Пандемияның әсері: әлеуметтік медианы қолданушылар санының артуы

2020 жылы пандемияға байланысты қазақстандықтар теледидарды көбірек көре бастады, бұл тек ересек жастағы адамдарға ғана қатысты емес, жастар арасындағы да байқалған үрдіс болды. Сонымен, TNS мәліметтері бойынша, 18-24 жас және 25-34 жас аралығындағылар теледидарды көп қарайтындар санатына жатады. Сондай-ақ, теледидарды көрудің орташа уақыты (+25%) артты. Карантин кезінде қазақстандықтар ақпарат, жаңалық (52%) және танымдық (27%) бағдарламаларды көп тамашалады.

Пандемия кезінде Қазақстанда интернет пайдаланушылар саны да артты. Сонымен, 2021 жылдың қаңтарында интернет пайдаланушылар саны 15,47 миллион адам болды, ал 2020 жылдың басынан бері (741 000 адам) 5%-ға өсті. 2021 жылдың басында интернеттің адам өміріне енуі 81,9% болды. 

Осылайша, 2020 жылғы мәжбүрлі өзін-өзі оқшаулау қазақстандықтардың теледидар алдындағы өткізген уақытын ұлғайтты, сондай-ақ интернет ресурстарды тұтыну да өсті. Бұл – жұмыс, оқу және қарым-қатынастың онлайн режимге ауысуына да байланысты.

Жалпы, әртүрлі ақпарат көздеріне сүйенсек, теледидар әлі де интернеттен озып келеді, бірақ бұл айырма шамалы. Мәселен, 6 жыл ішінде ТВ үлесі 20%-ға, интернет үлесі 25%-ға төмендеді.

2020 жылдан бастап әлеуметтік медианы пайдаланушылар саны да өсті. 2021 жылдың қаңтарында 12 миллион адам болды, бұл 26 жылдың басына қарағанда (2,5 миллион адам) 2020%-ға көп. 

Жалпы, 2020 жылы әлеуметтік желілер кез келген аудиториямен негізгі байланыс арнасы деген позицияға берік орнығып алды. Бұл, ең алдымен, сайттардың ақпарат тарату көзі болмай қалуында болып тұр. Олардың орнын әлеуметтік желілер мен мессенджерлер басты, онда барлық қажетті ақпарат беріледі, көріледі. Мысалы, ойын-сауық контенті да осында айнала береді. Қазақстан бойынша әлеуметтік медиа пайдаланушылардың үлесі 2021 жылы 63,5% болды.

Қазақстандағы әлеуметтік желілердің рейтингі

Theopenasia.net ресурсының деректері бойынша, 2020 жылы Қазақстандағы ең танымал әлеуметтік желі vk.com болған. Дегенмен, деректер шындыққа сәйкес келмеуі мүмкін екені де көрсетіледі, өйткені әлеуметтік желі бір пайдаланушыға бірнеше профайл ашуға мүмкіндік береді. Келесі орында Instagram (6,8 миллион), содан кейін Facebook (2,4 миллион), Odnoklassniki.ru (2,4 миллион) тұр. Тізім соңында – Telegram (шамамен 2 миллион пайдаланушы), Snapchat (1,8 миллион пайдаланушы) және Linkedin кәсіби желісі (790 мың пайдаланушы) бар.

Statcounter ұсынған деректер бойынша, Қазақстанда 2020 жылы әлеуметтік медиа тізімінің көшін Pinterest (37,72%), Youtube (20,41%), Vkontakte (14,89%), Facebook (13,54%), Twitter (11,3%), Instagram (4,98%) бастап тұр.

Осылайша, әр ресурс елдегі белгілі бір әлеуметтік желілердің танымалдығы туралы іс жүзінде әртүрлі мәлімет береді. Сонымен қатар, пайдаланушылар көбінесе бірнеше аккаунт ашады, бұл нақты дерек алуды қиындатады.

Сондай-ақ, кейбір қазақстандық зерттеушілер Қазақстанда қандай да бір әлеуметтік желілердің танымалдығы туралы деректердің тым әсіре екені туралы пікір айтады. Мысалы, біз ең саясаттандырылған әлеуметтік желі Facebook туралы айтып отырмыз. Ондағы белсенділік деңгейі ондағы пайдаланушылар үлесінен төмен болуы мүмкін.

Әлеуметтік медианың сенім деңгейі

Қазақстандықтар әлеуметтік желілерде, форумдарда және блогтарда салынған ақпаратқа өте секемшіл келеді. Сонымен, сауалнамаға қатысқан азаматтардың 16,54%-ы пайызы толық сенеді, 12,22%-ы мүлдем сенбейді. Ал көп бөлігі, яғни 65,28%-ы кейде ғана сенеді. Бұл –  жұрттың мобильді мессенджерлер (Whatsapp, Telegram) арқылы таныстарынан алатын хабарламаларына да қатысты. Сауалнамаға қатысқан азаматтардың 12,52%-ы толық сенеді және 61,64%-ы кейде сенеді, 19,51%-ы мүлдем сенбейді. 

Сарапшылардың айтуынша, пандемияның жақсы салдарының бірі – халықтың ақпараттық сауатының артуы, алынған ақпаратты «сүзгіден» өткізе алуы, қайта тексеруге ұмтылуы.

Интернеттің жылдам өсуіне, танымалдығына және қолжетімді екеніне қарамастан, дәстүрлі БАҚ қазақстандықтар үшін барынша шынайы ақпарат көзі болып қалуда. Әсіресе, бұл егде жастағы азаматтарға тән пікір.

Ал жас аудитория, оның ішінде ғаламторға көп байланғандар іс жүзінде теледидардан алыстап кетті. «Жастар» ҒЗО-ның 2020 жылғы деректеріне сәйкес, жастардың тек 1,4%-ы ғана интернет пайдаланбайды. 67,6%-ы күніне 3 сағаттан артық уақытын интернетте өткізеді.

Осы ұйымның деректері бойынша, жастар үшін ақпарат алу көздерінің арасында бірінші орында әлеуметтік желілер, блогтар (61,5%), одан кейін қазақстандық республикалық арналар (39,1%) және қазақстандық интернет сайттар (33,3%) тұрады. 

Ақпарат алу көздері көп болғандықтан, жастар бірнеше себеппен әлеуметтік желілерді таңдайды. Яғни ақпаратты беру мен таратудағы жеделдігі, сондай-ақ сенім деңгейі басты назарға алынады.

Жалпы алғанда, әлеуметтік желілер материал берудің жаңа форматын ұсынуда. Ол бойынша ақпарат тек жедел ғана емес, сонымен бірге объективті де өзекті болуы алға шығып келеді. Мұндай жаңалықтардың интонациясы, авторлардың халықпен тең дәрежеде позиция ұстап, жанашырлық танытуы маңызды.

Сондықтан, бірнеше жыл бұрын тіркелген трендтердің бірі – әлеуметтік желі азаматтар өзі контент қалыптастыратын балама БАҚ рөлін атқаратын медианың өсуі.

2020 жыл қазірдің өзінде қарқын алып келе жатқан әлеуметтік медианың маңызын күрт арттырды. Сонымен қатар, пандемия фейк жаңалықтардың қарқынды өсуіне де түрткі болды, бұл азаматтардың ақпаратты өз бетінше қайта тексеруді, оны іріктеуге барынша мұқият қарауды үйренуіне әсер етті. Бұл тұрғыда дәстүрлі БАҚ-қа сенім деңгейі біршама өсті, олар тексерілмеген ақпаратты блогерлер, әлеуметтік медиа инфлюенсерлері сияқты оңай таратпады.

Болжамдарға келер болсақ, әлеуметтік медиа Қазақстанда одан әрі де белсенді дамиды деп айтуға болады. Сонымен қатар, пандемия мен мәжбүрлі карантиннен кейін әлеуметтік желілер ел азаматтарының өмірінің ажырамас бөлігіне айналды. Өз кезегінде, пайдаланушылар санының өсуі пікір көшбасшыларының, танымал блогерлердің мазмұн сапасының артуына әкеледі.

The post Қазақстандағы 2020 жылғы медиа тұтыну: интернет пен әлеуметтік желілер жеңіске жетті appeared first on Ekonomist.

Соңғы төрт жылда (2014-2018) ішкі мигранттардың саны екі есеге артты. Ішкі көші-қон ауқымының осылай күрт өсуі аймақтардың экономикалық және әлеуметтік тұрғыдан жіктелуінің көрінісі. Аймақтарды бір-бірінен айыратын ең маңызды факторлар – табыс деңгейі мен жұмыссыздық.

Мемлекет осы маңызды процестің салдарынан орын алуы мүмкін қауіп-қатерлерді азайту үшін бірқатар қадамдарды жүзеге асыруда, дегенмен, бұл шаралардың тиімділігі сұрақтар туғызады. Бұл жерде айтылып отырған мәселелер, ең алдымен, халқы едәуір тығыз орналасқан, жер ресурстарының тапшылығы бар, Қазақстанның басқа облыстарына қарағанда еңбекке жарамды адам саны әлдеқайда көбірек оңтүстік аймаққа қатысты. Оңтүстік облыстардағы халық саны солтүстік аймақтардағы халық санынан екі есе көп.

Бір ғана Түркістан облысының халық саны Қазақстанның төрт солтүстік облысының халық санын қосқандағы көрсеткішке жақын.

Әйтсе де, ішкі мигранттар үшін өте тартымды болатын аймақтардың көбінесе ағымдағы мигранттарды қабылдауға әлеуеті жетпейді. Бірақ билік артық еңбек ресурстарын осы ресурстар жетіспейтін аймақтарға бағыттау дұрыс деп шешті. Яғни, оларды халық саны кеміп жатқан, «босаған жерлер» артып жатқан еліміздің солтүстік аймақтарына жіберілу көзделді.

