Осы айда Билл Гейтстің Климаттық апаттан қалай сақтануға болады: қолда бар шешімдер мен бізге қажет жетістіктер деген кітабы шығады. 

Конни Хедегорд: Әңгімені өзімнің жылдар бойы сізді климаттық өзгерістер мәселесі алаңдатпайды деп ойлап келгенімді мойындаудан бастайын. Бірнеше жыл бұрын Давоста өткен жабық сессия есімде. Талқылау тұрақтылыққа қатысты басқа мәселелерге емес, климат тақырыбына көшкенде сіз бөлмеден шығып кеткенсіз.

Қазір климаттың өзгеруіне қарсы жедел шараларды қолға алу керек деп дабыл қағып жүрсіз. Кітабыңызда бұл тақырыпқа қалай келгеніңіз баяндалады. Бұл туралы «Басында ауаға парниктік газдардың бөлінуі тоқтамаса, температура өсе береді дегенді қабылдау қиын болды. Климатолог ғалымдарға барып, бірнеше рет сұрақтарыма жауап алғаннан кейін бұл мәселеге түпкілікті бас қойдым» деп жазасыз. Алғашқы кезде бұл мәселені мойындамауыңызға не себеп болды деп ойлайсыз? Бұл мәселеге басқалардың назарын аудару үшін сіздің тәжірибеңізді қалай пайдалануға болады?

Билл Гейтс: Қазір әлем мен климаттың өзгеруін зерттей бастаған кезбен салыстырғанда, мүлде басқа деңгейге өтті. Қазір біз бұрынғыдан көбірек білеміз және бұл мәселеге байланысты ортақ пікірге келдік. Бірақ көп адам әлі де атмосфераға бөлінетін улы газдар мөлшерін нөлге жеткізбей, қалдық көлемін азайтумен ғана шектелу жеткіліксіз екенін білмейді. «Нөлдік деңгейге» жетіп, әлемдегі ең ірі бизнес – энергетика саласын түбегейлі өзгерту үшін  қаншама инновация керегін түсіндіру де қиын. Кітапқа өзімнің ойымды өзгерткен деректерді қостым. Бұл деректер басқалардың да пікірін өзгертер деп үміттенемін. Климатты қорғаушыларды «нөлдік деңгей» принципін қолдауға және қалдықтарды осы мақсатқа жеткізетін әдіспен азайтуға шақырамын.

CH: Кітапта ванна мен балық туралы салыстырулар мен аллегориялар арқылы абстрактілі концепциялар мен күрделі деректерді түсінікті тілде жеткізуге тырысыпсыз. Бұл әдіс қаншама ғылыми дерекке қарамастан, «бұрынғы өмір салтымызды жалғастыра береміз» деп ойлайтын адамдардың көзқарасын өзгерте алады деп ойлайсыз ба? Мұндай әдістер Microsoft компаниясының технологиялық шекарасын кеңейтуге немесе Gates Foundation қорын дамытуға, ғаламдық денсаулық тұжырымын насихаттауға пайдасын тигізді ме?

BG: Кітап климаттың өзгеруі тақырыбына күмәнмен қарайтын адамдарға арнап жазылмаған. Соған қарамастан, бұл кітап оларды қоршаған ортаға залалы жоқ энергияға инвестиция салу керек дегенге сендіреді деп үміттенемін. Қазір баламалы энергия көздері саласындағы инновацияларды дамытуға басымдық беріп отырған елдер жетекші компаниялардың келесі толқыны үшін таптырмас мекенге айналады. Бұл компанияның экономикалық қызметі мен жаңа жұмыс орындарының игілігін сол елдер көреді дегенді білдіреді. Сондықтан сіз «климаттың өзгеруіне адамдар кінәлі, олар қазіргі өмір салтын өзгертпесе, әлемді орны толмас зардап күтіп тұр» деген пікірмен келіспесеңіз де, мұндай инвестициялардың ақылды шешім екені талас тудырмауы керек.

CH: COVID-19 пандемиясы ғылымға көңіл бөлмеудің құны жоғары болатынын дәлелдеп қана қоймай, адамзатқа тән әдеттер мен дағдыларды жаппай өзгертуге болатынын, мәселені шешу жауапкершілігін мойнына алған көшбасшылар құрметке бөленетінін көрсетті. Бірақ өзіңіз атап өткендей, бүкіл әлемдегі карантин кезінде атмосфераға бөлінетін парниктік газдардың 10 пайызға ғана қысқаруы адамдардың көлікті аз пайдаланып, сирек саяхаттауы жеткіліксіз екенін дәлелдеді. Пандемия кезінде тағы қандай сабақ алдық? Оларды климаттың өзгеруі мәселесін шешуге қалай қолдануға болады?

