЖК бағдарламасы аясында 6 762 нысанды салу немесе жөндеу және 242 мың жұмыс орнын құру жоспарлануда. Бұл ретте осы жұмыс орындарының ішінен: 81 мың жұмыс орны құрылыста, 46 мыңы – күрделі жөндеу, 87 мыңы – биылғы жөндеу және 27 мыңы – қайта жаңарту бойынша ашылады. Яғни, жұмыс орындарының басым бөлігі жөндеу саласында.

1 трлн теңгені жұмсау тек 15 мың тұрақты жұмыс орнын құруға сеп болады, ал 242 мың адам бірнеше айға ғана жұмыспен қамтылады.

Қауіп қайдан?

Қолданыстағы ЖҚЖК бағдарламасы 2015-2016 жылдардағы ЖҚЖК бағдарламаларына ұқсас әзірленді, онда инфрақұрылымдық жобаларды іске асыру – үш бағыттың бірі еді.

Есеп комитетінің 2016 жылғы тексеру нәтижелері бойынша инфрақұрылымдық жобаларға барлық бағдарламаның 88% қаражаты бөлінгені, ал оларға қатысушылардың тек 5%-ы жұмысқа орналасқаны атап өтілді. Есеп комитеті тұрақты жұмыс орындарын құру жөніндегі бағдарлама тиімділігінің төмендігін атап өтті және көздеген мақсатқа қол жеткізілмегенін ескертті. Қорытынды: 2020-2021 жылдарға арналған ЖҚЖК-да бұрынғы бағдарламалардың қателіктері ескерілмеген.

Аймақ тұрғындарының айтуынша, ЖҚЖК бағдарламасын жүзеге асыру кезінде мердігер компаниялар нысандарға өздерінің жұмыскерлерін әкеліп, жергілікті жұмыссыздарды қажет ете қоймайды. Себебін «білікті мамандар емес» деп түсіндіреді. Әкімдіктер бұл мәселені әдетте бақыламайды.

ЖҚЖК аясындағы тағы бір маңызды мәселе – қаржының игерілмеу қаупі. Бұл бағдарламаға бұрын-соңды мұндай үлкен сома бөлінген жоқ. Салыстыра отырайық: 2015 жылы ЖҚЖК-ға 38 млрд теңге, ал 2016 жылы 85 млрд теңге жұмсалды. 2016 жылы негізгі сома әкімдіктерге қараша-желтоқсан айларында келіп түсті, соның салдарынан көптеген жоба асығыс аяқталып, «асфальт қар үстіне төселді».

Сондай-ақ, бағдарлама қаражатын орынсыз жұмсау ықтималдығы жоғары. Өйткені әкімдіктер тарапынан құрылыс барысын бақылау тиісті деңгейде жүзеге асырылмайды. Бұл ретте жұмыс процесінде жобалар тізбесін қалыптастыруды және қаражатты мақсатты пайдалану бойынша әкімдіктердің жұмысын ешкім бақыламайды. Тексеруші органдар әдетте жобалар аяқталғаннан кейін тексеруге келеді.

Жүйе керек

Біз ЖҚЖК жүзеге асырудың 5 негізгі проблемасын атап өттік.

Біріншіден, бағдарлама жұмыспен қамту мәселелерін жүйелі шешпейді және тұрақты емес, уақытша жұмыс орындарын құруға ғана бағытталған.

Екіншіден, бағдарлама бойынша жобаларды іріктеу нақты талаптар мен басымдықтарсыз жүзеге асырылды.

Үшіншіден, ЖҚЖК бағдарламасына бөлінген қаражат тым көп және негізсіз.

Төртіншіден, бюджет қаражатын игермеу және оларды тиімсіз пайдалану қаупі жоғары.

Бесіншіден, нақты бақылау жүйесі жоқ, сондықтан бөлінген қаржыны мақсатсыз пайдалану қаупі бар. Қоғамдық бақылау мүлдем жоқ.

Тұрақты жұмыс орындарын құру мақсатына жету үшін үш қадам ұсынылады:

1. Бағдарлама бойынша қаражаттың 20%-дан аспайтын бөлігін бөле отырып, ЖҚЖК бағдарламасы бойынша басталған инфрақұрылымдық жобаларды аяқтау.
2. ЖҚЖК бағдарламасы қаражатының көп бөлігін кәсіпкерлік саласында жаңа жұмыс орындарын құруға қайта бөлу (қаражаттың 50%-ына дейін)
3. Қаражаттың 30%-ы жұмыс істеп тұрған шағын бизнес субъектілеріндегі жұмыс орындарын сақтауға бағытталсын.

ЖҚЖК бағдарламасын қайта қарау, жұмыспен қамтудың екі бағдарламасының (ЖҚЖК және «Еңбек») шараларын үйлестіру және қаражатты бағыттар арасында қайта бөлу, сондай-ақ қоғамдық бақылауды қамтамасыз ету қажет.

Қалай қол жеткізуге болады?

Инфрақұрылымдық жобалар болған жағдайда әрбір елді мекенде жұмыспен қамту бағдарламаларының іске асырылуына қоғамдық бақылау жасау қажет. Қоғамдық бақылаудың қатысуымен ЖҚЖК бағдарламасы бойынша инфрақұрылымдық жобаларға түгендеу жүргізу және ағымдағы жылы аяқталуы тиіс жобаларды айқындау қажет. Тек қоғамдық бақылау таңдаған жобаларды қаржыландыруды қамтамасыз ету және басқа жобаларды қаржыландыруды тоқтату керек.

«Еңбек» бағдарламасының 1-бағыты аясында (қатысушыларды техникалық және кәсіптік біліммен және қысқа мерзімді кәсіптік оқытумен қамтамасыз ету) неғұрлым талап етілетін мамандықтар бойынша мердігер компаниялар үшін қажетті мамандарды даярлауды қамтамасыз ету, әкімдіктер мен мердігер компаниялар арасындағы шарттарға тиісті талаптарды енгізу есебінен жұмыссыздардың ішінен жергілікті қызметкерлерді жалдауды оларға міндеттеуді талап ету керек.

Сондай-ақ, жобаларды іске асыру барысына және қоғамдық бақылаудың және «Адалдық алаңы» сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызмет кеңселерінің қатысуымен қаражаттың орнымен пайдаланылуына мониторинг жүргізу қажет.

ШОБ қолдау аясында «Бастау Бизнес» бағдарламасы бойынша нақты қажет және оқығандар санын ескере отырып, «Еңбек» бағдарламасының 2-бағыты (жаппай кәсіпкерлікті дамыту) аясында микроқаржыландыру көлемін ұлғайту қажет. Ауылдық жерлерде мал шаруашылығын қолдау үшін мал сатып алуға қаражат бөлу қажет.

Бизнес және қоғамдық бақылау өкілдерімен бірлесіп әрбір елді мекенде бизнес жобаларды, бірінші кезекте бизнесті іске қосуға және жаңа жұмыс орындарын құруға дайын қайта өңдеу өндіріс орындарын анықтау қажет.

«Еңбек» бағдарламасының 1-бағыты аясында жоспарланған бизнес жобалар үшін кадр даярлауды бастау қажет. «Атамекен» ҰКП-мен бірлесіп жұмыс істеп тұрған шағын бизнес субъектілеріне жұмыс орындарын сақтау бойынша шаралар әзірлеу.

ЖҚЖК бағдарламасы бойынша басталған инфрақұрылымдық жобаларды аяқтау, қаражаттың көп бөлігін (70%) кәсіпкерліктегі жаңа жұмыс орындарын құру және шағын бизнестегі жұмыс орындарын сақтау шараларына қайта бөлу ұсынылады. Жаңа бизнес жобаларды дамыту және жұмыс істеп тұрған субъектілерді қолдау есебінен мәселені тұрақты жұмыс орындарын құру арқылы шешуге болады.

The post Жұмыспен қамтуға триллион: жол картасында қандай проблемалар  болуы мүмкін? appeared first on Ekonomist Media.

Жанат Нұрғалиев – экономист, INTEGRITYASTANA коммерциялық емес ұйымының басшысы

Қазақстандағы агроөнеркәсіп кешені дегеніміз не? Аумағы бойынша әлемде тоғызыншы орын алатын елдегі жердің шамамен 74%-ы ауыл шаруашылығы үшін жарамды. Қазақстан жан басына шаққанда егістік жер көлемі бойынша әлемде екінші орында тұр. Ауылдық жерлерде халықтың 42%-ға жуығы тұрады. Ауыл шаруашылығында 1,5 миллионға жуық адам жұмыс істейді, бұл сала жұмыспен қамтылғандар саны бойынша саудадан кейін екінші орында.