Айта кетерлік жайт, ИИДМБ-ын іске асырудың негізгі бағыты саналатын Қазақстанның басты өнеркәсіп салалары осы солтүстік пен шығыс өңірлерде орналасқан. Аталмыш фактор ескеріле отырып, индустрияландыру міндеттерін орындау және осы салаларда қажетті жаңа жұмыс орындарын ашу үшін қоныстандыруды жүргізу туралы шешім қабылданды. Бүгінгі таңда елімізде жұмыс күші мол оңтүстік аймақтардан еңбекке жарамды адамдар тапшы солтүстік аймақтарға азаматтарды көшіру бағытында екі мемлекеттік бағдарлама жұмыс істеуде.

«Мәңгілік ел жастары – индустрияға» — «Серпін-2050» білім беру бағдарламаcы 2014-ші жылдан бастап жүзеге асырылуда. Бұл бағдарлама аясында оңтүстік аймақтардан келген жастардың: білім беру, техникалық немесе ауыл шаруашылығы ғылымдары саласында негізгі үш бағыттың бірі бойынша тегін оқытылып, қажетті білімді алған соң солтүстікте тұрғылықты қалуы көзделді. Оқу барысында грант иегерлеріне жатақхана берілді және шәкіртақы төленді.

Нәтижелі жұмыспен қамтуды және жаппай кәсіпкерлікті дамытудың 2017 – 2021 жылдарға арналған «Еңбек» мемлекеттік бағдарламасы, аймақтардағы еңбек диспропорциясын жоюға, еңбек ресурстарының ұтқырлығын ынталандыруға бағытталған. Бұл бағдарлама  қатысушыларына келесідей субсидиялар арқылы мемлекеттік қолдау көрсетіледі: қоныс аудару шығындарын, 12 ай бойы тұрғын үй жалдау (жалға алу) және коммуналдық қызметтерін төлеу.

Бағдарлама аясында жер учаскелерін тегін пайдалануға беру де қарастырылған. Бұдан бөлек тағы да басқа қолдау шаралары көзделеген: қоныс аударушылардың еңбекақысын субсидиялау, сондай-ақ оларды оқыту және қайта мамандандыру.

Мемлекет 2018 – 2022 жылдар аралығында 59 мың отбасының қоныс аударуына қолдау көрсетуді жоспарлап отыр.

Жыл сайын үкімет аймақтар мен жұмыс берушілердің еңбек ресурстарына қажеттілігін ескере отырып, ішкі қоныс аудару квотасын анықтайды. Негізі бағдарлама шеңберінде еңбек нарығында сұранысқа ие мамандыққа сай азаматтарды көшіру қарастырылған. Бұл тұрғыда көбінесе  жоғары білікті мамандарға деген сұраныс басымырақ.

Кесте 1. Еліміздің оңтүстік аймақтарындағы қазақстандықтардың солтүстікке қарай қоныс аударуын қолдау

Облыс әкімдіктерінің арасында өзара іс-қимыл және үйлестіру мәселелерін шешу үшін осы бағытта меморандумдар жасалды. Жыл сайын оңтүстік аймақтарда солтүстік аймақтардың жұмыс берушілерінің қатысуымен аймақаралық бос жұмыс орын жәрмеңкелері өткізіледі, қоныс аудару квоталары арттырылады. Алайда, адамдардың бұл бағдарламаға деген қызығушылығы мол болғанымен, оңтүстіктен солтүстікке көшіп жатқандардың саны төмен болып тұр.

2018 жылғы деректер бойынша негізгі қоныс аудару орталықтары ірі қалалар, оның ішінде бірінші кезекте Нұр-Сұлтан, Алматы, сондай-ақ миллион тұрғыны бар үшінші қала – Шымкент болған. Мұның ең айқын көрінісі халқының басым бөлігі Алматы, Алматы облысы мен Маңғыстау облысына кетіп жатқан Түркістан облысы. 2018 жылдың қорытындысы бойынша «Еңбек» мемлекеттік бағдарламасы бекіткен төрт солтүстік аймақта көші – қон бойынша – 1 094 адамға теріс сальдо қалыптасты, яғни бұл мемлекет бекіткен квотадан бірнеше есе аз көрсеткіш.

Ал еліміздің жас азаматтары үшін негізгі тартылыс орталықтары бұрынғысынша жақын маңдағы ірі қалалар, бірінші кезекте Нұр-сұлтан мен Алматы болып табылады. Ал аймақаралық көші-қон, жасалып жатқан түрлі шараларға қарамастан, негізінен іргелес өңірлермен шектелуде.

Қоныc аудару бағдарламасы тиімділігінің төмен болуының себептері

Бұл бағдарламалардың тиісті деңгейде тартымды бола алмауына себепші болған кешенді проблемалар туралы айтқан жөн. Әрине, көші-қон саясатының тиімділігі жүзеге асырылатын шаралардың толық ойластырылғандығымен, өзара байланысты болуымен, объективті мән-жайларды ескерумен және бағдарламалардың орындалуын қадағалаумен айқындалады.

Тиімсіздіктің ең маңызды себептері:

1. Тұрғын үй мәселесі. Білім алған көптеген студенттер тұрғын үйдің жоқтығынан өз аймақтарына кері қайтады. Бұл мәселені шешу үшін «Серпін» бағдарламасы мен «Дипломмен ауылға» бағдарламасын интеграциялау қарастырылуда. Бірақ бұны жүзеге асыру  механизмдері әлі әзірленбеген. Сондай-ақ, «Дипломмен ауылға» бағдарламасы тиімділігінің төмен болуының басты себебі тұрғын үйге бөлінетін қаражаттың жеткіліксіздігі, тұрғын үй сатып алуға бөлінген бюджеттік несие туралы шешімдердің ашық болмауы екенін ескеру қажет.

«Еңбек» бағдарламасы бойынша қоныс аударушыларды тұрғын үймен қамтамасыз ету туралы айтар болсақ, бүгінгі таңда Солтүстік Қазақстан облысында жұмыс берушілердің қатысуымен көшіп келгендер үшін тұрғын үй салу және сатып алу механизмдері сынақтан өткізілуде.  Нәтижесінде облыста алдағы үш жыл ішінде қоныс аударушылардың үш мыңға жуық отбасын тұрғын үймен қамтамасыз ету жоспарлануда.

2. Жұмысқа орналасу мәселесі. Нарықтағы ұсыныстар көбінесе қоныс аударушылар үшін айтарлықтай тартымды емес. Оның үстіне солтүстік аймақтарда білім алған түлектерге маусымдық сипаттағы, аграрлық сектор кәсіпорындарында жұмыс ұсынылатын жағдайлар да жиі кездеседі.

Жалпы, оқу бітірушілерді жұмысқа орналастыру мәселесін шешу үшін салалық және аймақтық құрылымдардың іс-қимылын нақты үйлестіру, бизнес пен жоғары оқу орындары арасында ынтымақтастық орнату қажет. Алғашқы жұмыс орнын ұсыну бойынша кәсіпорындардан белгілі бір кепілдіктер алынғаны жөн. Бұл туралы 2018 жылдың соңында Еңбек және әлеуметтік қорғау министрлігі айтқан болатын. Бүгінгі таңда «Серпін» бағдарламасы аясында дуалды білім беру тек ішінара жүзеге асырылуда.

3. Инфрақұрылымды дамыту, жергілікті жерлерде әлеуметтік-экономикалық жағдай жасау. Ескірген инфрақұрылым – көші-қонның төмен болуының ең маңызды себептерінің бірі. Оңтүстік аймақтардан көшіп келген мигранттар көбінесе жайлы өмір сүру және еңбек жағдайлары жасалмаған шалғай ауылдарға қоныстандырылды. Бәлкім келген отбасылардың біразы дәл осы себептен, яғни тұрмыс жағдайларына көңілі толмағандықтан өз аймақтарына кері қайтты.

4. Жобалардың тиімді бола алмауына әлеуметтік-мәдени фактор да қатты әсер етеді. Оларға мыналар жатады: табиғи-климаттық жағдайлар, тіл мәселесі, халықтың менталитеті, сондай-ақ, оңтүстік және солтүстік аймақтардағы еңбекті ұйымдастыру және мәдениет айырмашылықтары. «Серпін» бағдарламасы бойынша оқуға түскен бірінші курс студенттерінің ЖОО өміріне бейімделу процесін зерделеуді қамтитын зерттеуде, қатаң маусымдық ауа-райының олардың бейімделуін қиындататынын анықтады. Оған қоса студенттер үшін қазақ тілінің диалектілік ерекшеліктерін меңгеру кедергі болды. Сонымен қатар, орыс тілін үйрену қажеттілігі де істі қиындатты.

Солтүстік және оңтүстік аймақ менталитетіндегі айырмашылық маңызды рөл атқарады. Осының салдарынан қоныс аударушылар менталитеті өздеріне жақын аймақтарды таңдайды. Айта кету керек, тіпті репатриация легі қазақтардың, елді мекендердегі қолайсыз жағдайларға қарамастан, туыстары тұратын аймақтарға қоныстануға тырысатындығы туралы тезистің дұрыстығын дәлелдеді. Яғни, мәдени фактор – негізгі анықтаушы факторлардың бірі. Шындығында, көшіп келген мигранттардың біразы туыстық байланыстарының үзілуінен жаңа жерге үйренісіп кете алмады. Зерттеушілердің айтуы бойынша, тек еңбек нарығы мен белгілі бір аймаққа деген мәдени байланыс сезімі көші-қонның іске асырылуын айқындайды.