BG: «Көлік пен ұшақты аз пайдалану жеткіліксіз» деген идеяның екінші жағы да бар: біз адамдардың зиянды қалдықтар шығармай, көлікпен жүріп, еркін саяхаттауын, басқаша айтқанда, заманауи экономикаға кедергісіз қатысуын қамтамасыз ететін өте көп инновациялар ойлап табуымыз керек. COVID-19 вирусына қарсы вакцина өндіріп, тарату қоғамдық денсаулық сақтау тарихындағы ең үлкен науқан болса, бұл – одан да қиын шаруа.

Бұл үшін әртүрлі мемлекеттер мен жеке сектор арасында дәл қазіргідей тығыз қарым-қатынас болуы керек. Қазір бәрі маска киіп, әлеуметтік қашықтық сақтап жүргені сияқты, климаттың өзгеруіне қарсы күресте де адамдар қалдықтарды азайтуға үлес қосуы қажет. Олар нөлдік деңгейге жетуді жеделдететін саясатты қолдап, электромобиль немесе өсімдік негізінде дайындалған бургер сияқты құрамында көміртек мөлшері аз өнімдерге үстеме ақы төлеп, сатып алу арқылы  көмектесе алады. Бұл осы саладағы бәсекені күшейтіп, экологиялық таза өнімдерге өту процесін арзандатады.

CH: Климаттың өзгеруі мәселесінде пандемияға қарсы күрестегідей көп нәрсе ғылым мен инновацияға байланысты екенін айттыңыз. Ал жалпы алғанда, осындай инновациялық құралдар ойлап тауып, оны қолданысқа енгізіп, әлемді климаттық апаттан құтқарып қалу мүмкіндігі барына сенесіз бе? Бұл сенімге қандай тәжірибеңіз әсер етті?

BG: Ғылыми-зерттеу саласына бөлінген қаржы әлемді өзгерте алатынына көзім жетті. АҚШ үкіметі мен америкалық компаниялар қаржыландырған зерттеулер әлемге микропроцессорлар мен интернет сыйлады. Бұл дербес компьютерлер өндірісін дамытты. Дәл осылай АҚШ үкіметінің адам геномының картасын жасауды қолға алған ғалымдарға қолдау көрсетуі қатерлі ісік және өлімге әкеліп соғатын өзге де ауруларды емдеуде жетістіктерге жетуге көмектесті.

Атмосфераға бөлінетін қалдықтарды нөлдік деңгейге жеткізу мақсатына келсек, өз басым керемет жұмысқа куә болып отырмын. Бірнеше серіктесіммен бірге құрған Breakthrough Energy Ventures қоры цемент пен болатты көмірқышқыл газын аз шығарып немесе мүлде шығармай өндіру әдістерімен жұмыс істейтін, таза энергияның көп мөлшерін өндіріп, сақтауға, өсімдіктер мен жануарларды өсіруге, әлемнің түкпір-түкпіріне адамдар мен заттарды тасуға, ғимараттарымызды жылытып салқындатуға қатысты идеялары бар жиырмаға жуық компанияға инвестиция құйды. Бұл идеялардың көбі жүзеге аспайды. Бірақ жақсы нәтиже көрсеткен санаулы жобаның өзі әлемді өзгертеді.

CH: Өзіңіз айтқандай, инновация дегеніміз жаңа құрылғылар ойлап табу ғана емес. Бұл сондай-ақ өнертабыс үлгілерін тезірек қолданысқа енгізуге қажетті жаңа саясат қалыптастыру керегін де білдіреді. Еуропа Одағы (және Қытай) осындай саяси инновацияларға қатыса бастады.

Сіз атаған “Green Premiums” көрсеткішін назарға ілмейтін қате стимулдар құрылымын өзгерту үшін Еуропа одағындағы көп мемлекет атмосфераға көмірқышқыл газын бөлу, ресурстарды шығындау және қоршаған ортаны ластауға байланысты салық механизмдерін енгізді. Мұндай саясат стимулдар құрылымына оң өзгеріс енгізе ала ма? Көмірқышқыл газының шекарасын реттеу прогреске үлес қоса ма?

BG: Көміртек бағасын бекіту – таза энергияға сұраныс пен ұсынысты арттыруға едәуір әсері бар маңызды саясаттың бірі. Кітапта бірнеше басқа идеялар да қамтылған. Мысалы, инновациялар санын арттыру үшін мемлекеттер таза энергия саласындағы ғылыми-зерттеу жұмыстарына бөлінетін қаржы көлемін көбейте алады (мен қаржыны бес есе арттыруды ұсынамын). Сұраныс тұрғысынан алғанда, бұл көміртек бағасынан бөлек, электр энергиясының немесе отынның қанша бөлігі көмірқышқыл шығармайтын технология көмегімен өндірілуі керек деген стандартқа ұқсайды.