Дей тұрғанмен, ауыл шаруашылығының ЖІӨ-дегі үлесі азайды және ЖІӨ-нің 4,5% деңгейінде тұрақтады. Дегенмен, 1990 жылы елдегі жалпы шығарылымның 34%-ы АӨК тиесілі болды. Ауыл шаруашылығындағы жалақы экономика салалары бойынша ең төменгісі болып тұр.

Азық-түлік қауіпсіздігі индексі бойынша (The Global Food Security Index) Қазақстан 50-орында тұр. Алғашқы үштікке кіретін елдер: Сингапур, Ирландия және Ұлыбритания. 2019 жылы күнделікті өмірде тұтынылатын азық-түлік тауарларының 29 түрінің ішінен 23-ін ішкі өндіріс 80%-ға, тіпті одан да көп мөлшерде қамтамасыз етті.

Құндылықтар өзгерді

2013 жылға қарай Қазақстанның ЖІӨ бүкіл ел тарихы бойынша ең жоғары деңгей – 237 млрд долларға жетті, ал жан басына шаққандағы табыс шамамен 14 мың доллар болды. Халықтың бір пайыздайы күніне 2,5 долларға өмір сүрді. Алайда, мұның бәрі мұнай бағасының күрт төмендеуі мен 2015 жылғы дағдарыс салдарынан болды. Экономикалық саясаттағы басымдық өңдеу өнеркәсібі, ауыл шаруашылығы, көлік және логистика жағына қарай ауыса бастады.

Азық-түлік қауіпсіздігі, өнімділікті арттыру, ауыл шаруашылығы өнімдерін қайта өңдеу арқылы халықты жұмыспен қамту және жаңа жұмыс орындарын құру үшін АӨК-ті дамыту тақырыбы үкіметтің күн тәртібінен түскен емес.

Ауыл шаруашылығы өндірушілерін дамыту үшін негізгі проблемалардың бірі – қаржыға қол жеткізу болып қала береді. Бұл фактіні өндірушілердің өздері де, сарапшылар да, халықаралық институттар да растайды. Ауыл шаруашылығы өндірісін және қайта өңдеуді дамыту үшін ынталандыратын факторлардың бірі – субсидия екені даусыз.

Субсидиялар АӨК-тің түрлі саласының дамуына қалай әсер етті? Қандай басымдықтар бар және олар қаншалықты тиімді? АӨК әлеуетін қалай дамытуға болады? Бұл сұрақтарға «INTEGRITY ASTANA» ЖМ сарапшылары жауап беруге тырысты.

Мемлекет атынан ҚР Ауыл шаруашылығы министрлігі АӨК-тегі ең ірі стейкхолдер саналады.  Ол – субсидияларды реттеуші, стратегияларды әзірлеуші, жер иесі және негізгі қаржыландырушы тарап.

Орта есеппен алғанда, Қазақстандағы субсидиялар ауыл шаруашылығындағы жалпы өнімінің 4-5%-ынан аспайды, бұл ДСҰ мүшелері үшін рұқсатты деңгейден едәуір төмен. Мысалы, 2019 жылы субсидиялар рекордтық шама – 324 млрд теңгеге жетті, 2020 жылы – 294 млрд. Мысалы, 2015 жылы «сары себет» деп аталатын субсидия көлемі республика бойынша шамамен 960 млн доллар (181 млрд теңге), Беларусьте – 1,5 млрд, Ресейде 3,3 млрд теңге болды.

eGov.kz порталығындағы ашық деректерді талдап, мемлекеттік органдар мен квазимемлекеттік сектор ұйымдары басшыларының блог-тұғырнамасын қарасақ, барлық өңірде субсидиялау мәселесінің өзекті екенін көруге болады. Ауыл шаруашылығы министрінің атына келіп түскен 100 өтініштің 36%-ы осы субсидияға қатысты.

Саяси ықпал

Жылымықты диқандар көп күтті. 2018 жылдың мамыр айында сол кездегі Ауыл шаруашылығы министрі Өмірзақ Шөкеев бағаны құбылтатын тиімсіз субсидиялардың қысқарғанын мәлімдеді. Бұған АШМ-де мал шаруашылығындағы өнім бірлігіне субсидиялар (кг, литр, басты 2020 жылдан бастап алып тастау туралы шешім қабылданды) және гектарлық субсидия (2019 жылдан бастап жойылды) жатқызылды.

2020 жылдың 28 қаңтарында премьер-министрдің орынбасары Роман Скляр Үкімет отырысында Қазақстанда фермерлерге субсидиялаудың тиімділігін бағалау жүйесі енгізілетінін хабарлады. 2020 жылғы 11 мамырда Қасым-Жомарт Тоқаев төтенше жағдай режимін енгізу жөніндегі мемлекеттік комиссияның қорытынды отырысында ауылда «танаптан сөреге дейін» қағидаты бойынша кооперациялық тізбектер енгізуді тапсырды.

Көп жылдан бері тауар өндірушілер базарлар мен сауда желілеріне қол жеткізе алмай келеді. Ресми мәліметтер бойынша «азық-түлік нарығында тиімсіз делдалдардың көп болуы, нақты тауар жеткізу арналарының жолға қойылмауы, дистрибьюторлардың көптігі, сауда маржалары» бағаның өсуіне алып келеді.

Отандық тауар өндірушілер үшін енгізілген жеңілдіктер (сөре кеңістігінің немесе сауда алаңының кемінде 30%-ы, сауда үстемелері 15%-дан аспайды, әлеуметтік маңызы бар тауарларға ретро-бонустардың күшін жою) жағдайдың өзгеруіне әлі сеп болған жоқ.

Биыл мамыр айының соңында Асқар Мамин АӨК дамытудың мемлекеттік бағдарламасының тұжырымдамасын жаңартуды, сондай-ақ өсімдік шаруашылығындағы жалпы өнім шығаруды 3,1 трлн теңгеге дейін қамтамасыз ету мақсатында көктемгі егіс жұмыстарын жүргізуге бөлінген қаражат көлемін екі еседен астам арттыруды тапсырды.

2019 жылы ауыл шаруашылығындағы жалпы қосылған құн 5,1 трлн теңге, өсімдік шаруашылығының үлесі – 2,8 трлн (54,7%), мал шаруашылығының үлесі 2,3 трлн (44,0%) болды. Осылайша, қойылған міндет өсімдік шаруашылығындағы өндірісті 2020 жылы 9,7%-ға ұлғайту болды, 2 есе немесе 100%-ға ұлғайтылды, бірақ қаражат егін егуге бөлінді. Ал дәнді дақылдарға арналған алқаптар 250 мың гектарға ұлғайтылды.

Қазақстанның ауыл шаруашылығы өнімдерінің экспорты шикізатты өткізуді қосқанда, соңғы бес жылда тұрақты өсіп келеді. 2019 жылдың қорытындысы бойынша экспорт көлемі 5,9%-ға өсіп, 3,3 млрд доллар болды. 70%-дан астамы өсімдік шаруашылығы есебінен қамтамасыз етіледі. Ауыл шаруашылығы өнімінің 80%-ға жуығы шикізат түрінде, қайта өңдеусіз сатылады. 2019 жылы қайта өңделген өнім экспорты 2018 жылмен салыстырғанда 20,7%-ға төмендеді. Бірақ ақша түріндегі айырбас бағамының түзетілуіне байланысты құлдырау тек 2,3%-ға, 1,1 млрд-қа дейін болды.

Өсімдік шаруашылығы шетелдік инвестициялар үшін көз тігер бағыт болып саналады. 2019 жылы 10,1 млн доллар шетелдік инвестиция тартылды. Төрт жыл ішінде инвестиция түсімдері жылына 37%-ға төмендегенін талдау барысында байқауға болады. 2015 жылы тікелей шетел инвестицияларының көлемі 71,5 млн деңгейінде болды, 2019 жылы 10,1 млн – бес жыл ішінде олардың көлемі 7 есе азайды. Өсімдік шаруашылығы саласында қол жеткен нәтижелерді өңдеуден кейінгі салмақтағы дәнді дақылдардың (күріш пен бұршақты дақылдарды қоса алғанда) түсімділігі бойынша бағалауға болады.

Бұл – тұқым себу, гербицидтерді жыл сайын субсидиялау, егіс жұмыстарын, ЖЖМ және т.б. қолдаулар дәнді дақылдар түсімінің тұрақты өсуін қамтамасыз етпейтінін жанама түрде растайды. Оған көбінесе табиғи-климаттық жағдайлар әсер етеді. 2010-2019 жылдар аралығындағы орташа өнімділік 12 ц/га болды.