5. «Серпін» бағдарламасының тиімділігінің төмен болуына әсер ететін факторлардың қатарына келесілер де кіреді: жобаларды іске асыруға жауапты ресми операторлардың, басшылықтың жиі ауысуы, себебі осының салдарынан бөлінетін грант саны тұрақсыз болады.

6. Жұмыс күші тапшы емес аймақтарда білім беру. Бүгінгі таңда студенттер жұмыс күшінің тапшылығы жоқ бірқатар аймақтарда оқытылуда. Нәтижесінде нағыз жұмыс күші тапшылығы бар облыстардың білім беру мекемелеріне қажетті гранттардың бір бөлігі ғана беріледі. Мысалы, 2017-2018 оқу жылында жұмыс күші тапшы негізгі төрт аймақтың үлесіне бөлінген гранттардың жалпы санының жартысы ғана тиесілі болды – 50,7 %.

Қорытынды

Депопуляция және солтүстік аймақтардың «елсізденуі» себебінен елдегі еңбек ресурстарын ұтымды бөлістіру міндеті бүгінгі таңда стратегиялық маңызды міндеттердің бірі. Дегенмен, қоныстандыруға қатысты іске асырылып жатқан шаралардың жүйесіз, ретсіз сипатқа ие болуы, атап айтқанда, «Серпін» бағдарламасының түлектерін тұрғын үймен қамтамасыз ету, жұмысқа орналастыру мәселелері бұл бағдарламалардың тиімділігінің төмен болуына тікелей әсер етеді.

Қоныстандырылған аймақтардағы халықтың тұрмыстық жағдайы салыстырмалы түрде артықшылыққа ие болуы керек және ол ең алдымен экономикалық сипатта болуы керек, яғни көшіп келгендерге лайықты жағдай жасалуы тиіс. Өйткені жасалып жатқан әкімшілік шаралар тек мемлекет пен жеке азаматтың мүдделері бір-біріне сәйкес келгенде және олар экономикалық тұрғыдан нығайтылған жағдайда ғана сәтті бола алады.

Бұған қоса, азаматтардың аймақтағы жағдайды нақты бағалай алуы және көшуге байланысты мәселелерін шешуі үшін қоныстануға перспективалы немесе керісінше ұсынылмайтын аумақтар мен елді мекендерді анықтау механизмі болуы керек. 2019 жылы ауыл тұрғындарының өмір сүру деңгейін арттыруға, келешегі бар ауылдарды анықтауға және сол жердегі инфрақұрылымды дамытуға, өндірісті жүргізуге бағытталған қаражат бөлу туралы мәлімделді. Дегенмен, бұл жобалардың қалай іске асырылатыны, оларды іске асырудың тиімділігі қалай бағаланатыны әзірге белгісіз.

Мигранттарды бейімдеуге, атап айтқанда, әлеуметтік-мәдени сипаттағы шараларды жасауға, солтүстік аймақтарда тұратын мигранттар мен азаматтарды біріктіруге, аймақтағы ортақ мәдени сезімді қалыптастыруға бағытталған шараларды жүзеге асыру да маңызды болып табылады.

Жұмыс орындарына қатысты айтар болсақ, дамыған елдерде сәтті түрде жүзеге асырылған,  депрессиялық аймақтарды дамыту және аймақта жаңа жұмыс орындарын құруға ықпал ететін негізгі жұмыс күшін тұтынатын өндірістерді дамыту үшін ынталандыру мақсатында мемлекеттік-жекешелік әріптестік механизмі оңтайлы болуы мүмкін.

Көші-қон саясатының тиімділігін арттыру мақсатындағы жасалатын зерттеу мен реттеудегі ең маңызды объекті халықтың бірнеше рет орын ауыстыруы және көшіп-қонушылардың жаңа қоныстану орындарына сіңісіп кете алуы болуы тиіс. Бүгінгі күні іске асырылып жатқан бағдарламалардың тиімділігін талдау бірінші кезекте бұрынғы тұрғылықты жеріне оралмаған, реципиент-аймақтарда тұрып жатқан қоныстанушылардың үлесі туралы деректердің болмауынан қиындап отыр.

«Серпін» әлеуметтік жобасы мен «Еңбек» бағдарламасын үйлестірген жөн және соңғы бір-екі жыл ішінде солтүстік аймақтарға көшкен отбасылардан шыққан жастардың «Серпін» білім беру бағдарламасына қатысу мүмкіндігін қарастыру өте маңызды.

Бағдарламаның экономикалық тұрғыдан тиімділігі және орындылығы туралы мәселе көтерген зерттеушілермен келіскен жөн.

Ағымдағы жағдай және белгілі нәтижеге қол жеткізу ескеріле отырып, міндетті түрде бағдарламалар айтарлықтай пысықталуы тиіс.

Еңбек ресурстарын ұтымды бөлістіруге бағытталған қолданыстағы бағдарламалардың тиімділігіне көп жағдайда олардың көші-қон ағындарын ескеріп-ескермеуі әсер етеді, ал бұл жайт қоныс аудару процесінің тиімділігіне тікелей әсер ете отырып мигранттардың жағдайын әлдеқайда жеңілдетеді.

Ресейдегі осыған ұқсас бағдарламаларды жүзеге асыру тәжірибесіне сүйенсек,  зерттеушілердің байқауынша, ресейліктердің басқа аймақтарда жұмыс істеуге дайындығы іс жүзіндегі жұмыссыздыққа және адамдардың ағымдағы жұмысына қанағаттанбауына  байланысты емес екен. Сондықтан ішкі көші-қон саясатын қалыптастыруда ішкі қоныстану ағыны факторын ескеру қажет деген қорытынды жасалған.

Сонымен, аймақаралық көші-қонның артуына әсер еткен басты себеп отбасылық және жеке себептер (58%), бұрынғы тұрғылықты жеріне оралуға ұмтылу (16%) болды.

Көші-қон үшін аса маңызды «тартымды» факторлар туыстық және достық байланыстардың болуы, «аймақтың астаналық мәртебесі».

Яғни, болашақта бағдарламаларды жетілдіру барысында мигранттардың қоныстану орындарына сәтті бейімделуі үшін, олардың шығу аудандарын таңдау тұжырымдамасын ескерген және қолданған жөн болар.

The post «Оңтүстіктен – теріскейге» қоныстандыру бағдарламасы: сұраныс пен жетістік appeared first on Ekonomist.

Бірінші себеп – бұл саланың басқалармен салыстырғанда «монетизацияланғанында» болса керек. Бұл жайында 23 желтоқсанда өткен «Орталық Азия елдері әлеуметтану айнасында: өзекті бағыттар» атты халықаралық онлайн брифингте аталды. Осылай десек те, қолға түскен мәліметтер көбінесе жабық болып келеді. Яғни, зерттеулердің қаншалықты сапалы жүргізілгенін, жүзеге асырылған зерттеулердің пайдалы тұстары қаншалықты екенін білу мүмкін бола бермейді.

Екіншіден, пафос десек те, саяси шешімдер қабылдау барысында қоғамдық пікірдің зор рөлге ие екенін мойындау керек. Қазір қоғамдық пікір институты қалыптасып келеді. Мұны кейбір тақырыптар төңірегінде қызу талқы туып, әлеуметтік желілерде наразылық көбейіп бара жатқан кезде мемлекеттік құрылымдардың бірден назар аудара бастайтынынан байқауға болады. 

Әрине, мұнымен қатар тағы бірқатар фактор бар. Дегенмен, осы аталған екі фактордың салмағы басым. Бүгінгі күні ғылыми болсын, тәжірибелік болсын, кез келген жобаны жүзеге асыру барысында әлеуметтік зерттеу жүргізудің міндетті талапқа айналуынан олардың жағдайға деген ықпалы көрінеді. 

Қазір әлеуметтанудың «гуманитар ғылымдар патшасына» айналғанына бәс тігуге болады. Қалай дегенмен де, Оның маңызы ешқашан қазіргідей салмақты болмаған.  

Бірақ бір қызығы, полстерлер мен әлеуметтанушылардың жұмысының маңызы артқан сайын елдегі әлеуметтану ғылымы дамып кеткен жоқ. 

Бұл пікірмен Қазақстанның жетекші әлеуметтанушылары да келіседі. Олар ең алдымен жүргізілетін зерттеулердің теориялық деңгейінің төмендігін, жалпы алғанда елде әлеуметтану теориясының дамымай отырғанын, рефлекия мен зерттеулер әдіснамасының жоқтығын алға тартады.  

Бізде теоретик әлеуметтанушылар мен халық арасында сауалнама жүргізумен айналысатын ұйымдар мен жеке адамдар, полстерлердің қызметін жалпы әлеуметтану зерттеулері деп атау белең алған. Осылай дей тұрып, халық пікірін сұрап білу – сұранысқа ие индустрия, әлеуметтану сауалнамасыз да дами беретін академиялық ғылым деп те қатар қарастырылады. 

Қаржылай қолдау көрсетіліп, оны бақылауға алатын мемлекеттің әрекеті индустрияның қызметін қатты өзгертіп жібереді. Бұл сала аясында ең бастысы сенімді ақпарат пен зерттеулердің теория-әдіснамалық базасының дәйектілігі маңызды. 

Отандық әлеуметтанушылардың айтуынша, тендер жүйесі демпингке ұшыратады. Оның аяғы әлеуметтанушылар қызметінің маңызы төмендеп, жалпы кәсіби  қауым ортасында кері әсерін тигізуіне алып келеді.