Технологиядағы сияқты, саясатқа да инновациялар керек. Біз үлкен мәселелерді шешу үшін саясат пен технологияны қалай біріктіруге болатынын көрдік. Кітапта жазғанымдай, бұған ауаның ластануы жақсы мысал бола алады: АҚШ-тағы таза ауа туралы заң атмосфераны улы газдардан тазартуға үлкен үлес қосты. АҚШ-тағы өзге де тиімді саяси шешімдердің қатарына ауылды өңірлерге электр энергиясын жүргізу, энергетикалық қауіпсіздікті нығайту және 2008 жылғы үлкен рецессиядан кейін экономиканы тезірек қалпына келтіруге тырысу сияқты шаралар жатады. Енді әлемдік саясат пен технологияларды ауаға бөлінетін зиянды қалдықтарды азайту мәселесіне қарай бұру керек. Breakthrough Energy қорындағы таза энергияға өту процесін жылдамдату мақсатында құрылған командам климат саласындағы мақсаттарға жету үшін батыл саяси шешімдер дайындауға жұмыс істеп жатыр.

CH: Өзіңіз айтқандай, ел үкіметтері қалдықтарды азайту үшін басқа мәселелерді шешуге пайдаланылған ережелерді қолдануға тырысқан. Сіз бұған “1960 жылғы мейнфреймнің көмегімен жасанды интеллект жасауға талпынумен тең” деген баға бердіңіз.

Бірақ жаңа заң қабылдау қиын, өндіруші компаниялар жоғары стандарттар мен көп шығынды қажет ететін өзгерістерге қарсы шығады. Аталған реттеуші механизмде екінші тарапта болып көрген адам ретінде саясаттың артта қалуы мәселесін қалай шешуге болады деп ойлайсыз?

BG: Бұл мәселені шешу үшін үкіметтің әрекеті керек. Біз бүкіләлемдік энергетика жүйесін аз уақыт ішінде жаңа жүйеге көшіру туралы айтып отырмыз. Инновацияларды ынталандыратын, таза технологиясы бар компаниялардың бәсекесін туғызатын орта қалыптаспай, жеке секторға құйылған инвестициялар нәтиже бермейді. Ал мұндай ортаны үкімет қалыптастырады. Сондықтан бізге үкіметтен табанды, сенімді әрі анық қадамдар керек.

Осы себептен технологияларға ғана емес, саясат пен нарыққа да инновация керек деп айтып жүрмін. Саясаткерлер таза энергетикалық инновацияларды қолдаудың креативті әдісін тауып, тепе-теңдік сақтап, баламалы энергия көздеріне көшуді қамтамасыз етуі керек.

Breakthrough Energy қорындағы командам атмосфераға бөлінетін қалдықтардың нөлдік деңгейіне қол жеткізуге қажетті саясатты дамыту үшін әртүрлі елдің билік өкілдерімен жұмыс істейді.

CH: Саясаттан бөлек, сіз мемлекеттерді климатқа қатысты зерттеулерге инвестиция құюда батылдық танытуға шақырып отырсыз. Зерттеу мен жаңа саясат қалыптастыруға қажетті білім беруде университеттер қандай рөл атқаруы керек?

BG: Университеттер идеяны дамытуға қолайлы орта қалыптастырып, таза технологиялар жасаумен айналысады. Ғылым, зерттеу мен инженерия нөлдік деңгейге жету жолындағы маңызды факторлар саналады. Әрине, жаңа саясатты ақпараттандырып, нарықты қалыптастыру үшін ғылыми жаңалықтар университет қабырғасында қалып қоймауы керек. Кей академиялық мекемелер өз профессорларына тиімді қарым-қатынастар орнатуға көмектесіп, олардың зерттеуін саясаткерлердің назарына шығарып, технологиялық өнімдерін компаниялар мен нарыққа ұсынуға көмектеседі. Бұл климаттық апаттың алдын-алу үшін өте маңызды.

CH: Сіз климаттың өзгеруі халықтың кедей топтарына үлкен зиян келтіретінін, сондықтан бұл мәселе экономикалық ғана емес, моральдық тұрғыдан да маңызды екенін айттыңыз. Бірақ АҚШ-тың энергетикалық жүйесін декарбонизациялау үшін төлемге қосылатын кішкене үстеме ақының өзі табысы төмен отбасыларға қиындық туғызуы мүмкін. Ал дамушы елдерде мұндай өзгерісті жүзеге асыру әлдеқайда қиын. Бұл мәселені қалай шешуге болады? Табысы төмен елдерге басқа технологияларды енгізу кезінде қандай қорытындыға келдіңіз?

BG: Бұл өте маңызды тақырып. Табысы орташа және төмен елдер алдағы онжылдықта кедейліктен құтылған сайын электр энергиясын көбірек пайдаланатын болады. Бәріміз таза энергия қолдануға ұмтылуымыз керек. Бірақ олар бұған жаңа энергияның бағасы қазір қолданылатын пайдалы қазбалар сияқты арзан болған кезде ғана келіседі.

Сондықтан сіз бай мемлекеттің көшбасшысы болсаңыз, өз үкіметіңіз бен компанияларыңыздың табысы орташа және төмен мемлекеттердің таза энергия көздеріне қолжетімділігін арттыру үшін не істеп отырғанын ойлануыңыз керек. Ғылыми-зерттеу саласына құйылған инвестициялар мен басқа да саяси шешімдер осы мақсатқа бағытталғаны жөн. Мен қаржыландыратын компаниялардың көбі табысы төмен елдерге қолжетімді идеялар ұсыну мақсатында жұмыс істеп жатыр.