Солтүстік Қазақстан, Қостанай, Ақмола облыстарын қарастырсақ және салыстырсақ, өсімдік шаруашылығы мен мал шаруашылығына субсидия бөлу біркелкі емес екенін көреміз. 2019 жылы осы облыстарда мал шаруашылығына субсидия 34,5, 29,7 және 41,4%, ал орташа 35,2% болды. Салыстыра отырайық, өсімдік шаруашылығына субсидиялар орта есеппен 64,8%, облыстар бойынша СҚО 65,5, Ақмола 70,3 және Қостанай 58,6% болды. 2020 жылы мал шаруашылығы мен өсімдік шаруашылығы арасындағы алшақтық 32,7/67,3% пропорцияда ұлғайды. Бұл облыстарда өсімдік шаруашылығына баса назар аударылуда (субсидиялардың 60%-дан астамы өсімдік шаруашылығын дамытуға беріледі). Республика бойынша субсидияларды бөлу өсімдік шаруашылығы пайдасына қарай 51,9:48,1%-дай көлемде теңестіріледі.

Қазақстандағы халықаралық қаржы корпорациясының (IFC) және Дүниежүзілік банктің жеке секторын диагностикалау нәтижелері бойынша есепте (2017 жылғы желтоқсан) бидайды тиімсіз өндірудің себептерінің бірі көрсетілген. Ол: қаржылық қиындықтарға тап болған ірі компаниялар, әдетте ол мемлекеттік компаниялар болып келеді, сонымен қатар саяси маңызы бар көптеген тұлғаның араласуы инвестицияларды тежейді және өте төмен өнімділікке әкеледі. subsidies.qoldau.kz ресурсы жасаған талдауда 2019 жылы да елдің кейбір аймақтарында гектарлап субсидиялау болғанын көрсетеді. Естеріңізге сала кетейік, 2007 жылы тыңайтқыштарға, химикаттарға және ЖЖМ-ға субсидиялар гектарлап төлем жасау енгізілген еді. Министрліктің тиімсіз субсидия шараларын алып тастауына 18 жыл қажет болды.

Мал шаруашылығын субсидиялаудың жаңа ережелерінде «сары себеттің» субсидиялары бекітілді. АӨК-дегі көптеген компанияны субсидиялаудың осы ережелері қанағаттандырады деп сеніммен айтуға болады. Пандемия кезіндегі жағдай да әсер етпей қоймады. Егер тікелей субсидияларды алып тастағанда, бос қаржыны қайда жұмсауға болады деген жайт та назар аударуды қажет етеді.

Мемлекеттік сектордың тиімділігі және қаржы бөлу

«ҚазАгро» холдингінің қызметін бидай өндірісінің тиімділігін растайтын жақсы кейс деуге болады. АӨК-ті 323 млрд теңгеге қаржылай сауықтыру барысында АӨК 117 субъектісінің 63-і үш ірі компаниялар тобына тиесілі («Алиби» ЖШС – 37, «ҚазЭкспортАстық» АҚ – 20 және «Иволга» ЖШС – 6) болды. Үш ірі холдинг жалпы соманың шамамен 84%-ын алды.

2020 жылғы 20 қаңтарда өткен ет одағының брифингінде «Атамекен» ҰКП өкілі агроөнеркәсіптік кешенді дамытудың мемлекеттік үш бірдей бағдарламасы аясында субсидиялауға шамамен екі триллион теңге жұмсалғанын, ал саланың көрсеткіштері өспегенін және әлемнен айтарлықтай артта қалғанын хабарлады.

Қазіргі экономикалық жағдай, әсіресе мұнайдың төмен бағасын ескерер болсақ, Қазақстан экономикасындағы балансты өзгерту үшін жаңа мүмкіндіктер туғызады. Өйткені ауыл шаруашылығы өнімдері сияқты басқа да сыртқы сауда тауарлары да халықаралық нарықтарда арзандай түседі. Мал шаруашылығы саласы 48,1% субсидия алады. Мал шаруашылығы саласын талдау барысында оның дәнді дақылдардың шығымымен салыстырғанда анағұрлым тұрақты өскенін байқадық, алайда өсімдік шаруашылығына бәрібір тікелей тәуелді.

Мал шаруашылығында ұзақ уақыт бойы тұрақты өсім болғанмен, оған мұрындық болған ішкі сұраныс еді. Мал шаруашылығы өнімдерінің экспорты әлі де аз. 2005 жылы – 77 млн доллар (экспорттың 0,31%), 2015 жылы 145 млн (0,36%) болды. 2019 жылы азық-түлік тауарлары экспортының үлесі 5,9%-ға дейін өсті. Қазақстан бірқатар тауар тобы бойынша экспорт  көлемін арттыруға қол жеткізді, бұл ретте мал шаруашылығында айтарлықтай өсім болды (47,8%). Мал шаруашылығын одан әрі дамыту көптеген факторға байланысты. Атап айтқақ: сапалы жем-шөп базасы, жануарлар тұқымының асылдығы және қаржылай қолдау.

Қазақстандағы болашағы зор саланың бірі – етті мал шаруашылығы. Қазақстан әлемдік нарықтағы экспорттаушы елдер арасында 0,01% үлесімен 17-орында (2019). 2019 жылдың соңына дейін 60 мың тоннадан астам өнім экспортталды. Ет одағы өкілдерінің мәлімдеуінше, бұл көрсеткішке 2016 жылы «Сыбаға» бағдарламасы аясында қол жеткізілуі тиіс еді. 2011-2012 жылдары мал шаруашылығында жаппай сәйкестендіру жүргізілген соң мал басы бойынша қате деректерге байланысты 3 жыл кідіріс болды. Ірі қара мал басы 1,5 млн болды. Етке өткізілетін мал шаруашылығы саласы отандық мал басының аздығы, ветеринариялық қадағалаудың әлсіздігі, жем-шөп базасының нашарлығы және табиғи-климаттық жағдайлар секілді проблемаларды бастан өткізіп келеді.

Етті және сүтті мал шаруашылығының субсидиялар мен ішкі құрылымға қаншалықты тәуелді екенін анықтау үшін бұл саланы тереңірек қарастырайық. Мал басының басым бөлігі жеке қосалқы шаруашылықтарда (ЖҚШ), ал ішкі нарықта еттің едәуір көлемі сүтті тұқымдар есебінен қамтамасыз етіледі. Мал шаруашылығы саласын мал түрлері бойынша талдау және шаруашылықтардың түрлі санаттарының үлесі: 2004 жылы ІҚМ жалпы басы – 4871,0 мың бас, оның ішінде ЖҚШ – 4175,8 мың бас (76,6%); 2010 жылы – 6493,0 мың бас, оның ішінде ЖҚШ – 5326,4 мың бас (82,4%).%); 2016 жылы – 6253,8 мың бас, оның ішінде ЖҚШ – 3922,0 мың бас (62,7%); 2019 жылы – 8205,5 мың бас, оның ішінде ЖҚШ – 8335,7 мың бас (55,7%). Ірі шаруашылықтарда 2002 жылдан бастап 2019 жылға дейінгі кезеңде жалпы мал басына тиісінше мал басы 7,0-ден 9,1%-ға дейін өсті. Сол кезеңде мал басының көбеюінің ең жақсы көрсеткіштері – шаруа (фермерлік) қожалықтарында – 4,5%-дан 35%-ға дейін болды.

2018 жылы етті мал шаруашылығын дамытудың 2018-2027 жылдарға арналған бағдарламасы қабылданды. Бағдарламаны жүзеге асыру барысында әрқайсы 100 бас ірі қара малға арналған тағы 80 мың отбасылық ферма құрылады. Бағдарлама 2027 жылға дейін тағы 400 мың адамды жұмыспен қамтамасыз етеді. Бағдарлама отбасылық фермаға негізделген. Қарапайым халық үшін қолжетімді минимал қаржы салып, оңай басқарылатын бизнес.

Дүниежүзілік банктің ақпараты бойынша, Қазақстанның ет-сүт өндірісінің шамамен 80%-ы шағын өндірушілерге (шағын жеке және шағын ресми өндірушілерге) тиесілі. Осы салаға сәйкес келетін ресми және бейресми нарықтарда сатылады. Мұндай шағын өндіріс өнімділіктің төмендігімен, қосылған құн және сапа стандарттарымен түсіндіріледі. Алайда, нарықтағы баға бұл қызметті бизнес ретінде немесе үй шаруашылығының табысына қосымша кәсіп ретінде айналысуға тартымды етеді.

Халықаралық тәжірибе

Еуропа елдеріндегі АӨК дамытудың басты ерекшелігі – кәсіпкерлердің кооператив түрінде болуы  және өзін өзі ақтамайтын салаға мемлекет тарапынан қолдау көрсетілуінде. Халықаралық тәжірибе бойынша мал шаруашылығы саласын 80%-ға дейін субсидиялау бар. Бұл мал азығын өндірушілерді қамшылап, өсімдік шаруашылығында жұмыс істейтін шаруашылықтарды мал шаруашылығының қосымша құнының тізбегіне кіруіне итермелейді.

2016 жыл ауыл шаруашылығы үшін маңызды жыл болды. АШМ-нің 16-шы басшысы Асқар Мырзахметов еді. Осы кезеңнен бастап салалық министрліктің барлық ақпарат алаңы ауылдық жердегі тұтыну кооперативтері идеясына толы. Халықаралық тәжірибе мен халықаралық институттардың ұсыныстары құлақтарына жетті.