Осы факторлардың барлығы әлеуметтануды тек қоғамдық пікірдің таразысы ретінде қабылданып, жалаң цифр жинаушылар етіп көрсетуіне немесе мемлекеттік құрылымдардың ақпараттық-талдаушы көмекшісіне айналуына итермелейді.

Ал қазіргі процестерді түсіну, қоғамда болып жатқан белгілі бір құбылыстарға байланысты сұрақтарға жауап беруде қазақстандық әлеуметтану қауқарсыз.

Бұл жерде, әлеуметтану теориясы – жаппай әлеуметтік құбылыстардың теориясы, бұл оның мәні екенін айта кету артық емес. 

The post Әлеуметтану бізге не үшін қажет? appeared first on Ekonomist.

Олардың деректері көбінесе декларациялар мен әрекет арасындағы айтарлықтай алшақтықты анықтайды. Сондықтан «слактивистер» (ағылшын тілінен. slacker-жалқау), «диван батырлар» теориясы кеңінен қолданылады. Яғни, олар қоғамдық-саяси өмірге белсенді қатыспайды, бірақ басқа азаматтарды нақты бір әрекеттерге айтақтап, ынталандыруда маңызды рөл атқарады.

Азаматтардың құндылық, мінез-құлық көзқарастарын анықтауды мақсат еткен зерттеулердің бірі – «Дүниежүзілік құндылықтарға шолу» (World Values Survey; WVS). Осы жылдың шілде айында 2017 жылдан 2020 жылға дейін әлемнің 77 елінде өткен зерттеудің кезекті топтама деректері жарияланды.

Қазақстанда сауалнаманы 2018 жылы «Қоғамдық пікір» зерттеу институты жүргізді. Іріктеу 1277 респондент (18 жас және одан жоғары) арасында болды; ҚР 14 облысы, Астана, Алматы және Шымкент қалалары қатысты; сұхбат түрінде болды (Face-to-Face); респондент бағыт бойынша іріктелді, «Киша» кестесі қолданылды.

Нақты және әлеуетті ел азаматтарының сауалнамаға қатысуы – бүгінде бірқатар маңызды факторға байланысты ел үшін ерекше маңызды саналады.

Біріншіден, геосаяси жағдай. Көрші және тіпті жақын шет елдердегі саяси жағдайдың даму сценарийлері біздің ел азаматтарының саяси санасына ұялайды. Ал ол бұл үкіметтер мен қарапайым азаматтардың пікірінің өзгеруін саяси күн тәртібін қалыптастыру барысында ескеруге ықпал етеді.

Екіншіден, белгісіздік артып, жылдам өзгерістер болып, орталықсыздандыруға көшіп, қайта қарауды талап ету күшейіп, бизнес пен қоғамның мемлекеттік саясатқа араласқысы келіп тұруы артып бара жатқан қазіргі әлемдік жағдай да маңызды. Бұл факторлар белгілі бір дәрежеде соңғы онжылдықтарда өткен инфокоммуникациялық революция салдары. Бұл сонымен қатар билік институттарына деген сенімнің азаюы, наразылық көңіл-күйдің өсуі, әсіресе жастар жаңа әлемде өмір сүретіндікпен, ұрпақ сабақтастығының үзілуіне де  байланысты.

Қазақстанда бұл трендтер саясат сахнасында болып жатқан оқиғалармен, атап айтқанда, билік ауысқан президент сайлауы мен алдағы парламент сайлауы секілді азаматтардың саяси белсенділігіне зор ықпал ететін шаралармен толығады.

Цифрландыруға бет бұру, мемлекеттік аппараттың тиімділігі мен есептілігін қамтамасыз ету де азаматтардың саяси санасына елеулі өзгерістер енгізуде.

Азаматтық және саяси пікірлер

Қолда бар мәліметтерге сәйкес, ҚР халқының басым бөлігі қандай да бір қоғамдық ұйымдарға мүше емес. Ел халқының жалпы санының бестен бір бөлігінен азы кәсіподаққа мүше (16,3%), саяси партия қатарында (10,8%), гуманитарлық және қайырымдылық ұйымдарына (8,8%) тіркелген. Бірақ бұл ұйымдарға көбінесе ресми, белсенді түрде қатыспайды (ең көп таралған жауап: «мен мүшемін, бірақ белсенді емеспін»).

Осыған байланысты тағы бір зерттеу нәтижесі қызықты. Оның деректеріне сүйенсек, Қазақстандағы үкіметтік емес ұйымдар қызметі туралы ел азаматтарының тек 15%-ы ғана хабардар, бірақ олардың қызметі не екенін білмейді. Ал қазақстандықтардың басым көпшілігі, яғни 85%-ы ҮЕҰ және олардың қызметі туралы білмейді де.

Көбінесе азаматтар петицияларға қол қою сияқты аз уақыт пен міндеттемесі жоқ наразылық акцияларына уақыт жұмсайды. Бұл туралы респонденттердің 5,4%-ы айтқан.

Сауалнама көрсеткендей, халықтың болмашы бөлігі ғана саяси және әлеуметтік іс-қимылдардың неғұрлым нақты (радикал) түрлеріне, яғни бейбіт демонстрация (2,5%), бойкот (0,8%), ереуілге (0,5%) қатысатыны анықталды.

1-кесте. Сұраққа жауап беру үлгісі: «… қатысып көрдіңіз бе, қатысар ма едіңіз немесе қандай жағдайда қатыспас едіңіз?» 

Дереккөз: WVS мәліметтері бойынша автордың есептеулері

Сұраққа жауап беру үлгісі бойынша салыстырмалы түрде кең таралған қатысу түрі – бір ұйымның қорына қайырымдылық үшін ақша аудару немесе қоғамдық пайдалы акцияларға қатысу (21,2%), мемлекеттік органдарға өтініштер (18%) екен. Тек бірнеше адам ғана қандай да бір саяси әрекеттерге қатысты басқа адамдардың үгітшілері ретінде (1,2%), сондай-ақ дауыс беру кезінде үгітшілер (4,4%) ретінде әрекет еткен.

Қазақстанда қандай да бір акцияға қатысу әлеуеті артып келеді және белсенді саяси ұстанымы барлар саны көбейіп келеді. Олар бүгінде белгілі бір қоғамдық маңызы бар қызметке тартылғандардың үлесінен бірнеше есе көп.

Бұл әсіресе, басқа адамдарды өз пікірін неғұрлым белсенді білдіруге үгіттеу, саяси наразылық акцияларын ұйымдастыру, сондай-ақ электрон формадағы өтініштерге, петицияларға қол қою сияқты саяси шаруаларға қатысудың белсенді түрлеріне қатысты.

Басқа адамдарды саяси мәселелер бойынша қандай да бір іс-қимыл жасауға үгіттегендердің үлесі 1,2%, ал мұны жасай алар едім деп жауап бергендердің үлесі – 15%.

2-кесте. Азаматтардың қандай да бір шараға қатысу формасы жайлы мәліметтер

Дереккөз: WVS мәліметтері бойынша автордың есептеулері

Сонымен қатар респонденттердің басым бөлігі басқа адамдарды саяси мәселелер бойынша немесе дауыс беруге қатысу үшін (72,2%),  қандай да бір іс-қимыл жасауға үгіттеу (65,9%) сияқты саяси белсенділік түрлерін қабылдамайды. Респонденттердің көпшілігі қандай да бір саяси акцияға қатыспайды (70,1%), сондай-ақ саяси акциялар, іс-шаралар, наразылықтар ұйымдастыруды жоспарламайды (72,5%).

Қазіргі ел азаматтарының барынша көп қолданатын азаматтық және саяси әрекеттері – қандай да бір ұйымның қорына қайырымдылық үшін ақша аудару немесе қоғамдық пайдалы акциялар өткізу, сондай-ақ мемлекеттік органдарға жүгіну.

«Елдің дамуының оңтайлы жолы қандай, эволюциялық әлде революциялық па?» деген сұраққа келетін болсақ, зерттеу ел азаматтарының көпшілігі біртіндеп, эволюциялық реформалардың жақтаушылары (59%) екенін көрсетеді. Қоғамдағы түбегейлі реформалар үшін респонденттердің 13,0%-ы дауыс берген және ел азаматтарының шамамен сол бөлігі біздің қоғамға ешқандай қайта құру қажет емес екеніне сенімді (14,4%).

Азаматтар елдегі тыныштық – басты мақсат деп санайды (54,7%), екінші топ бағаның өсуіне қарсы күрес (20,4%) маңызды деп ойлайды және ел үшін алдағы 10 жылға арналған басым мақсаттар тізіміндегі үшінші орында – үкіметке шешім қабылдар кезде азаматтардың ықпал ету мүмкіндігі мол болуы керек деген пікір тұр. Бұл үшін әрбір алтыншы азамат (17,5%) белгі соққан.

Зерттеу 2020 жылы кең тарай түскен бірнеше айқын трендті көрсетеді.

Біріншіден, бұл – неғұрлым белсенді азаматтық ұстанымға, елдің қоғамдық-саяси процестеріне қатысуға және билік қызметіндегі азаматтардың пікірін ескеруге деген сұраныс. Азаматтар өздерінің мұндай шараға аз қатысатынын айқындай отырып, саяси өмірге белсенді қатысуға дайын екенін де жасырмады.

Коронавирус пандемиясына байланысты қазіргі дағдарыс қолданыстағы тенденцияларды күшейтіп, оларды одан да айқындай түсті. Мәжбүрлі түрде локдаунда отырғанда тіпті кейде саяси белсенді емес азаматтардың өзі де мәселе талқылауға белсенді кірісіп кетіп жатты. Бұл бірінші кезекте дағдарыстың бір күн ішінде мемлекеттік аппарат қызметінің барлық кемшілігін ашып бергенімен байланысты.