CH: Сіз – кез келген бастаманы жүзеге асыруда үкіметтің маңызды рөлге ие екенін ашық мойындаған бизнес өкілдерінің бірісіз. Тіпті осындай бастамалардың ішінде де климаттың өзгеруі тақырыбы ерекшеленіп тұрады. Бұл мәселені шешу жалпы алғанда немесе белгілі бір салада мемлекеттік сектордың рөлін арттыруды талап ете ме?

BG: Дербес компьютерлердің революциясы сияқты таза энергияға көшу де үкімет пен жеке сектордың бірлесіп жұмыс істеуінің нәтижесінде жүзеге асуы керек.

Бұл мемлекеттің рөлі артатынын білдіреді. Бірақ осыған дейін мемлекет бұл салада үлкен рөлге ие болмаған. Жоғарыда аталған, климаттың өзгеруі саласындағы ғылыми-зерттеу жұмыстарына бөлінетін қаржыны бес есе арттыру туралы идеяны алайық. Бұл таза энергия өндіруге қатысты зерттеулерді АҚШ-тағы денсаулық сақтау саласындағы жұмыстармен бір деңгейге шығарады. Қазір бізде бұл жұмыстарды үйлестірумен айналысатын денсаулық сақтау жөніндегі ұлттық институт бар. Дәл сол сияқты климаттың өзгеруіне қатысты жұмыстардың қайталанбауын қадағалап, ресурстарды дұрыс пайдалануға мүмкіндік беретін энергетикалық инновациялар ұлттық институтын құру керек. Көлікті декарбонизациядан өткізу институты көміртек мөлшері аз жанармай өндірісіне жауап береді. Басқа институттардың да баламалы энергия көздеріне қатысты өз міндеті мен құзыреті болады.

Энергетикалық инновациялар ұлттық институты жеке сектормен жұмысты жолға қояды. Ұлттық зертханаларда жүргізілген зерттеулер нәтижесінде нарыққа көп көлемде революциялық өнімдер шығуы керек. Бізге зерттеудің алғашқы кезеңінен бастап өнімді жаппай қолданысқа енгізуге дейінгі инновациялық процесті жылдамдататын стратегиялар қажет.

CH: Кітапта «Өндірістің ауаға қалдық шығармайтын әдістерін іздеуден бөлек, жай ғана аз материал қолдануға көшсек болады” деген жолдар бар. Кей адамдар капитализм тұтыну деңгейіне тәуелді екенін (тұтыну мәдениеті неғұрлым жоғары болса, соғұрлым жақсы) айтады. Климаттық дағдарыстың шешімі шынымен жиырма бірінші ғасырдағы капитализм туралы көзқарасқа тәуелді ме? Айталық, «өсім» туралы жаңа, сапалы түсінік осындай жүйе құра ала ма?

BG: Мен бай елдерде тұратын адамдар қалдық шығаруды азайтуы керек және бұл олардың қолынан келеді деп есептеймін (кітапта жазғанымдай, өзім шығаратын қалдықтарды азайту үшін бірнеше амал қолданып жүрмін). 2050 жылға қарай табысы орташа және төмен елдер есебінен әлемдегі энергия өндірісі екі есе артады. Бұл өсімнің бір жақсы тұсы бар: ол адамдардың әлдеқайда өнімді әрі пайдалы өмір салтына көшкенін білдіреді. Бірақ адамдардың өмір сапасын жақсарту климаттық мәселені ушықтырмауы керек. Сондықтан бізге арзан жолмен әлемдегі қалдық көлемін қысқартуға көмектесетін инновациялар керек.

CH: Сіз кітабыңыз “климаттық апаттан қалай құтылуға болатыны және бұл мақсаттың орындалатынына неге сенетінім туралы” деп сипаттайсыз. Шыныңызды айтыңызшы, бұл мәселеге қарсы күресте дер кезінде күш жұмылдырып үлгереміз дегенге сенесіз бе?

BG: Иә. Кітаптың соңғы жағында оптимист адам екенімді жаздым. Өйткені мен адамдардың қолынан не келетінін, технологиялардың қауқары неге жететінін көрдім. 2050 жылға қарай әлемнің көп бөлігі атмосфераға бөлінетін қалдықтар бойынша нөлдік деңгейге жетуі үшін алдағы онжылдықта дұрыс саясат, технологиялар мен нарықтық құрылымдар дайындауға күш салуымыз керек. Бізге уақыт жоғалтуға болмайды.

Билл Гейтс – Microsoft компаниясының негізін қалаушы және корпорациясының технологиялық кеңесшісі, Bill & Melinda Gates Foundation қорын басқарушылардың бірі. Конни Хедегорд  климаттық мәселелер бойынша Еуропа комиссары (2010-14), Данияның қоршаған орта министрі (2004-07), климат және энергия министрі (2007-09) болған.

Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org

The post Билл Гейтс: Уақыт жоғалтуға болмайды appeared first on Ekonomist.

Шетелде инвестициялауды мойынға алу соңғы жылдары күшті трендке айналып келеді. Бұл дегеніміз, инвесторлар инвестиция салу туралы шешім қабылдаған кезде таза қаржылық және экономикалық тәуекелдерден басқа, компанияның экологияны қорғау саласындағы (environmental) жұмысын, оның әлеуметтік саясатын (social) және корпоративтік басқару деңгейін де (governance) есепке алады деген сөз.

Бір жағынан, ESG тәуекелдерін бағалау ұйымдарды бизнесті жауапты жүргізуге ынталандыруға көмектеседі, өйткені инвесторлардың ақшасы ESG ең жақсы үлгісін өз жұмысына енгізуге күшті дәлел саналады. Мысалы, климаттың өзгеруіне немесе кедейлікке қарсы нақты күш салу сияқты нақты іске жұмсауға болады. Сондықтан бұл трендті реттеушілер мен қор биржалары белсенді қолдайды.

Екінші жағынан, инвесторлар ESG тәуекелдерін басқару бизнес нысанның инвестициялық тұрақтылығына ұзақ уақыт бойы ықпал ететінін көреді. Бұл инвестиция салуға сенім береді. Бұны қаржылық емес тәуекелдер деп атайды, олар бұрын инвестицияларды бағалауды есептеу кезінде жиі ескерілмейтін.

Енді шетелдік сарапшылардың ESG-тәуекел рейтингі қазақстандық экономика тіректерінің бірі — «ҚазМұнайГаз» ҰК-да пайда болды.

Ол қалай жұмыс істейді?

Sustainalytics агенттігінің ESG тәуекелдер рейтингі компанияның экономикалық құны ESG факторларына байланысты немесе, техникалық тұрғыдан алғанда, компанияның басқарылмайтын ESG тәуекелдерінің деңгейімен анықталады. Сарапшылар компанияның тәуекелдерге қаншалықты бейім екенін қарай келе, одан менеджмент жүйесі, саясат, ішкі бақылау және мониторинг арқылы компания басқаратын тәуекелдердің көлемін алып тастайды. Қалған ескерілмеген тәуекел – рейтинг мәнін білдіреді. Индекс неғұрлым жоғары болса, компаниядағы ESG менеджменті қамтымаған тәуекелдер соғұрлым жоғары болады.

Басқаруға көнбейтін тәуекел екі жағдайда пайда болады: компания менеджменті саланың ерекшелігіне және бизнесті жүргізу жағдайларына байланысты жалпы бақылай алмайтын тәуекел; және корпоративтік басқару жүйесіндегі олқылықтар салдарынан бақыланбайтын тәуекел (яғни менеджмент бұл тәуекелді негізінен басқара алар еді). Осы бақылауға көнбейтін екі тәуекел түрі бірігіп, рейтинг мәніне айналады.

Рейтинг нөлден бастап ашық шкала бойынша қойылады (тәуекел жоқ), ал ең жоғары балл 95% жағдайда 50-мен шектеледі. Рейтинг мәніне сүйене отырып, компаниялар тәуекелдің бес санатының біріне топтастырылады (шамалы, төмен, орташа, жоғары, күшті).

Жүгенсізді жетекке алу

«ҚазМұнайГаз» ESG-тәуекел рейтингін 34,4, деңгейі бойынша алды. Бұл – бақыланбайтын ESG тәуекелінің жоғары екенін көрсетеді. Компания тәуекел деңгейі бойынша бестіктің төртінші санатына кірген.

Sustainalytics ашық дерекөздері бойынша ҚМГ тәуекелдерінің қай бөлігі менеджмент жетіспеушілігінен бақылаусыз екенін және қайсы мүлдем бақыланбайтынын сарапқа салуға мүмкіндік жоқ. Алайда, ҚМГ рейтингін басқа мұнай компанияларының рейтингтерімен салыстыра отырып, ESG тәуекелдердің жоғары деңгейі жалпы мұнай-газ саласына тән деп айтуға болады және өз саласындағы шетелдік ірі өкілдері жанында «ҚазМұнайГаздың» жағдайы жақсы көрінеді.

Мұнай саласындағы салалық тәуекелдер деңгейі тұрақты дамуға арналған жаһандық трендтің маңызды элементтерінің бірі – төмен көміртекті экономикаға ұмтылу және климаттың өзгеруіне қарсы күрес болғанымен байланысты болуы ықтимал. Бұл бойынша мұнай компанияларына о бастан қысым қатты. Олар экологияға мүмкіндігінше кері әсерін тигізбеуі керек. Дегенмен мінсіз басқарылған жағдайда да тәуекел жоғары болып қала береді.