Тұтыну кооперативтері төмен пайыздық мөлшерлемелер бойынша субсидияларға, кепілсіз несиелерге қол жеткізді. Бұл бірден жеке кәсіпкерлер, ұсақ өндірушілер мен жеке үй иелері тарапынан үлкен қызығушылық тудырды. 2017 жылы сегіз облыста (Ақмола, Жамбыл, Қарағанды, Атырау, Қызылорда, Павлодар, Алматы және Ақтөбе) 665 жаңа тұтыну кооперативі құрылды. Кооператив мүшелері тұқым қалыптастыру жайлы білім беру бағдарламасына қатысып, аналық басы үшін 18 мың теңге, асыл тұқымды бұқаны сатып алу және ұстау үшін 250 мың теңге алды. Қаржылай қолдау қоры арқылы олар кепіл ретінде өздері алатын жабдықтарды қойып, кепілсіз несиелер алды.

Қазақстандағы ірі фермалардан тұтыну кооперативтеріне қайта басымдық беру идеясымен көп адам келісе алмады. 2017 жылдың желтоқсан айында Асқар Мырзахметов қызметінен алынды.

2020 жылдың шілдесінен бастап асыл тұқымды мал шаруашылығын дамытуды, мал шаруашылығы өнімінің өнімділігі мен сапасын арттыруды субсидиялаудың жаңа қағидалары енгізілді. Субсидиялар бойынша ірі фермалардың артықшылығы айқын. Тұтыну кооперативтері мен 50-ден жоғары мал басы бар шаруашылықтар үшін сүт өндірудің өзіндік құны бір деңгейде. Бір литр сүт – 20 теңге. 400 және 600 бас сиыр басы бар шаруашылықтарға литр тиісінше 30 және 45 теңге болып тұр.

Бұған бейресми түрде «шағын кәсіпорындарды мал басын көбейту және асылдандыруға ынталандыру» деген түсінік берілді. Алайда, бұл субсидия негізгі көрсеткіш емес және жер мен еңбек ресурстарымен, қаржылық қолжетімділікпен, жем-шөп базасымен бір деңгейде тұра алмайды. Субсидиялау сомасын мал басының саны бойынша бөлу негізінен дұрыс емес, өйткені ол сапалық көрсеткіштерді емес, тек сандық көрсеткіштерді арттыруға мәжбүр етеді (салмағы, бір мал беретін сүт).

Субсидиялаудың назар аударуға тұрарлық тағы бір бағыты – селекциялық және асылдандыру жұмыстарын жүргізу немесе «тұқым қалыптастыру». Бұл – асыл тұқымды бұқаны сатып алу, асыл тұқымды сиырларды ұрықтандыру, осылайша ұрпақтарының сапасын арттыру деген мақсатты көздейді. Біздің ойымызша, бұл тәсіл тек ет бағытында ғана қолданылады да, сүтті мал басының азаюына және сүт өнімдерінің тапшылығына әкеледі.

Қорытынды

Ұзақ уақытқа төмен пайызбен субсидиялау мен кепілсіз несие беру – АӨК-ті дамытудың негізгі тетіктері. Бірақ, біздің ойымызша, субсидиялау механизмінің өзіне түзетулер енгізу керек.

Біріншіден, ауылдық жерлердегі тұтыну кооперативтері мүшелерін субсидиялаудың барлық қолданыстағы тетіктеріне ірі шаруашылықтармен бірдей қосу керек. Тұтыну кооперативтерін сүтті сиырларды қолдан ұрықтандыруға пайдалану міндетінен босату қажет, өйткені бүгінгі күні өңірлерде білікті ұрықтандырғыштары бар қолдан ұрықтандыру пункттерінің дамыған  желісі жоқ.

Екіншіден, «Қарапайым заттар экономикасы» бағдарламасының бағытын 10-15 жылға, төмен пайыздық мөлшерлемелермен (қарыздың бүкіл кезеңіне 4-6%-дан аспайтын) кепілсіз несие беретіндей етіп қайта бағдарлау ұсынылады. Несие мақсаты және әртүрлі меншіктегі тауарлық фермалар үшін ауыл шаруашылығы үшін жабдықтар сатып алу болуы керек.

Үшіншіден, жергілікті атқарушы органдар отандық өнім үшін базарлар мен сауда үйлеріндегі сауда нүктелерін ұйымдастыру бағытында іс-шаралар жүргізуі қажет.

Төртіншіден, дайын өнім сапасының ұлттық стандарттарын халықаралық стандарттарға келтіру және өндірушілердің талдауларға қолжетімділігін қамтамасыз ету қажет. Ауыл шаруашылығы өнімдерін өндірушілер құзыретін арттыру мақсатында ҒЗИ мен университеттер базасында ғылыми-өндірістік мектептер құру қажет.

The post Агроөнеркәсіп кешені-2020: субсидия мен нәтиже бәйгесі appeared first on Ekonomist Media.

Дегенмен, бұл жаңа Қор отандық индустрияның жағдайын жақсартып, дамуына серпін береді деп айтуға әлі ерте сияқты.

Ыңғайлы алаң

Өнеркәсіпті қолдау қорын құру идеясын 2020 жылы 11 мамырда өткен Төтенше жағдайлар жөніндегі мемлекеттік комиссияның қорытынды отырысында Президент Қасым-Жомарт Тоқаев айтты. «Өндірушілердің міндеттемелері аясын кеңейтуден түскен қаражат есебінен Өнеркәсіпті қолдау қорын құруға болады. Ол Қор өңдеу өнеркәсібі саласындағы серпінді  кәсіпорындарды 3%-дық жеңіл несиемен қамтамасыз етумен айналысады», – деді президент.

2020 жылы 30 маусымда Ашық норматив-құқық актілері порталында ҚР Үкіметінің «Өңдеу өнеркәсібіндегі кәсіпорындарды қолдаудың кейбір мәселелері туралы» жобасы пайда болды. ҚР Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігі дайындаған құжат биылғы 13 шілдеге дейін талқылауда болды да, одан кейін премьер-министр Асқар Мәминнің қол қоюына жіберілді.

Қаулы жобасында Қазақстанның даму банкінің (ҚДБ) еншілесі  – «ҚДБ-Лизинг» жанынан өнеркәсіпті дамыту қорын құру ұсынылады. 2005 жылы құрылған «ҚДБ-Лизинг» – өңдеу өнеркәсібі саласындағы кәсіпорындарға жеңілдікпен лизинг берумен айналысады әрі Мемлекеттік индустриялық-инновациялық даму бағдарламасының операторы. 2019 жылдың соңында аталған компанияның қаржылай лизинг бойынша қоры 338 млрд теңге болды (бұл – қаржы бойынша дебиторлық берешекті, уақытша салынған қаржы бойынша төленген аванстарды және уақытша салынған қаржы бойынша берілетін активтерді ескергенде); Бір жыл ішінде бұл көрсеткіш 76%-ға өсті.

Аталған лизинг компаниясын Өнеркәсіпті қолдау қорын құру деп атап, қазіргі қолданыстағы қызметтер аясын (қаржылай лизинг) «лизинг қызметін жүзеге асыратын ұйымдарды қаржыландыруды есепке ала отырып, заңды тұлғаларға несие беру құралдарын» қосу есебінен кеңейту көзделген.

Таңдаудың «ҚДБ-Лизингке» түсуін бұл даму институтының сенімді дамып келе жатқаны мен сырттан қаржы тартуға ыңғайлы болуымен, қаржылық жағдайының жақсылығымен (Moody’s Ba2 берген несие рейтингі дәлел) түсіндіруге болады. Сонымен қатар ҚДБЛ тарапынан жүзеге асырылған жобалар қоржыны да қомақты болып тұр. Бұл институт арқылы отандық авто, ауыл шаруашылық техникалары мен темір жол вагондарын өндірушілер, сондай-ақ аймақтық авиация да қолдау алып келген. Яғни, автоөндіріс пен машинажасаудың басқа да салаларындағы сараптама ісі ҚДБЛ-де жолға қойылған.

Өнеркәсіпті қолдау қоры  миссиясына «индустриялық қызметті, өңдеу өнеркәсібін қолдау және дамыту, көлік пен көлік инфрақұрылымын дамытуға қатысу» кіреді. Міндеттемелер ішінде екі бөлім бар. Олар: (1) 2020-2025 жылдарға арналған ҮИИДМБ арқылы өңдеу өнеркәсібіндегі отандық кәсіпорындарды қолдау және ынталандыру; (2) 2020-2025 жылдарға арналған «Нұрлы жол» инфрақұрылымдық даму мемлекеттік бағдарламасы арқылы көлік инфрақұрылымын жаңғырту және көлік құралдарын жаңарту.