Бүгінгі таңда Қазақстанда түрлі қауымдастықтың субъектив деңгейі өсіп келеді. Бұл процесте әлеуметтік желілер үлкен рөл атқарды. Саяси сауаттың артуына, жүзеге асырылатын саяси оқиғаларға қатысқысы келетін және ықпал еткісі келетін, қабылданған саяси шешімдердің логикасын түсінгісі келетін белсенді азаматтардың ерекше ортасы қалыптасуына әсер етті.

Тағы бір тренд – қауіпсіздікке сұраныстың жоғарылығы. Осы зерттеу көрсеткендей, азаматтар тіпті оны еркіндіктен де жоғары қояды. Бұл ел үшін мықты көшбасшы керек және елде тыныштық пен тәртіп орнауы керек деген сұраныс та айқын байқалады. Бұны ел азаматтарының жартысынан астамы Қазақстан үшін маңызы жоғары мәселе деп біледі.

The post Митингке сұрану: неге қазақстандықтар наразылық білдіруде белсенді емес? appeared first on Ekonomist.

Пандемия салдары мен әсерін түсіндіру үшін ол басқа пандемияны, яғни 2-3 жылға (1918-1920) созылған және нәтижелері 60-70 жыл бойы білімге әсер еткен испан тұмауын мысалға алды. Ұлыбританияда жүргізілген зерттеулерге сәйкес, қазіргі пандемияның әсері де 60-65 жылға созылады.

Оқытудың жаңа механизмдері мен түрлерін енгізу білім теңсіздігінің өсуіне, білім беру сапасына әсер етіп, мектеп оқуының 0,6 жылының жоғалуына, әлемде 7 миллионға жуық оқушының сапалы білім жолынан тыс қалуына әкеп соғады.

Пандемияның болашақ ұрпақтың еңбек табысына әсерін бағалау үшін үш сценарий жасалды. Олар: оптимистік, аралық (негізгі) және пессимистік. Базалық сценарий аясында әлем іске асырылмаған еңбек кірісі түрінде 10 трлн доллар жоғалтады, яғни 5 айға мектептерді жабу нәтижесі жаһандық ЖІӨ-нің оннан бір бөлігіне тікелей әсер етеді.

Сауат төмендейді

Орталық Азияның басқа өңірлерден айырмашылығы – дамушы елдердегі  халық саны бойынша оқушылардың салыстырмалы түрде көптігінде. Өзбекстанда ол халықтың 40%-ына тең болса (0-24 жас), Қазақстанда – 39%, Тәжікстанда – 49%, Қырғызстанда – 46%. Яғни, қазіргі оқыту нәтижелері өңір халқының жартысына жуығының жарасын тереңдетеді.

Дей тұрғанмен, аймақтағы оқу нәтижелері пандемияға дейін де өте төмен болды. Орталық Азия елдерінің оқушылары орта есеппен Еуропадағы құрдастарынан 1,5 жылға артта қалған. Мысалы функционалдық сауаттылық бойынша PISA зерттеуінің нәтижелерін алып қарайық. Ол – адамдарға қазіргі қоғам өміріне белсенді қатысуға мүмкіндік беретін дағдылар мен білім жиынтығы. Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымына кіретін (ЭЫДҰ) басқа елдермен салыстырсақ 10 оқушының 8-і функционалды сауатсыз. Ал ЭЫДҰ елдерінде керісінше, 10-ның 8-і функционалды сауатты болып келеді. Аймақтағы оқушылар пандемияға дейін де цифрлық дағдылар жағынан әлсіз, технологияларға қолы жете бермейтін еді.

Айша Вауданың айтуынша, өңір елдерінде техникалық қамтамасыз ету мәселесінде үлкен алшақтық бар. Қазақстанда оқушылардың 70%-ында үйде компьютер, интернет бар, ал Тәжікстанда бұл көрсеткіш 1%. Алайда, компьютермен қамтамасыз етудің жоғары көрсеткіштері интернет толық қолжетімді екенін немесе компьютердің заманауи екенін немесе оқушыларды үйде қашықтан оқыту үшін жағдай жасалғанын білдірмейді. 2018 жылғы деректерге сәйкес, қазақстандық оқушылардың 54%-ында компьютерлік сауат деңгейі компьютермен жұмыс істеу үшін қажетті функционалдық білім деңгейінен төмен болды, ал зерттеуге қатысушы барлық ел бойынша орташа алғанда бұл көрсеткіш 18% еді.

Спикер ерекше назар аударған ең маңызды сәт – пандемияға дейінгі нәтижелердегі теңсіздіктің тым жоғарылығы, аймақтағы оқу сапасы. Қырғызстанда ең кедей отбасылардың балалары бай отбасылардан шамамен 2,5 жылға, ал Қазақстанда бір жылға артта қалып отыр.

Өңір елдерінде жоғары оқу орындарына қабылдау коэффициенті де төмен болып саналады.  Ол, атап айтқанда, Өзбекстанда бар болғаны 10%, нәтижесінде оқушылардың 80-90%-ы тек бакалавр дәрежесін ғана ала алады. Нәтижесінде, жұмыс берушілер жас мамандардың қолынан іс келмеуіне байланысты проблемаларды бастан кешуде, бұл экономикадағы өнімділікке әсер етеді.

Батыл, бірақ білімсіз

Айша Вауда Орталық Азия елдерінің білім беру жүйесіндегі пандемия кезінде әрекет етуге деген күш-жігерін (Қашықтан оқыту арналарын шұғыл құру) өте батыл және дер кезінде қолға алынған шаруа деп бағалады. Дегенмен, ДБ бағалауы бойынша, бұл оқытуды толыққанды қашықтан оқыту деп атауға болмайды. Өйткені елдерде қашықтан оқыту үшін толыққанды база болған жоқ, оны дайындау ұзақ уақытты, сынақтар жүргізуді, оқытушыларды оқытуды, белгілі бір жабдықтың болуын талап етеді.

Жағдайды оқыту алшақтығының жоғарылығымен, оқытушылар мен студенттердің технологияларға қол жеткізе алмағанымен сипаттауға болады. Оқытушылардың барлығы бірдей қашықтан сабақ жүргізу үшін білім жетілдірген болып шықпады.

Орталық Азия аймағында білім берудің ең маңызды механизмі ретінде теледидар, телесабақтар, жоғары оқу орындарында онлайн оқыту қарастырылды.

Телемектептердің басты проблемасы эфир уақытының шегі болды. Яғни, сабақтар күніне 10-15 минутқа ғана созылды. Егер отбасында әртүрлі жастағы бірнеше бала және бір теледидар болса, мұндай форматтың қаншалықты нәтижелі екені белгісіз. Телеоқу жағдайындағы ең үлкен проблема оқытудың біржақты болуы, оқушылардың оқу нәтижелерін бағалау үшін кері байланыстың болмауы және оқу процесін бақылаудың мүмкін еместігі болды.

Тағы бір проблема – қаржы тапшылығы. Өйткені көп қаражат Денсаулық сақтау саласына кетті.

ДБ өкілінің пікірінше, білім беру саласында күш-жігерді біріктіру, бағдарламаларды, бейнесабақтарды бірлесіп әзірлеу аймақ елдері үшін оң шешім болар еді.

Дегенмен, аймақтық синергияның мұндай мүмкіндігі қолданылған жоқ.

Миллиардтаған шығын болды

Дүниежүзілік банктің бағамдауына қарасақ: 5 ай ішінде мектептердің жабылуына байланысты өңір оқушылары 16 балл немесе оқу жылының жартысына жуығын жоғалтты, сондай-ақ функционалдық сауатсыздық 78%-дан 86%-ға дейін өсті, бұл ақшалай түрде 44 млрд доллар. Бұл Тәжікстанның жылдық ЖІӨ-сінен 5-6 есе жоғары және Қазақстан ЖІӨ-сінің төрттен бір бөлігі.

Тағы бір болжам – білім беру жүйесіндегі теңсіздіктің одан әрі өсуі. Қазақстанда халықтың әлеуметтік жағынан әлсіз саналатын топтары білім беруде пандемияның әсерін бақуат тұрғындарға қарағанда көбірек сезінеді. Кедейлер мен байлар арасындағы білім деңгейіндегі алшақтық арта береді.

Тағы бір проблема оқушылар мен оқытушыларға қолдау көрсетудің тапшылығына қатысты болды. Әсіресе оқушыларды қашықтан оқыту форматы барысында сабақ меңгерудің әртүрлі, тең емес деңгейі көрінді. Бұл болашақта аймақтағы білім беру жүйесіндегі теңсіздіктің одан әрі өсуіне әкеледі.

ДБ өкілдері, сондай-ақ, отбасы бюджетінің аздығы, үйдегі қаржылық жағдайдың нашарлығына байланысты әлеуметтік жағдайы төмен отбасылардағы көптеген оқушының жоғары білім ала алмауына байланысты өңірде білікті мамандар тапшылығы өсуі мүмкін екенін де болжап отыр. Нәтижесінде, осы ұрпақ үшін еңбек нарығындағы біліктілік алшақтығы бұрынғыдан да үлкен теңсіздікпен сипатталады.

Мектепте тегін тамақ бермей қоя тұру, жалпы тамақтандыру жағының нашарлауы оқу шығындарының артуына әкеледі.

Дүниежүзілік банк зерттеушілерінің бағамдауынша, күз келіп, қыс түсе жағдай нашарлай түседі. Әсіресе балалары мектепте тегін немесе жеңілдікпен тамақтанады деп сеніп отырғандар үшін ауыр.