Sustainalytics сарапшылары ҚМГ-дағы ESG тәуекел басқаруын «мықты» деп бағалады. Басқаруды бағалауға компанияның ESG саласындағы бағдарламалары, тәжірибесі және саясатының сенімділігі кіреді. Дегенмен, сала мен бизнес-модельге байланысты, тәуекелге ұшырау қаупі бәрібір «жоғары» деп бағаланды. Бұл компания рейтингінің жоғары мәні менеджмент басқара алмайтын тәуекелдермен байланысты деп болжауға мүмкіндік береді.

Sustainalytics-тен ESG-тәуекелдер рейтингін алған 283 мұнай-газ компаниясы ішінде ең ірі Қазақстан мұнай компаниясы 37-орында тұр (тізімдегі позиция неғұрлым төмен болса, тәуекелдер соғұрлым жоғары болады). Ағылшын-голланд Royal Dutch Shell PLC, мысалы, 35,8 тәуекел-рейтингіне ие болып 45-орында тұр, ал британияның BP p.l.c. 57-орында. Ресейліктер тіпті төмендеу түсіп, «Газпром» 58-орынға барған. Америкалық (Қазақстандағы активтерімен де) Chevron Corporation тәуекел деңгейі бойынша бесінші топқа кіріп тұр (ең жоғарғысы), тәуекел рейтингі – 40,3. Ең жоғарғы көрсеткіш Қытай алпауыттарында. Шамасы, Қытай корпоратив саласында тұрақты дамуға аса мән бермейтін болса керек.

Ал рэнкинг көшбасшылары арасында Италияның Eni SpA (7-орын) мен француз Total SE (9-орын) тұр. Екі компания да  орташа ESG-тәуекел тобына кіреді. Бұл Еуропа реттеушілерінің өңірдегі бизнес жүргізудегі экология мен әлеуметтік мәселелерге қаншалықты талап қоятынын көрсетсе керек.

Ендеше, қазақстандық мұнай алпауыты да өз саласы бойынша жақсы позицияда тұр. Тіпті кейбір еуропалық мұнайшылар ESG тәуекелдерді одан әрі де төмендетуге болады дегенді көрсетіп жүр. Сол аты аталған Eni SpA да Қазақстанда 1992 жылдан бері жұмыс істеп келеді, Қарашығанақ кен орнының кооператоры және NCOC (Қашаған кен орнындағы консорциум) серіктесі. Қазақстанда да ESG тәуекелдердің неғұрлым төмен деңгейін қолдай отырып, жұмыс істеуге болатыны айдан анық.

Талап пен мүмкіндік

Sustainalytics пікірінше, ҚМГ шешуге тиіс негізгі ESG талап –операциялық жұмыс барысындағы ауаға көміртегі тарауы және компания өнімін пайдаланудан тарайтын зиянды қалдықтарды азайту. Екі фактор да жалпы барлық мұнай компаниясына тән. Сондай-ақ, сарапшылар ұлттық компания қызметіндегі «өзі жұмыс істеп отырған өңірлердегі қауыммен өзара қарым-қатынасты» да атап отыр. Бұл ірі өндірістік компания үшін, әсіресе табиғи ресурстарды пайдаланушылар үшін қалыпты тәуекел саналады. Сонымен қатар, қазақстандық мұнайшылардың мәселе көтеріп, қоғамға үндеу тастауы да есімізде (2011 жылы Жаңаөзенде болған ереуілді еске алайық). Бұл дегеніміз, ҚМГ тәуекел рейтингінің ESG деңгейі бірінші кезекте осындай сын кезеңдегі басқару сапасына да байланысты болады.

«Қазмұнайгаздың» ESG тәуекелдерді басқару саласындағы табыстарын әдепкі деп де қабылдамаған жөн. Компания соңғы бірнеше тұрақты даму саласында мақсатты жұмыс жүргізуде және ол өз жемісін беруде де. ESG мәселелері корпоратив басқару жүйесіне және стратегияға енгізілген. Өткен жылы, мысалы, компанияда негізгі бизнес-процестерге тұрақты дамуды интеграциялауға жәрдемдесу мақсатында тұрақты даму жөніндегі жобалық кеңсе құрылды. Осы саладағы менеджменттің дамуы ұйымның стратегиясында бекітілген. ESG рейтингі компанияның тиімді жұмысының бірі болады. Оны ҚМГ әлі де жақсарта түсуді көздеп отыр. Соңғы екі жыл ішінде ҚМГ тұрақты даму мәселелері бойынша ақпаратты жария түрде беру деңгейі бойынша Қазақстандағы үздік үштікке кіреді – бұл ESG менеджментінің рейтингке әсер ететін маңызды факторы.

Мұнай-газ өнеркәсібі және «ҚазМұнайГаз» ҰК жұмысы Қазақстан экономикасына едәуір мультипликатив әсер береді. Сондықтан бұл компанияның алда тұрақты дамуға деген ұмтылысы жалпы экономиканың тұрақтылығына әсер етеді және назар аударып, қолдауға лайық. Дегенмен, экономика бастапқы ESG тәуекелдері төмен салалардағы компанияларға көбірек тәуелді болғаны одан да жақсы болар еді.