Қызмет түрлерінің тізімі кеңейтілгенін ескере отырып, Өнеркәсіпті қолдау қоры лизингтік қаржыландырумен, несиелеумен, айналым капиталын қаржыландырумен, сондай-ақ лизинг компанияларына қаржы салумен айналысады. «Қор жеңілдетілген шарттармен, қолдау құралына қарай жылына 3%-дық сыйақы мөлшерлемемен, 20 жылға дейінгі мерзімге қаржыландыратын болады», – деп көрсетілген Үкімет қаулысының жобасында.

Құжат авторлары жаңа заңды тұлғаны құру шығындарын ескере отырып, «жобаны қабылдауда қаржылық шығындар болмайды» дейді. Кіре берістегі тақтайшаларды ауыстыру мен қызмет аясын кеңейту бюджеттен қосымша шығын шығаруды қажет ете қоймауы керек. Алайда жаңа құрылымның операциялық қызметтері үшін мемлекет бөлетін ақшаға алақан жаймау мүмкін емес.

Қаулы жобасында Өнеркәсіпті қолдау қоры республикалық бюджет қаражатынан, меншікті және коммерциялық негізде тартылатын ақшадан, сондай-ақ «өндірушілердің кеңейтілген міндеттемелері аясында жиналатын қаражат есебінен» қаржыландырылады деп көрсетілген. Өндірушілердің кеңейтілген міндеттемелері бар кесте мынадай: қалдықтарды өңдеу алымын жинайтын «Оператор РОП» ЖШС жинаған қаражатының бір бөлігін ҚР Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігі шотына аударады, ал министрлік Өнеркәсіпті қолдау қорына береді. Мұнымен қатар, Өнеркәсіпті қолдау қоры министрліктің басқа да бағыттардағы игерілмеген қаражаттарын да ала алады.

Автопромның қоры ма?

Президенттің бастамаларына қатысты сұрақтар бұл шаруаны жүзеге асыру қолға алынбай тұрып пайда болған еді. Бұл бастаманың жүзеге асырылатыны белгілі болған соң басы ашық сұрақтар қатары тіптен көбейіп кетті. Солардың біразын тізбектеп шықсақ.

Өнеркәсіпті қолдау қорын құрушылардың мақсаты экономиканы диверсификациялау саясатымен үндес келеді және индустрияланғысы келетін мемлекет үшін түсінікті де. Бірақ ниет дұрыс, амал қате. Әсіресе соңғы он жыл ішіндегі Қазақстан экономикасын жандандыру тарихы мен басқа да мемлекеттік саясаттағы маңызды кезеңдерді, тіпті мемлекеттік секторды басқарудағы рационал қадамдарды ескерсек, жүзеге асыру барысындағы кейбір әрекеттер ақылға қонымсыз.

Біріншіден, операторы парламентке есеп бермейтін өнеркәсіпті қаржыландырудың бұл алаңын құру бюджеттен шығындарды арттырады. Бюджет қаражаты ұлттық экономиканы қолдауға тікелей бөлінбей, квазимемлекеттік сектор арқылы түседі. Қазақстан үшін бұрыннан қолданылып келе жатқан бұл тәсілді тәуелсіз сарапшылар талайдан бері сынап келеді. Тіпті, Есеп комитетінің де қояр сұрағы көбейеді.  Дегенмен қазір билік квазимемлекеттік саланы реформалауға да немесе бұл салаға бөлінетін қаржы көлемін азайтуға да асықпай отыр.

Екіншіден: Өнеркәсіпті қолдау қорын құру – пайыздық мөлшерлемені азайту атты ескі тәсілді жаңа шаруа етіп көрсету. Бұл саясат «Бизнестің жол картасы», «Даму-Өндіріс», «Қарапайым заттар экономикасы» сияқты мемлекеттік бағдарламалардың барлығында  қолданылып келеді. Аталған құралды пайдаланып келе жатқан ондаған жыл бойы бұл жеңілдік түрі ЕДБ мен кәсіпорындар тарапынан сұранысқа ие болғанымен, нәтижесі шамалы екенін көрсетті. Атап айтқанда, Өңдеу өнеркәсібінің жаңа салаларының дамуына және экономика құрылымындағы өңдеу үлесінің жалпы өсуіне, экономиканың технологиялық күрделілігінің тереңдеуіне және несиеленетін салалардағы шикізаттық емес экспорттың өсуіне әкелмейді, нарықтағы алпауыт компаниялар санының өсуі және бәсекелестікті күшейту үшін алғышарттар жасамайды.

Пайыздық мөлшерлемені азайту әдісі – мемлекеттік бағдарламалардың қолайына келетін компаниялар үшін бір ғана жағынан тиімді болып келеді. Ол – жеңілдікпен несие алудың арқасында компания табысының артуы.

Бизнес үшін пайыздың төмендеуі маңызды және оны талап етеді де. Қазіргі қолданыстағы пайыздар қалта көререрлік емес деп те есептейді. Оған Ұлттық банктің соңғы 10 жыл ішінде жасап келе жатқан барлық  конъюнктуралық шолуы дәлел. Мемлекеттік бағдарламалардың ықпалымен нарықтағы орташа пайыздық мөлшелеме азайғанмен, кәсіпорындардың талаптары да өзгере бастады. Олар мөлшерлеме бұдан да төмен болғанын талап ете бастады. Осылайша 10 жыл өтті.

Бұл кезде қайтарымы жоқ қарыздар саны да артып келе жатты. Банктер екі рет дағдарыс жағдайын бастан кешірді. Нәтижесінде проблемалы активтер қорын кеңейтіп, банктер балансынан қомақты сомалар шығарылды. AQR диагностикасынан кейін қазақстандық банк секторындағы (2019-2020) пролемалар тек бұл саланы дұрыс реттемегендіктен ғана емес, кәсіпорындар баласының әлсіздігі, өз капиталының тапшылығы мен сапасыз шешімдер қабылдауында екені білгілі болды.

Өнеркәсіпті дамыту қоры несиелерінің номинал мөлшерлемесі 10 жылдық инфляцияның орташа көлемінен 4 пайыздық тармаққа төмен болады. 

Бұл – өңдеу өнеркәсібі саласы қарқынды дамып кетеді дегенді білдіре ме?

Үшіншіден, Өнеркәсіпті қолдау қорын құру – ең дамыған сала ретінде машина жасау, нақты айтқанда автоөнеркәсіп атты бір ғана саламен  шектеліп қалады деген қауіп басым. Егер Қор қаражатының басым бөлігі осы салаға бөлінетін болса, бүкіл өнеркәсіпті осы бір ғана саланың алдына жығып береміз. Автопром – қазақстандық өнеркәсіптің ең қарапайым саласы. (өнеркәсіп көлемі 1,24%, жұмыспен қамтылғандар 0,25% ғана). Сөйте тұра орасан зор салық жеңілдігін алып отыр, лизинг бойынша қомақты субсидияларға ие. Автоөндіріс саласының мүддесі үшін үкімет бірқатар қолдау құралын енгізіп, жеңілдікпен автокөлік алу бағдарламасын да іске қосты.

Заңды тұлғаларды несиелендіру құралын қолына алған соң бұрынғы ҚДБЛ басқа да мемлекеттік қаржы институттарымен бәсекелес ортаға кіреді. Ол бәсекелестер қатарында өңдеу өнеркәсібі мен көлікке қатысты ірі жобаларды несиелеуге бағытталған даму институты – «Қазақстанның даму банкі» АҚ немесе «Бизнестің жол картасы» бағдарламасы бойынша кәсіпкерлерге қолдау көрсететін «Даму» кәсіпкерлікті дамыту қоры» АҚ бар. Бұл ретте өз әріптестерімен және мемлекеттік даму институттарымен клиент үшін басын бәйгеге тігіп отыратын екінші деңгейлі банктерді айтпай-ақ қойсам болады.

Бір жақсы жағы –  бұл қор жеке лизинг компанияларын да жеңілдікпен несиелендіруге кіріседі. Дегенмен бұл жерде де мүдделер шегі айқын емес. ҚДБЛ –  ұлттық лизинг нарығындағы  ең белсенді құрылымдардың бірі. Әрі өңдеу өнеркәсібі саласындағы басты лизинг беруші. Компанияның бәсекеге төтеп беретін басты артықшылығы – негізінен «Бәйтерек» ҰБХ – ҚДБ – ҚДБЛ тізбегімен келіп түсетін бюджет қаражатынан тұратын қаражат ауқымы болған және бола береді де.

Жаңа құрылым бойынша компания лизинг нарығында бәсекелес ортаға кіріп, басқа да лизинг компанияларын, яғни бәсекелестерін қаржыландыра ма? Бұл жерде мүдделер қақтығысы туып жүрмей ме?