Қалай түзеуге болады?

Мектептерді ашу туралы шешім қабылдау кезінде ДБ өкілдері үш негізгі элементтен тұратын білім беру жауабының стратегиясын әзірледі. Олар: «жеңу», «үзбей оқытуды қамтамасыз ету», «жетілдіру және жеделдету».

Пандемия кезінде әл-ауқаты төмен халық үшін оқыту нәтижелерінің төмендеуін барынша азайтуға баса назар аудара отырып оқытуды жалғастыру және кез келген жағдайда оның үздіксіздігін қамтамасыз ету қажет. Сондай-ақ қазіргі дағдарысты «ойды өзгерту», болашақта неғұрлым сапалы, тең құқықты білім беру жүйесін құру мүмкіндігі ретінде қабылдау ұсынылады.

Проблемаларды Дүниежүзілік банктің ЮНЕСКО-мен және ЮНИСЕФ-пен бірлесіп 2020 жылғы маусымда жүргізген жаһандық зерттеу нәтижелері айғақтайды. Бұл зерттеулер COVID-19 мектептерін жабуға арналған білім беру саласындағы ұлттық жауап шаралары болатын. Айша Вауданың айтуынша, осы  мәліметтерге сүйенсек, елдер, министрліктер «күзде, мектеп ашылар сәтте жаңа оқу жылы туралы қандай стратегиялар болатынын ойламақ түгілі, өз бастарымен қайғы болып кеткен».

ДБ өкілдері, біріншіден, үздіксіз оқытуды қамтамасыз етудің, онлайн оқытуды дамытудың маңыздылығын атап өтті. Бұл – шын мәніндегі жаңа экономикалық таңдау.

Болашақта озық әлеуметтік-экономикалық өсімді қамтамасыз ету үшін қазір білім беруді бірінші орынға қою маңызды.

Екіншіден, білім беру жүйесінің бюджетін қорғау, оны қысқартуға жол бермеу өте маңызды. Бұл қашықтан оқыту сапасының жаңа бағдарламаларына және пандемиядан зардап шеккен, оқу бағдарламасынан қалып қалған студенттерге мақсатты, нақты қолдау көрсетуге де қатысты.

Қашықтан оқыту көптеген елде жаңа нормаға айналуы мүмкін. Сондықтан бүкіл аймақтағы цифрлық платформаларға қол жеткізуді күшейту қажет, – деп атап өтті Дүниежүзілік банк өкілдері.

Айша Вауда өз сөзінде оқуда артта қалған және мектептер ашылған кезде немесе қашықтан оқытудың толыққанды бағдарламалары іске қосылған кезде оқу бағдарламаларын орындай алмайтын оқушыларды одан әрі оқыту мәселелеріне ерекше назар аударды. Мектептерде қосымша оқыту, «бір-бірлеп» оқыту немесе мұғалімнің артта қалған оқушыларды қуып жетуге көмектесетін көмекшілері лауазымын енгізу қажет.

Білім беру платформаларының бар болғаны ғана керек емес. Онда сапалы контент толып тұруы керек. Сондықтан қолданыстағы қашықтан оқыту бағдарламаларын жетілдіруге баса назар аудару керек. Мазмұн, оқу материалдары, студенттермен кері байланыс тетіктері, бағдарламалардың жүргізілуін үнемі бақылауға баса назар аударылуы керек.

The post Минус 44 млрд: Орталық Азия локдаун кезіндегі білім беруде неден ұтылады? appeared first on Ekonomist.

Пандемия жұмыспен қамтудың бейресми секторына, білім беру жүйесіне әсер етіп, жұмысқа орналаспаған, оқымайтын және біліктілігін арттырмайтын жастардың болашағын бұлыңғыр етті. Әлемдік еңбек ұйымы (ӘЕҰ) бүкіл әлемде, ең алдымен дамушы елдерде NEET санатындағы жастар үлесінің өсімін болжап отыр.

Көп ұзамай бұл сектор қосымша бюджет шығындарын талап етеді, бірақ жастарға арналған бағдарламаларды қаржыландыруды ұлғайтпас бұрын мемлекет жүзеге асыратын шаралардың тиімділігін бағалау маңызды.

250k NEET

NEET жастардың көп болуының қаупі неде? Тұрақты жұмысты ұдайы іздеу жастарды кедейлікке жақындатып, әл-ауқатының төмендеуіне душар етеді. Олардың денсаулығында кінәрат көп және қылмысқа бейім болып кетеді. Халықтың бұл сегменті қоғамдық-саяси институттар мен үкіметке деген сенімнен жұрдай.

Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (ЭЫДҰ) елдерінде NEET санатын жастардың маргиналдануы мен ажырауының көрнекілігі ретінде пайдаланады. NEET жастар саны өсіп, орта жаста да көбейіп, ұзақмерзімді әлеуметтік проблемаға айналуы мүмкін.

ӘЕҰ деректері бойынша, NEET санатындағы жастар саны ең аз елдер қатарына 2019 жылы Жапония (3,0%), Нидерланды (3,1%), Сингапур (4,5%), Германия (5,4%), Швейцария (6,0%) кірді. Ең жоғары көрсеткіш Йеменде (44,8%), Иракта (44,6%) және Ауғанстанда (41,8%) тіркелген. Посткеңестік елдер арасында NEET үлесі Арменияда (36,5%) және Молдовада (27,9%) жоғары. ӘЕҰ әдіснамасында NEET санатына 15 жастан 24 жасқа дейінгі жастар енеді деп нақты көрсетілген.

Қазақстанда NEET санатындағы немесе оқымайтын, біліктілігін көтермейтін және жұмыс істемейтін жастардың үлесі неғұрлым кең ауқымда – 15-28 жас аралығын қамтиды. 2019 жылы бұл үлес 7,4% немесе 250 мыңнан астам адамды құрады (ӘЕҰ әдіснамасы бойынша деректер – 10,5%).

NEET санатындағы жастардың ішіндегі 52 мыңы – үй шаруашылығын жүргізу, отбасы мүшелерін күту себебінен жұмыс істемейтін жастар, оның ішінде жас аналар бар. 33 мың адам – денсаулық жағдайы бойынша жұмыс істемейтіндер мен мүгедектігі бойынша жәрдемақы алатын адамдар.

Жастар арасындағы NEET үлесінің ең жоғары көрсеткіштері еліміздің оңтүстік өңірлерінде, сондай-ақ Қарағанды (12,3%), Ақтөбе (8,1%) және Маңғыстау (8,0%) облыстарында тіркелген.

NEET: 1 карта мен 6 бағыт

Мемлекет жас азаматтарды білім беру жобаларына тарту және жұмыспен қамтуға бағытталған бірқатар шараны қабылдауда. 2018 жылдың қыркүйегінде 18-29 жас аралығындағы NEET жастарын жұмыспен қамту және әлеуметтендіру бойынша Жол картасы қабылданды. Жұмыс 6 бағыт бойынша жүргізіледі. Олар: кәсіптік бағдарлау, кәсіби оқыту, жұмыспен қамтуды қамтамасыз ету, жастар кәсіпкерлігін дамыту, жастарды әлеуметтендіру, ұйымдастыру-әдістемелік іс-шаралар.

Жүзеге асырылатын шаралардың ішінде атап өтетіндері:

1. «Дипломмен ауылға» бағдарламасына ынталандыру. Атап айтқанда: мамандарға берілетін бір жолғы жәрдемақы мөлшерін 70-тен 100 АЕК-ке дейін ұлғайту, тұрғын үй сатып алуға 3,7 млн теңгеге дейін арзан несиелер беру көзделген.
2. 2014 жылдан бастап жүзеге асырылып келе жатқан «Серпін» жобасы аясында жұмыс күші мол оңтүстік өңірлерден келген жастар солтүстік өңірлерде оқуға алынып, жұмысқа қала алады.
3. 2017 жылдың қыркүйегінен бастап «Баршаға арналған тегін техникалық және кәсіптік білім беру» бағдарламасы жүзеге асырылуда. Ол бойынша барлық ниеттілер жұмысшы мамандығын тегін ала алады.
4. Өзін-өзі асыраушы және жұмыссыз жастарды оқытып, кәсіпкерлікке ынталандыруға арналған «Жас кәсіпкер» бағдарламасы бар. Бағдарлама аясында 18 мың адам оқыды, 14 мыңнан астам адам өз жобаларын қорғады, шамамен қамтылған 150 мың адамның 90%-ы жұмысқа орналасты.
5. Халықты жұмыспен қамту орталықтарының қызметі. Олардың саны ел бойынша 200-ге жуық.
6. Жастар ресурстық орталықтарының қызметі. 2019 жылы елімізде 208 орталық тіркелген. Онда жастар жұмысқа орналасу, білім беру, кәсіби дайындық, бос уақыт, туризм және спорт туралы ақпарат алады.

Сапаны жақсарту

Елдегі жастардың басым бөлігі интернет ақтаратындар екеніне қарамастан, NEET жастарының негізгі проблемасы – мемлекет көрсететін қолдау шаралары туралы ақпараттан тыс қалып жататыны. Жастар жүзеге асырылып жатқан «Жас кәсіпкер» бағдарламасы туралы да құлақтанбаған.

Жұмыспен қамту саласындағы гендерлік стереотиптер де проблеманы ушықтыруда. Жұмыс берушілер жұмысқа алу кезінде ер адамдарды жұмысқа тез қабылдауға бейім. Бұл әсіресе жұмысқа жоғары сұраныс бар техникалық мамандықтарға қатысты байқалады. NEET жастарының көп бөлігін ыңғайлы жұмыс кестесін қажет ететін жас аналар құрайтынын ескерсек, шындықтың ауылы алыс емес екенін байқауға болады. Соңғы жылдары қазақстандық NEET арулар үлесі ерлерге қарағанда екі есе көп.