Компанияның өзінде ESG саласында рейтингтің болуы мен оны жақсарту бойынша жүргізіліп жатқан жұмыс қазіргі инвестициялық трендтерді ескере отырып, шетелдік капитал нарығында өзін сенімді сезінуге мүмкіндік береді.

The post ҚазМұнайГаз бен ESG: мұнай компаниясына не үшін ESG тәуекелді бағамдап отыру маңызды? appeared first on Ekonomist.

Инвесторлар инвестицияның қайтымы мен ESG факторлар арасындағы оң байланысты байқап отыр. Реттеушілер де (әсіресе еуропалықтар) бұл трендті қуана қолдап, институционал инвесторлар үшін де, бизнес үшін де жаңа талаптар енгізіп отыр. Инвесторлардың ESG тәуекелін бағалауы капитал қозғалысының маңызды факторына айналды.

COVID-19 пандемиясы бұл трендті нықтай түседі, жуырда JPMorgan компаниясы инвесторлар арасында жүргізген сауалнама бұл ойымызды дәлелдей түседі. Сұрауға қатысқандардың 50%-дан астамы пандемия алдағы үш жылда ESG көрсеткішіне оң өзгеріс әкелетінін айтқан. JPMorgan сарапшыларының айтуынша, COVID-19 дағдарысының нақты экономика мен қаржы жүйесіне ықпалы  бүгінгі күні қолданылатын көптеген болжам жасау үлгілерінің мүмкіндігін көрсетеді, олар түзу емес, күрделі жүйелі қатерлерге жауап бере алмай отыр.

Қаржы және операциялық көрсеткіштер анализі барлық қауіп-қатерді көрсете алмайды, ал бизнеске мейлінше жан-жақты көзқараспен қарау керек.

Инвестор мүддесі

Тұрақты инвестициялардың дамуын тежейтін маңызды фактордың бірі – бағалау үшін бизнес тарапынан ESG мәліметтерінің жеткіліксіз болуы. Сондықтан «қаржылай емес ашылу» қарқынды түрде күшейіп келеді, сондықтан қазір ЕО листингінде бар, бірақ қаржылық есебіне қоса ESG есебі жоқ ірі бизнесті кездестіру қиын. Өйткені инвесторлармен қарым-қатынас орнату дәл осы есепке байланысты, ал олар ESG факторын бағалау сапасына айрықша назар аударады.

Қазақстанда ESG мәліметтерін ашып көрсету тек соңғы жылдары ғана үрдіске айналып келеді. Бұл негізінен қазақстандық бизнестің әзірге шетелдік капитал нарығымен аса белсенді байланысы жоқтығымен байланысты.

Қазақстандық компаниялардың ашықтығын арттыру қозғалысының негізгі қозғаушы күші Қазақстан қор биржасы (KASE) болып отыр. 2020 жылдың басында KASE листинг компаниялары жариялауы тиіс жылдық есептің мазмұнына қойылатын талапты күшейтіп, персоналды басқару (әлеуметтік сала), қоршаған ортаны қорғау (экология), корпоративтік басқару мәселелері бойынша талап етілетін ақпарат ауқымын айтарлықтай кеңітті. KASE листинг компанияларға қоятын талаптарына бірқатар озық әлемдік стандарт енгізді, бұл қазақстандық бизнестің жаһандық түсінікте ашықтыққа қарай ойысуындағы маңызды фактор болмақ. Алайда, Қазақстандағы листинг компаниялар қазақстандық бизнестің шектеулі бір бөлігі ғана екенін ескеру керек.

ESG мәліметтерін ашық көрсету бағытында белсенді әрекет етіп отырған келесі бір компаниялар тобына квазимемлекеттік секторды немесе «Самрұқ-Қазына» ұлттық әл-ауқат қоры және «Бәйтерек» ұлттық басқарушы холдингі сияқты ірі ұлттық холдингтерге кіретін ұйымдарды жатқызуға болады. Холдингтер өздерінің құрамына кіретін компаниялар жұмысына тұрақты даму принциптерін енгізуге өздері бастамашы болып, олардан ақпаратты ашық көрсетуді талап етіп отыр.

2019 жылы «QRA» рейтинг агенттігі қазақстандық компаниялардың корпоративтік есебі бойынша ESG мәліметтерін ашып көрсету рейтингін дайындады. Рейтингтегі топ-20 тізімге кірген 12 компания ұлттық мемлекеттік холдингтер болып шықты.

Листинг компаниялар секілді квазимемлекеттік сектордың да ESG мәліметтерін көрсетуі әрдайым сапалы бола бермейді.

Соған қарамастан, ESG мәліметтерін ашық көрсететін компаниялардың пайда бола бастағаны және олардың саны артып келе жатқаны маңызды. Бұл белгілі бір нәтижеге қол жеткізу үшін керек, сол нәтижеге жеткеннен кейін қазақстандық бизнес үшін де еуропалық секілді қаржылық емес есеп қалыпты жағдайға айналады.