Экономиканы мемлекет иелігінен алу саясатымен неғұрлым дұрыс және келісілген шешім – ҚДБ бизнесінің лизингтік бөлігін бәсекелес ортаға беру болар еді. 

Бұл жерде лизингтік компанияларды жеңілдікпен  қаржыландыру жөніндегі функцияларды жеке қаржы ұйымдары, мысалы, екінші деңгейлі банктермен жұмыс тәжірибесі бар ҚДБ өзіне алуына болар еді.

The post “3 пайыздық Қор”: жеңілдікпен несиелеудің тағы бір бағдарламасы бизнеске қалай көмектеседі? appeared first on Ekonomist Media.

«Ақ кітапта» дамудың мейлінше маңызды кезеңдерімен қатар, Қытай басшылары мен жекеменшік компаниялардың алдында тұрған маңызды міндеттер көрініс табады. Алғашқы басылымдарда цифрлық экономиканың негізгі даму бағыттары жазылған. Атап айтқанда, цифрлық индустрияландыру (数字产业化) және өнеркәсіптік цифрландыру (产业数字化). 2017 жылы цифрлық басқару (数字化治理) концепциясы белгіленді. 2020 жылғы басылымда авторлар деректерді цифрлық монетизациялау (数据价值化) деген жаңа міндет қойып отыр. Модернизацияның осы аталған төрт тірегі Қытайдың заманауи цифрлық экономикасынан хабардар етеді.

Аспанасты елінің цифрлық қозғалтқышы

Цифрлық экономика Қытай экономикасының маңызды бөлігі екені өз алдына, 2019 жылы қытай экономикасының үштен бірі цифрлануға көшті. Былтырғы жылдың қорытындысы бойынша, цифрлық экономикадағы қосылған құн көлемі 35,8 трлн юань болды (шамамен 5,2 трлн доллар), ЖІӨ-ге шаққандағы цифрлық экономиканың үлесі 1,4 пайыздық тармаққа артып, өсу қарқыны 15,6% болып, экономиканың орташа өсу қарқынынан екі есе асып түсті. Сонымен бірге, ЖІӨ-ге шаққандағы цифрлық экономиканың үлесі артқанын да байқауға болады. 2005 жылы 14,2% болса, 2019 жылы 36,2%-ға жеткен.

Цифрлық экономика құрудың негізінде екі процесс жатыр: цифрлық индустрияландыру және өнеркәсіпті цифрландыру.

Цифрлық индустрияландыру экономика саласындағы техникалық революция барысында пайда болды, ол ақпараттық технологиялардың жаңа буынын, атап айтқанда, байланыс және телекоммуникация саласын (电信业), электрондық ақпараттық индустрияны (电子信息造业), бағдарламалық қамтамасыз ету индустриясын (软件产业), интернет индустрияны (互联网行业) монетизациялаумен тікелей байланысты. 2019 жылы бұл секторлардағы қосылған құн көлемі 7,1 трлн юань болып, өсім 11,1%-ды көрсетті.

Цифрлық индустрияландырудың соңғы жылдардағы екі көшбасшысы ретінде интернет индустрия мен бағдарламалық қамтамасыз етуді айтуға болады.

2019 жылы Қытайда софт өндірісі сегментінде 40 мың кәсіпорын жұмыс істеген, олардың жалпы табысы 7,2 трлн юань болған (+15,4%). Электрондық коммерция қызметін көрсету (790 млрд юань, +28,1%), бұлт сервистері (346 млрд юань, +17,6%), орнатылған бағдарламалық қамтамасыз ету (782 млрд юань, +7,8%).

Интернет индустрияда 1 ірі компания 1,2 трлн юань кіріс кіргізген (+21,4%). Соңғы жылдардағы маңызды бір өзгеріс – қытай компаниялары қуып жетуге тырысу (Sina-Yahoo, Baidu-Google) кезеңінен өтіп, өз экожүйесін жасауға көшкен. Бұл процестегі көшбасшылар Alibaba, Baidu және Tencent екені сөзсіз. Бұған қоса қытай компаниялары халықаралық нарыққа шығуға ұмтылуда (Douyin – Tiktok), алайда халықаралық аренаны жаулап алуға мұрсат бермей отырған  негізгі кедергі ішкі нарыққа бағытталу болып отыр.

2019 жылы цифрлық индустрияландыру саласындағы ең қиын сектор байланыс және коммуникация болды. Бұл бағыттағы өсу қарқыны 9,3%-ға дейін баяулап, бір жыл бұрынғыдан 3,5 пайыздық тармаққа аз болды. Бұл құлдырау негізінен сыртқы фактордың (АҚШ-пен сауда соғысы) инфрақұрылымды жаңартуға кететін шығынның артуына тұспа-тұс келуімен байланысты (5G-ді дұрыстау). Соның ішінде өсу қарқынының түсуі негізінен сектор өнімдерін экспорттауға тиесілі – 1,7%-ға дейін (8,1 пайыздық тармаққа төмен). 2020-2021 жылдары 5G желісін қосуға орай жағдай өзгеруі мүмкін. Оның нәтижесінде интернет саласында телекоммуникация секторы  жаңа мүмкіндіктерге жол ашпақ.

Цифрлық экономиканың дамуы Қытайда арзан еңбек күші өндірістің негізгі факторы болудан қалатынын білдіреді. 2019 жылы цифрлық технологияларды игеру ЖІӨ жалпы өсімінің 67,7 пайызын берді. Бұл процеске өнеркәсіптік цифрландыру айтарлықтай үлес қосты. Экономиканың дәстүрлі салаларында цифрлық технологияларды пайдалану нәтижесінде қосымша құнның өсімі 28,8 трлн юань болуына қол жетті, бұл ЖІӨ-нің 29%-ы деген сөз. Қытайдағы цифрлық экономиканың 80%-ы өнеркәсіптік цифрландыруға тиесілі болды. Бұл технологиялар қытай экономикасының инновациялық сегментін қалыптастырып қана қоймай, бүкіл салаға терең араласып, олардың тиімділігін арттырады дегенді білдіреді.

Бюрократия шешеді

Цифрлық басқару да қытай бюрократиясының қолындағы негізгі құралға айналды. Басқа да көптеген авторитар жүйелер секілді меритократия принципіне құрылған Қытай бюрократиясы шешім қабылдау кезінде жеке пікір (个人判断) мен эмпирикалық әдістің (经验主义) ықпалы тым жоғары болуынан зардап шегеді.

Цифрлық технологиялар үлкен деректерді шоғырландыра білді (数据驱动) және соның негізінде мейлінше нақты шешім қабылданатын болды (细致精准). Жүйе модернизациясы және басқару мүмкіндігі артты. Цифрлық технологиялар осылайша шешім қабылдаудың тиімділігін арттырып, қателікке жол бермеуге көмектеседі.

Басқару процесін осылай ұйымдастырудың жемісін биылғы қыстағы коронавирус эпиедмиясымен күресте байқауға мүмкіндік болды. Цифрлық басқару эпидемиологиялық жағдайды бақылауға алуға мүмкіндік берді: Денсаулық сақтау министрлігі ауырғандар туралы ақпаратты тез арада тауып отырды, Көлік министрлігі ауру жұқтырғандардың тасымал көлігі туралы ақпаратты біліп отырды, ал Өнеркәсіп және ақпараттандыру министрлігі мобайл желілердің қозғалысы туралы ақпаратты бақылай алды. Соның арқасында ауру ошақтарын бірден оқшаулау зор тиімділігін көрсетті. Осының арқасында өте қысқа мерзімде елдегі ең көмекке мұқтаж жерлерге мамандар мен қажетті материалдарды жіберуді үйлестіру жолға қойылды. Мемлекет бұрыннан қалыптасқан мемлекеттік қызметті қашықтан көрсету экожүйесін де пайдаланып, мұны әсіресе халыққа кеңес беруде ұтымды қолданды.

Қытайда цифрлық модернизацияны құрудан бастап, экономика мен мемлекеттік басқару ісіне кең көлемде енгізудің үдемелі жолмен жүруі елді дамудың жаңа белесіне көтерді: жаңа экономикалық құрылым  қытай экономикасының негізгі қозғаушы күші ретіндегі жасанды интеллект (ЖИ) негізінде жұмыстың жылдамдығын әлі де болса арттыруды талап етеді. Деректер (Big Data) бұл ретте жаңа экономикалық саясаттың негізгі ресурсы. Big Data жер, еңбек және капиталмен бірге өндірістің негізгі факторының біріне айналып, бұлардың әрқайсының тиімділігін арттырады.

Сондықтан да «Ақ кітаптың» 2020 жылғы жаңалығы төртінші модернизацияны, яғни деректерді коммерцияландыруды енгізу болды. Ендігі кезеңде осы деректерді басқару, Big Data нарығын реттеу маңызды болып отыр. Қытай жинақтау, басқару және деректерге анализ жасау бойынша жап-жақсы жүйе құра білді, енді транзакция, маркировка, баға және қорғаныс бойынша мәселелерді шешу керек.