Білім алғанын растайтын диплом жастардың жұмыспен қамтылуына кепілдік бермейді. Бұны тегін (кәсіби/жоғары) білім беру бағдарламаларының нәтижесінен көруге болады. Алған білім сапасы көбінесе еңбек нарығының сұраныстарына сай келмейді. Жұмысшы кадрларға деген жоғары сұраныс пен тегін кәсіптік-техникалық білім беруге көшу сапаның өсуіне әкелген жоқ. Отандық жұмыс берушілер қазақстандық «техника мамандарының» біліктілік деңгейіне қанағаттанбайды. Жыл сайын жұмыс берушілер ұсынатын 20 мыңға жуық бос жұмыс орны толмай қалады.

Мұның бәрі «Серпін» жобасынан да көрінеді. Бір жағынан, жоба кеңеюде – оңтүстіктен студенттерді қабылдауға дайын оқу орындарының саны өсіп, гранттар артып келеді. Жұмыс қолы тапшылығы бар өңірлерде жастарды жұмысқа орналастыру және кейіннен сол жерде алып қалу сол шешуі жоқ мәселе күйінде қалып отыр.

Халықты жұмыспен қамту орталықтарының (ХЖҚО) қолында үлкен ресурс бар. 2019 жылғы сауалнамаға сәйкес, ХЖҚО жұмыс іздеу құралы ретінде өте танымал емес. Сауалнамаға қатысқан жастардың тек 12,9%-ы ғана ХЖҚО-ға жұмысқа орналасуға өтініш білдірген. Бірақ  қызметкерлердің жұмыс сапасына қанағаттанбайды, оның ішінде артық бюрократизмді де атап өтті.

Дұрыс дағдылар мен әлеуметтену

Әлемдік тәжірибе көрсетіп отырғандай, NEET санатындағы жастардың ең аз үлесі бар елдер екі негізгі бағытқа баса назар аударады: (1) жастардың мектепке дейінгі білім алуына инвестиция салады, (2) жастар ортасындағы негізгі әлеуметтік-экономикалық проблемаларды шешуге ғылыми тәсілдер негізінде, оның ішінде жеке тәсіл негізінде атаулы бағдарламаларды әзірлеу.

Бірінші бағыт алдын алу тетігі болып саналады және ұзақ мерзімді тиімді тәсіл. Мектепке дейінгі білім беруге инвестиция салудың пайдасы мол екенін ерте жастан білім беру және тәрбиелеу бойынша көптеген ғылыми зерттеу растап отыр.

Екінші бағыт – дәл қазір алдымызда тұрған проблеманы шешу және NEET санатының үлесін төмен деңгейде ұстап тұру. Жапонияның, Люксембургтің, Норвегияның тәжірибесі неғұрлым тиімді болып саналады. Ол бойынша жастардың осы санатқа кіру себептерін анықтап, кейіннен жеке-жеке, нақты бағыттағы бағдарламаларды әзірлеуге ғылыми тұрғыдан дайындық жасайды.

Жапонияның «дұрыс дағдыларды» (soft skills) дамытуға, әлеуметтендіруге, жастардың осы санатқа кіруінің себептерін жекелеп зерттеуге және өзін-өзі дамытуға ықпал ететін бағдарламаларды жүзеге асыруға үлкен мән беретіні байқалады.

Сингапурда соңғы онжылдықта тағылымдамадан өту немесе  жұмыс істеуге студент кезінде-ақ келетін жастар көбейгені байқалады. Бұл болашақта еңбек нарығына да оң әсерін тигізеді. Өйткені бұл жастар тәжірибе мен  біліктілікті ерте жинап, оқушылық өмірден үлкен өмірге аяқ басар кезде қиналмай, дағдармай жол тауып кете алады.

Нидерланд жетістігінің сыры мектепке дейінгі және мектептегі білім беруге инвестицияның күшеюі, балаларды жастайынан баулуда жатыр. Статистика бойынша Нидерландтағы үш баланың екеуі мектепке дейінгі білім беру орталықтарына барады. Мемлекет мұнымен қатар, жұмыс істейтін аналар үшін әртүрлі жеңілдіктер ұсынады. Жарты күн жұмыс істегісі келетін және қалған уақытын баласына қамқорлық жасағысы келетін аналар үшін жұмыс сағаттары мен төлемдерді реттеудің бірыңғай жүйесі бар.

NEET санатындағы жастар қатарын азайту жөніндегі Норвегия саясатының ерекшелігі жастармен ғана емес, сонымен бірге тікелей жұмыс берушілермен де жұмыс істеуінде болып тұр. Кешенді тәсіл Норвегия Үкіметіне еңбек нарығын реттеуге және олардың транзиттік кезеңінде жастар үшін қолайлы жағдай жасауға мүмкіндік береді.

Жарқын болашақ

Қазақстанда NEET санатындағы жастарға көмек көрсету аясында, жоғарыда айтылған қысқа мерзімді «Жас кәсіпкер», ұзақ мерзімді «Серпін», Баршаға арналған кәсіптік және техникалық білім беру бағдарламасы  секілді түрлі білім беру бағдарламалары жүзеге асырылады. Мақсаты – олардың Қазақстандағы қазіргі заманғы еңбек нарығының сұраныстарына қаншалықты сәйкес келетінін, тегін білім берудің қаншалықты сапалы екенін түсіну, түлектер санына негізделген формальды тәсілдерден алшақтау. Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, көптеген ел мемлекеттік қолдаудың әсерін бағалаудың өзіндік жүйесін құруда.

NEET жастары өте аз елдердің тәжірибесін ескере отырып, жастар жұмыссыздығын азайтуға бағытталған ұйымдардың қызметін жақсартуға ғана емес, оның ішінде ұзақ мерзімді мониторинг арқылы, сонымен қатар жеке тәсілге, әлеуметтендіруге және өзін-өзі дамытуға көмектесуге баса назар аудару керек. Бұл – жеке және топпен кеңес бере алатын психологтардың, коучтардың қызметіне кіреді.

Бірнеше рет атап өткеніміздей, жастармен олардың тілінде сөйлеу керек және бар мүмкіндіктер туралы ақпаратты жастар арасында сұранысқа ие ресурстарда беру қажет.

NEET жастарды жұмысқа алу үшін жұмыс берушілерді ынталандыру керек. Атап айтқанда, мұндай жаңа қызметкерлер үшін жұмыс берушілердің әлеуметтік аударымдарын азайтуға немесе ұзақ уақыт жұмыссыз жүрген, біліктілігі төмен жастарды жұмысқа алатын компанияларды субсидиялауға болады.

Сондай-ақ, зерттеушілер ХЖҚО қызметін зерттей отырып, жұмысқа орналасуға өтінім беру рәсімін оңайлатудың, жұмыстың электрондық форматын жақсартудың маңыздылығын атап өтті. Олардың оқу орындарымен, жұмыс берушілермен, жастар ресурстық орталықтарымен ынтымақтастығы мен өзара үйлестіруді күшейту қажет. ХЖҚО сонымен қатар еңбек нарығындағы трендтер, жұмыс берушілерге қажет кәсіптер мен дағдылар туралы көбірек ақпарат берсе нұр үстіне нұр.

The post NEET ұрпақ: мемлекеттік бағдарламалар жастар арасындағы жұмыссыздықты жоя ала ма? appeared first on Ekonomist.

Әзірге жалғыз балама – қашықтан оқыту. Алайда бұл жүйеге оқыстан көшудің өзіне тән проблемасы жеткілікті. Оны шешу дамыған елдердің өзіне оңай соғып жатқан жоқ.  

Біз жоғалтқан білім

Оқушылар COVID-19 пандемиясы салдарынан қалыпты оқу жылымен салыстырғанда, алдыңғы алған білімінің орта есеппен 30-50%-ын жоғалтуы мүмкін. Жазғы каникул кезіндегі жоғалтатын білімді де есепке алу керек, орта есеппен жазда білім алмай қалу 0,25 оқу жылына тең. Қашықтан оқуға деген мәжбүрліктің оқушылардың білім деңгейіне жиынтық әсері болады. Жаз кезінде білім деңгейі төмендеуінің объективті себебі болса, қашықтан оқу кезінде жағдай күрделеніп, екі жылға дейін артта қалу байқалады.

Компьютер де, интернет те жоқ, көп жағдайда ата-ана тарапынан қолдауды да көп көрмейтін тұрмысы төмен отбасылардың ұл-қызы немесе шалғайдағы ауыл балаларының білім деңгейі тіптен нашарлай түседі.

Сала сарапшылары болашақ абитуриенттерге қиынға соғатынын айтады, дегенмен бәрінен бұрын  бастауыш сынып балаларына қиын болғалы тұр. Мамандар бастауыш мектеп оқушыларының ұтылуы  тұтас оқу жылын жоғалтқанмен пара-пар болады деп болжауда.

Пандемияға дейін жүргізілген халықаралық зерттеулерге сүйенсек, мектептің 20 күнге жабылуы тест тапсыра алмайтын оқушылардың санын 10%-ға арттырады, ал 10 күн сабаққа бармау бір жыл ішінде білім нәтижесінің  5-10%-ға дейін төмендеуіне әкеледі екен.

COVID-19 пандемиясының білім беру жүйесіне және адам капиталына келтірген залалының салдарын шартты түрде қысқамерзімді (мұны біз биылғы жылдың соңына дейін көреміз) және ұзақмерзімді деп бөлуге болады.