Қазақстанда жоғарыда аталған екі топқа да кірмейтіндер арасында ESG есеп дайындауды өз бастамасымен қолға алған компаниялар өте аз, бірақ мүлдем жоқ емес. Мысалы, осындай компаниялар қатарында «Карачаганак Петролиум Оперейтинг Б.В.» және Eurasian Resources Group бар.

Персонал +, теңсіздік –

«QRA» рейтинг агенттігі жыл сайын Қазақстанда шығатын барлық жылдық есепке анализ жасап отырады, оның ішінде ESG мәліметтерді ашып көрсету де бағаланады. ESG тармақтары ішінде қаржылық емес сектор бойынша мейлінше ашық көрсетіліп жүрген ақпарат қатарында экологиялық мәселелер бар, соның ішінде тау-кен мен металлургия өнеркәсібі және энергетикалық компанияларды атап өтуге болады.

Мұның бір себебі көптеген өнеркәсіптік компанияның негізгі экологиялық көрсеткіштерге (атмосфераға шығаратын қалдықтар) мониторинг жасап, реттеушілерге өткізуге мәжбүр екені болуы мүмкін. Тау-кен өнеркәсібі саласындағы компаниялар үшін мұны көпшілік үшін ашық есепке кіргізу еш қиындық тудырмағанымен, қаржылық сектор, соның ішінде коммерциялық банктер экологиялық мәселелер бойынша мәліметтерді ашып көрсетуде әлі де артты қалып отыр.

Мұның да себебін іздеп көруге болады. Қаржылық сектор өкілдерінің экологияға әсер-ықпалын бұған дейін ешкім, ешқандай жолмен бағаламаған, сондықтан олар мұндай мәліметтерді ашып көрсетуге дайын болмауы мүмкін. Экология тақырыбы бойынша қазақстандық бизнес климаттың өзгеруінің бизнес-модельге ықпалы және төменгі көмірсутекті экономикаға көшуді қолдау стандарттарын әлі қабылдай қойған жоқ. Бұл тақырып қазір жаһандық нарықтағы компаниялардың есебінде басымдыққа ие, ал қазақстандық бизнес үшін жаңалық болып қалып отыр.

Әлеуметтік мәселе бойынша қазақстандық компаниялар көбінесе персоналды басқару жағын ашық көрсетеді. Бұл әділетті де, өйткені көптеген компания үшін кадр саясаты қоғамға ықпал етудің негізгі аспектісі болып саналады.

Қазақстанда түрлі әлеуметтік топтағы қызметкерлерді, мысалы, гендер және жас жағынан теңдей мүмкіндікпен қамтамасыз ету деген атымен жоқ деуге болады.

Қазақстанда кейбір компаниялар бұл бағыттағы көрсеткіштерін көрсетуге тырысады, бірақ одан шын мәнінде теңдей мүмкіндік беру саясаты көрінбейді, ал жаһандық нарықта бұл негізгі басымдықтың бірі.

ESG мәліметтерді ашық көрсеткен жағдайда корпоративтік басқару саласын жария етуде эксперттер мен инвесторларды бірінші кезекте әлеуметтік және экологиялық мәселелер (E&S) топ-менеджменттің жұмысында қаншалықты көрініс тапқаны қызықтырады. Мысалы, компанияның директорлар кеңесі мүдделі тараптармен өзара қарым-қатынас барысында неге сүйенеді, ол тараптардың мүддесі қорғалатындай шешім шығару үшін не істейді? Компанияда экологиялық мәселе бойынша шешімді кім қабылдайды, менеджменттің жұмыс нәтижесі қалай қадағаланады? Тағы да қайталап айтайық, жекелеген талпыныстарға қарамастан, мұндай элементтерді ашып көрсету үнемі нәтижелі емес, E&S мәселелеріне менеджмент әдетте мүлдем назар аудармайды.

Енді ең негізгі мәселеге тоқталсақ. ESG мәліметтерін ашу сапасы қандай? Мейлінше ашық көрсетудің артында әрдайым бизнес тәжірибенің деңгейі жоғары екенін көруге болады. Компанияда әлеуметтік, экологиялық және басқару мәселелері бойынша тәуекелді бағалау механизмдері жоқ болса, бұл тақырып бойынша есеп те дұрыс болмайды.

Әлемдік нарықта тұрақты инвестицияның өсіміне қатысты қиындықтар бар екеніне қарамастан, қазіргі тренд белгілі, сондықтан инвесторлардың назары қаржылық ақпараттан қаржылық емес ақпаратқа қарау ойысқанын енді өзгерту қиын. Сондықтан бизнес корпоративтік есеп беру жағынан мейлінше ашық болып, әрекетке де неғұрлым ерте көшкені дұрыс.

The post Тұрақтылық тренді: Қазақстанда ESG мәліметтерін кім және қалай жариялап жүр? appeared first on Ekonomist.