Қытайда жеке деректер тым еркін қолданылатыны белгілі. Бір жағынан бұл Батыспен салыстырғанда деректерді алмасудың еркін жүйесіне алып келді, ол жалпы Big Data ауқымы мен жасанды интеллект саласындағы жаңалықтарға да оң ықпал етті. Қытай ғылым академиясының үлкен деректерді іріктеу және білім базасын басқару жөніндегі жетекші зертханасының болжамы бойынша, 2020 жылы әлемдік ЖИ нарығы 680 млрд юаньға жетіп, 26,2% өсім көрсетеді, ал Қытайдың ЖИ нарығы 71 млрд юаньға жетіп, 44,5% өсім көрсетеді. Яғни Қытайдың ЖИ нарығы әлемдік нарықтан екі есе жылдам өседі.

Екінші жағынан, үлкен деректерді жинау және оларды бір жерге біріктіру бағдарламасын жүзеге асыру кезінде ол деректердің шашыраңқы екені белгілі болды. «Ақ кітапта» мәліметтер базасын басқаруға арналған бірегей платформа құрумен қатар, бұл нарықтағы ретсіздікті жүйеге келтіру де ұсынылып отыр. Қытай үкіметі жақын жылдары мәліметтер базасының бірегей нарығын қалыптастыруды міндет етіп қойып отыр, бір ережеге бағынатын ол нарық мәліметтерді тиімді пайдалануға мүмкіндік береді деген болжам бар.

Қытай үлгісі ме?  

Қытайдағы цифрлық экономиканың дамуы Қазақстанға тікелей ықпал етеді. Әрі ол жоғары технологиялар индустриясы үшін аса маңызды түсті металға сұраныстың артуымен де, қытай өнеркәсібіндегі цифрлық технологиялар арқасында болып жатқан шикізаттың артуымен де шектелмейді. Бұдан да гөрі маңызды мәселе бар. Ол: Қытайдың цифрлық модернизация, цифрлық жүйелерді құру, жасанды интеллект, Big Data және жаңа экономикалық саясаттың басқа да негізгі салаларында әлемдік көшбасшы болуға ұмтылуы. Қытай осы аталған салалардың көбінде алғашқы қарлығаш саналады, сондықтан біз қаласақ та, қаламасақ та, басқа елдердегі, соның ішінде Қазақстандағы да цифрлық экономиканы дамытудың үлгісіне айналады.

Қытайдағы цифровизация нәтижесі Қазақстандағы процесті дәл бағалауға мүмкіндік береді. Қытайда қазір толықтай цифрлық экономикаға көшу аяқталуға жақын, олар бұл бағытта бірнеше жүйелі кезеңнен өтті. Қытайдың саяси моделінің ерекшелігі сай, жеке бастама екеніне қарамастан, орталықтан үйлестірді, қаржыландыру да орталықтан болды. Қытайдың мемлекеттік аппараты жеке цифровизацияны дамытуға жағдай жасады да, кейін оның жетістігін өз мақсатына пайдаланды.

Қазақстандағы жағдай Қытайдағыдан басқа, мұнда цифрландыру жылдамдығы мемлекеттік және жекеменшік секторда екі бөлек. Жеке сектор дегенде ірі және шағын/орта бизнесті айтып отырмыз.

Мұндай тенденция қазір өсімді тежесе, көп ұзамай-ақ цифрлық теңсіздіктің қалыптасуына алып келуі мүмкін.

Қазақстандағы цифрландырудың қай деңгейде екенін және оның сапасын коронадағдарыс көрсетіп берді. Мемлекеттік мекемелердің қуаты электрондық цифрлық қолтаңба беріп, әлеуметтік өтемақыны төлеуге жеткенімен, «үлкен деректерді» эпидемиологиялық жағдаймен күресте пайдалануға, азаматтардың қозғалысына бақылау жасауға жеткіліксіз болды. Қытайдың тәжірибесі «цифрларды» терең талдау эпидемиямен тез әрі тиімді күресуге мүмкіндік беріп қана қоймай, мемлекеттің ресурсын үнемдеуге де жол ашатынын, бұған қоса шектеу шаралары кезінде «алаңға бармау» үшін пайдалануға болатынын көрсетті.

Өкінішке қарай, білім беру және басқа да әлеуметтік қызметтерді онлайн ұсыну нәтижелі бола қойған жоқ. Орта мектеп оқушыларын онлайн оқытуға көшіру жобасы бірден-ақ сәтсіздікке ұшырады. Мұны ҚР Білім және ғылым министрлігі ең алдымен телеком саласындағы инфрақұрылымның 2,5 млн абонентті көтере алмайтынымен түсіндіреді.

The post Әртүрлі жылдамдық: Қытайдағы цифрландырудан Қазақстан не үйренуі тиіс? appeared first on Ekonomist Media.

Зерттеудің негізгі түйіні: коронадағдарыс кезінде бизнес мемлекеттік қолдауға зәру, алайда бизнестегі респонденттердің жартысынан астамы ақшаны алу процесінің ұзақтығын айтады, үштен бірі компанияларға шенеуніктер қойып отырған талаптарға наразы, ал сұрауға қатысқан әр тоғызыншы респондент бизнесіне үкімет ұсынып отырған «салық каникулы» көмектесе қоярына күмәнмен қарайды.

Бизнес жауап береді

Бұл – соңғы екі айда KPMG жүргізген екінші зерттеу: мамыр айында COVID-19 пандемиясының Қазақстан экономикасының негізгі секторларына ықпалын бағалаған есеп жарық көрген болатын.

KPMG жүргізген шілде айындағы зерттеуге шағын және орта бизнес, ірі бизнес, бірқатар банк, даму институттары, Қазақстанның бизнес қауымдастықтары жетекшілерінен тұратын 60 адамның пікірі негіз болды. Консалтинг компаниясы анализ жасаудағы негізгі мақсатын: «COVID-19 пандемиясына байланысты мемлекеттік қолдау шаралары жеткілікті ме? Олар тиімді ме (бизнес тұрғысынан)? Бұл жүйені жетілдіру бағытында бизнестің ақылға қонымды ұсыныстары бар ма? Осыны түсінгіміз келді», – деп көрсеткен.

ДДСҰ биылғы наурыз айында коронавирусты пандемия деп жариялағаннан кейін ҚР президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың шешімімен төтенше жағдай енгізіліп, 8 аптаға созылған бірқатар карантин шарасы қолға алынды. Негізінен қызмет көрсету саласына соққы болған карантин шектеулері кезінде 300 мыңға жуық кәсіпкерлік субъектісі қызметін тоқтатты. Зардап шеккендер (табысынан айырылғандар) 1 млн компанияға жетті (Қазақстанда барлығы 1,6 млн заңды тұлға, жеке кәсіпкер, шаруа қожалығы мен фермерлік шаруашылық бар). Екінші деңгейлі банктерге қарызын төлеуді кейінге шегеруді өтінген компаниялар саны шамамен 15 мыңға жетті.

1,6 миллионнан астам адам ақысыз демалысқа жіберіліп, 4,5 миллион азамат (елдегі жұмыс күшінің 50%-ға жуығы) табысынан айырылғаны үшін әлеуметтік төлем (42 500 теңге) алды.

«Бизнес күрделі жағдайға тап болды, мұндайда операциялық қызметті жоспарлау мүмкін емес. Мұндай жағдайда тек мемлекеттен ғана қолдау күтуге болады», – дейді зерттеу авторлары.

Үкіметтің дағдарысқа қарсы шаралар кешені 5,9 трлн теңге деп бағаланды (ЖІӨ-нің 9%-ы), алайда ақшаның басым бөлігі бизнесті қолдауға жұмсалды деп айта алмаймыз. Бұл қаржының 33%-ға жуығы республикалық және жергілікті бюджеттен түспей қалған кірістің орнына, 17%-ы – «Жұмыспен қамту жол картасына», 11%-ы әлеуметтік салаға жұмсалса, 7%-ы тұрғын үй құрылысына, экономикалық емес мемлекеттік бағдарламаларды жүргізуге, эпидемияға қарсы шараларға берілген. Шағын және орта бизнеске жеңілдетілген несие беру арқылы бизнесті қолдауға жалпы көлемнің 17%-ы жұмсалған. Айрықша зардап шеккен сектор кәсіпорындары (кинотеатрлар, ойын-сауық және сауда орталықтары, әуе компаниялары және басқалар) жыл соңына дейін жер мен мүлік салығынан босатылса, микро- және шағын бизнеске 2020 жылдың қазан айына дейін салық төлемдері шегерілді.

Мемлекеттік қолдау шараларын компаниялар қалай бағалайды?

KPMG жүргізген сауалнамаға қатысқандардың 34%-ы бағдарламаның өзектілігі мен орындалуын «орташадан төмен» деп бағалайды.

Сондықтан да респонденттердің 90%-ы «салалық критерийлерді кеңейтіп, бизнесті қолдау мемлекеттік бағдарламаларын «реинжиниринг» жасау керек» деп есептейді. Мемлекеттік көмекті ұсыну уақытына қатысты да қиындықтар бар: сұрауға қатысқандардың 50%-ы мемлекеттік көмекті алуға 3 апта және одан көп уақыт кетті деп көрсеткен. Қаржылық жағдайды тұрақтандыру шарасы ретінде үкімет ұсынған «салық каникулын» компаниялардың 89%-ы тиімсіз деп санайды.

Мемлекеттік көмектің өзектілігі мен орындалуын бағалауға келгенде компаниялар мен банктердің пікірі үйлеспейді. Бизнес бұл көрсеткішті 10-нан 4,7 балл деп бағаласа, банктер 7,8 балл беріп отыр. Дегенмен, банкирлер де қолдау бағдарламаларының салалық шектеуі бар екенін және жұмыс орны мен салық көлеміне қатысты талаптар артық екенін айтады.

Сұрауға қатысушылар маңызды мәселе көтеріп, мемлекеттік қолдауға ие бола алатындардың саны шектеулі екенін айтты. Сауалнамаға қатысушылардың бірі жаңа клиенттерге мемлекеттік бағдарлама бойынша жеңілдетілген займ алудың қиын екенін, жеңілдетілген несиенің бұрыннан келе жатқан клиенттерге берілетінін, ал жаңа клиенттерге келгенде ақша таусылып қалатынын айтты. «Бәрі бір кәсіпорындар, тек әр терезеден әртүрлі көмек алады», – деді тағы бір респондент.

KPMG сарапшылары респонденттердің көпшілігі «мемлекеттік қолдаудың бірыңғай ақпараттық порталы жоқ екенін және әр мемлекеттік бағдарлама бойынша бір оператор болмауын мемлекеттік қолдау бағдарламасына қатысу барысында кездесетін негізгі операциялық кедергі деп есептейтініне» назар аударады. «Мемлекет пен бизнеске конструктивті және ашық диалог жасау үшін бірыңғай платформа керек. Сарапшылардың тікелей талқылауы, бизнеске уақтылы және жеткілікті қолдау көрсету елдің дағдарыстан шығуына көмектесіп, ұзақмерзімді тұрақты дамуға жол ашады», – дейді KPMG мамандары.

«Мемлекет жарнамалап отырған шаралар арасында ірі бизнесті қолдау шарасы мүлдем жоқ деуге болады. Ал шын мәнінде барлық салық түсімінің 80%-ы ірі бизнеске тиесілі және еңбекке қабілетті халықтың 60 пайызын жұмыспен қамтитын да осы ірі бизнес», – дейді зерттеу авторлары.

Зерттеу жұмысы аяқталғаннан кейінгі талқылау барысында зерттеу авторы, Қазақстандағы және Орталық Азиядағы KPMG инвестиция және капитал нарығы департаментінің жетекшісі Василий Савин ірі бизнестің жағдайына назар аудару және оған қолдау көрсету қажеттігін айтты. Ірі компанияларды қолдаудың шетелде кең тараған және мейлінше тиімді әдістерінің бірі – несиеге мемлекеттік кепілдік беру. Қазақстанда бұл тәсілдің қолданылуы шектеулі, ол негізінен 1 млрд теңгеге дейінгі және 15% ставкадан аспайтын шағын бизнестің несиелеріне қатысты ғана қолданылады.

Қолдауға кім зәру?

Тиімді жұмыс істеп жатқанына күмән келтірушілер көп болғанымен, Қазақстан үкіметі де қарап жатқан жоқ, әсіресе, бастама көтеріп, идея ұсынудан шаршамайтынын атап айтуға болады. 2020 жылдың наурыз айынан бері қарай үкімет қолға алған шаралардың бірқатарына тоқталсақ, олардың арасында фискалдық стимул беретін мүмкіндіктермен қоса (салықтан босату, мемлекеттік шығынның жаңа немесе кеңейтілген баптары), бизнес-климатты жақсарту және бизнесті қолдау сапасын арттыру шараларын айтуға болады.

KPMG жүргізген шілде айындағы зерттеудегі кейбір ұсыныстарды шенеуніктер белгілі бір дәрежеде іске асырып та жатыр. Мысалы, 2020 жылдың 14 шілдесіндегі үкімет отырысында Ұлттық экономика министрі Руслан Дәленов жедел шаралар қатарында: «Кәсіпкерлікті дамыту бағытында биылғы қыркүйек айында «Бизнеске арналған үкімет» деген бірыңғай қызмет толыққанды іске қосылады. Онда «ақылды реттеу» элементтері ескеріледі», – дегенді айтты. Ал кәсіпкерлердің мемлекеттік қолдау мен консультация алуын жеңілдету мақсатында «Бизнеске арналған бір терезе» толыққанды жұмыс істей бастамақ.

Бұл тетік мемлекеттік қолдау бойынша бизнес пен мемлекеттік органдар арасындағы коммуникация проблемаларын шешеді деген үміт бар.

ҚР үкіметі ірі бизнеске қолдау көрсетумен биылғы сәуір айында-ақ айналыспақ болған. Дәлірек айтсақ, сол кезде Дәленов мырза премьер-министр Асқар Мәмин мен үкімет мүшелеріне айрықша қолдауды қажет ететін елдегі 361 кәсіпорынның тізімін ұсынған. Оларға «жүйе құрушы» компаниялар деген атау берілген, алайда, әлеуметтік желіге шығып кеткен тізімге сүйенсек, ол компаниялардың көпшілігі сауда және құрылыс компаниялары, әуе компаниялары мен әуежай операторлары, бірқатар энергетикалық компания болатын. Жүйе құрушы компаниялар тізіміне кіруге мүмкіндік беретін іріктеу критерийі түсініксіз, ал үкімет тізімді жария етпестен қабылдамақ болғанын ескерсек, 361 компаниядан тұратын тізім көрсетілген үкімет қаулысының жобасы тарап кетуі халықтың біршама наразылығын тудырғанын айтқан жөн.

Бизнес қауымдастық пен сарапшылар тарапынан сынға ұшырағаннан кейін үкімет ірі бизнесті қолдаудан біржола бас тартып, экономиканың басым салаларына назар аудару жөнінде шешім қабылдады. Үкімет басымдық беретін салаға «құрылыс саласы, азаматтық авиация, өңдеуші өнеркәсіп, логистика, туризм, агроөнеркәсіптік кешен, шағын және орта бизнес, қызмет көрсету секторын» жатқызып отыр (премьердің депутаттық сауалға жауабынан үзінді, құжаттың датасы: 12.06.2020).

Қолдау көрсететін саланың ауқымы тым кең. Мемлекеттік қолдаудың қандай принциппен және қандай жолмен көрсетілетіні де түсініксіз. Егер бұрынғы тәртіппен және бұрынғы бағдарламалар болса, ірі бизнеске айтарлықтай қолдау болмайды деп сеніммен айтуға болады.

«Бағдарламада ірі бизнеске қолдау көрсету болуы тиіс, бүгінгі бағдарламаның аясында ол жоқ болып отыр. Ал ірі бизнес экономиканың негізі ғана емес, сонымен бірге азаматтарды жұмыспен қамтушы. Сондықтан мемлекеттік бағдарламаларға, соның ішінде «Қарапайым заттар экономикасы» бағдарламасына импорт алмасу саласындағы ірі бизнес субъектілерін кіргізген дұрыс», – деді Қазақстан қаржыгерлер қауымдастығының төрағасы Елена Бахмутова 2020 жылғы 21 шілдедегі үкімет отырысында.

Бахмутованың тағы бір ескертуі кепілдікке қатысты болды. «Кепіл проблемасын шешу жолының бірі – мемлекеттік кепілдік көлемін кеңейту. Соның ішінде Қазақстан даму банкінің қызмет аясын кеңейте отырып, оны ірі бизнеске мемлекеттік кепілдік ретінде пайдалануға болады. Қазір шағын және орта бизнес субъектілері үшін бұл қызметті «Даму» қоры атқарып отыр», – деді Бахмутова.

«Қазіргі сәттегі аса маңызды мәселенің бірі – айналымдағы қаржыны көбейту және қайта қаржыландыру үшін әдістерді қайта қарап, мейлінше несие алуға мүмкіндік беру. Бұл мемлекеттік бағдарламаға қатысу мүмкіндігін кеңейтіп қана қоймай, бөлінген ақшаның игерілуіне де септігін тигізеді», – дейді қаржыгер.

The post Бәріне бірдей жеткен жоқ: ҚР үкіметінің COVID-19 кезеңіндегі мемлекеттік көмегі тиімді болды ма? appeared first on Ekonomist Media.