Қысқамерзімді сипаттағы салдарға оқу процесінің баяулауын, оқушылардың оқуға ынтасының төмендеуін жатқызуға болады. Бұған дәлел ретінде Ресейде жүргізілген зерттеу нәтижесін келтіруге болады, мұнда оқушылардың жартысы қашықтан оқуды каникул деп қабылдаған. Мектептердің жабылуына орай оқушылардың тамақтануы нашарлайды (мектепте тегін тамақ ішіп жүрген балаларға қатысты), психикалық жағдайы нашарлайды, оқушылар зорлыққа және басқа да қауіпті істерге баруы мүмкін, сонымен бірге балалар мен жасөспірімдер арасында қауіпті мінез туындауы мүмкін.

Оқушылардың мектептен шығып кетуі байқалуы мүмкін. Бұл, әсіресе, тұрмысы төмен және жағдайы нашар отбасының балаларына қатысты, мұнымен бірге балалардың еңбекке араласуы, кәмелет жасына толмағандар арасындағы некелесу, коммерциялық секс артып, ата-аналардың балалардың біліміне инвестиция салуы қысқаруы мүмкін. Ковидке дейінгі мысал: әлемдік экономикалық дағдарыс салдарынан Румынияда 2009-2018 жылдары мектепке бармайтын балалардың саны,  демографиялық көрсеткіш төмендегеннің өзінде, 192 мыңнан 378 мыңға дейін артыпты.

Білім беруге жұмсалатын мемлекеттік шығын азайып, оқыту деңгейі төмендеп, жеке меншік мектептер жабылып жатқанын да атап айту керек.

Пандемияның ұзақмерзімді салдары тіптен ауыр. Мектептердің жабылуы мен балалардың белгілі бір бөлігінің білім деңгейінің төмендеуі білім беру саласындағы теңсіздіктің артуына алып келеді.  Дүниежүзілік банктің Ресейдегі тұрақты өкілі және директоры Рено Селигманн білім беру саласындағы жоғалту деңгейіне қатысты мынадай болжам жасайды: егер биыл Ресей мектептері жалпы алғанда бес айға жабық болатын болса, орта есептегі оқушының оқу сауаттылығы бойынша білім нәтижесінің төмендеуі PISA шкаласы бойынша 16 балға тең болады. Бұл оқу-білім саласындағы артта қалуға қаражат салып отырған Экономикалық әріптестік және даму ұйымы мен Еуроодақ елдеріндегі білім беру саласындағы жоғалтуға қатысты болжамнан жоғары.

Оқу барысында қиналатын оқушылардың үлгерімі төмендеуі мүмкін деген болжам бар; көптеген оқушының мектепке орала алмауы «білім кедейлігінің» ауқымын арттырып, соның салдарынан болашақта тұтас бір буынның өнімділігі төмендеуі мүмкін.

Табыс деңгейі жоғары елдердегі (ТДЖЕ) 104 млн оқушы меен табыс деңгейі орташа елдердегі (ТДОЕ) 59 млн оқушының оқу нәтижесіндегі алшақтық арты түседі. Ал қазір Адам капиталы индексіндегі табысы жоғары елдер мен орташа елдердегі орташа айырма 13%.

Мектептегі оқуды тоқтату мен білім беру сапасының төмендеуі одан кейін өмір бойғы өнімділік пен табыстың төмендеуіне алып келеді. Бұл макро деңгейге әсер етпей қоймайды. Егер бір жылда қосымша оқу кірісті шамамен 8-10%-ға арттыратын болса, оқушылар орта есеппен жылына оқу сағаттарының ширегін жоғалтатын. Ал оқу орындарын жабу кірістің тұрақты түрде  2–2,5%-ға кемуіне алып келеді.

Осы аталған факторлар әлеуметтік теңсіздік проблемасының шиеленісу  қаупін төндіреді.

Жоғарыда айтып кеткеніміздей, бақуат тұратын отбасының балалары онлайн оқу кезінде таршылық көрмей, тиімді білім ала алады. Яғни, олардың білім алу деңгейі бір маусымда төмендей қоймайды. Ал кедейлеу үйлердің балаларында жағдай керісінше.

Әлеуметтік жағынан аз қорғалған отбасының балалары неврологиялық дамуда кешеуілдеп, бала кезінен жанына түсетін жарақаттар санын көбейтіп алуы мүмкін. Олардың арасында еңбекке ерте араласатын балалар да, жасына жетпей жүкті болатындары да бар. Өмір бойына тапқан айлығы шайлығына жетпей жатады. Осындай күйзеліс күшейген кездері отбасында орнықты жағдайы жоқ балалар өзін қолдайтын, қамқорлық жасап қорғайтын күйдің жоқтығын ұғынып қиналады. Бұл күй олардың қалған өміріндегі бақуат өміріне деген сенім қалыптастыруына қатты әсер етеді.

Қашықтан оқимыз

Коронавирус пандемиясы білім саласындағы форматтарды қысқа уақыт ішінде қайта қарастыруға мәжбүр етті. Елдер цифрлық әдіспен қашықтан оқуға мүлдем дайын емес еді. Үздіксіз білім алуды жолға қойған көптеген мемлекет үлкен қиындықпен бетпе-бет келді. Пандемия салдарынан  191 елде мектептер жабылып, әлемдегі оқушылардың  90%-ына әсерін тигізді.  Олардың тең жартысының үйінде компьютер жоқ, 43%-ы интернетсіз отыр еді.

Мұндай теңсіздік көбінесе кірісі аз елдерде қатты байқалды. Сахараның оңтүстігіндегі Африка елдерінде  оқушылардың 89%-ының компьютері болмады, 82%-ының интернет қосатын жағдайы болмады. Бұл өңірде тіпті көптеген елді мекен ұялы байланыспен қамтылмаған болып шықты.

Ресейде үй шаруашылықтарының 69%-ында компьютер бар. Оқушылардың үштен бір бөлігі жеке компьютермен қамтылмаған. Ресей мектептерінде компьютер болғанмен, жеткілікті емес. Кейбір өңірлерде интернет мүлдем  қосылмаған.

Қазақстанда эпидемия бастала салысымен уақытша пайдалануға деп 250 мыңнан астам компьютер таратылғанмен, қашықтан оқуға көшу барысында 3 млн оқушының шамамен 700 мыңы (23%) компьютермен қамтылмаған болды. Техника алуды көбінесе әлеуметтік жағынан аз қорғалған отбасылардың жағдайы көтермейді. Сонымен қатар ерекше білім беруді қажет ететін балалар мен бастауыш сынып оқушылары тапшылық көрді.

Қазақстандағы ЮНИСЕФ басшысы  Артур ван Дизеннің айтуынша, Қазақстан цифрлық білім беруге дайын. Ол халықтың 78%-ында интернет бар, ұялы байланыс тарифтері «өте арзан», көптеген мектеп интернетпен қамтылған, елде цифрлы білім беру платформалары дамыған дегенді алға тартады.

Дегенмен интернет өңірлер бойынша ала-құла тартылған, сапасы да ауыз толтырып айтарлықтай емес, қашықтан білім беру сапасы да сын көтермейді. Аяқ астынан қашықтан оқып кетуге мұғалімдер де, балалар да дайын болмай шықты. ЮНИСЕФ мәліметтері бойынша, қашықтан оқуға көшу ең мықты деген мұғалімдердің өзіне ауыр салмақ салды. Олар күйзеліске түсіп, бар шаруаларын шатастырып алды.

ЖК, дағды және жүйке

Қашықтан оқуға көшкен елдердің бар проблемаларының басын біріктіріп көрейік.

Компьютер жоқтығы. Көптеген ел үшін ең басты проблеманың бірі – мектеп оқушыларын компьютермен қамтамасыз ету болды. Португалияда оқушылардың 20%-ында компьютер жоқ, ұялы байланыс қосылмаған болып шықты. Пошташылар балаларға қағазға басылған тапсырмаларды тасып, үй тапсырмасын мұғалімдерге жеткізіп берумен айналысты. Ұлыбританияда  ата-аналар планшет пен компьютермен балаларымызды қамтамасыз етпеді деп үкіметтің үстінен сотқа арыз түсірді.

Канаданың Калгариіндегі мектептер оқушыларды техникамен қамтамасыз етті. Нидерландыда да қажет еткен балалардың барлығына компьютер беріп, интернет қосып берді. Британ үкіметі әл-ауқаты төмен отбасылардың балалары оқуын қашықтан жалғастыруы үшін техника берді. АҚШ-тың Калифорния штатында 70 мыңнан астам ноутбук таратылады деп жоспарланған.

Ресей зерттеушілерінің айтуынша, мұқтаж жандарға компьютер тарату қауіпті іс, әрі популистік сипатқа ие десе де, білім беру жүйесі дамыған елдер үшін бұл қалыпты жағдай.

Мұғалімдердің дайын еместігі. РАНХиГС үздіксіз білім беру экономика орталығының директоры Татьяна Клячконың айтуынша, кез келген мұғалім қашықтан жұмыс істей алмайды. Ары кеткенде олар студенттерге электрон пошта арқылы тапсырмалар жіберіп, осындай параграфты, оқулықтарды оқып шығу немесе осындай мәселелерді шешу керек деп жазады.

Оқытуды жеңілдететін шаралардың бірі ретінде АКТ-ны қолдану қашықтан оқытуда шешуші рөл атқаратынына қарамастан, Еуропа мұғалімдерінің 16%-ы қашықтан оқытуда АКТ-ны пайдалану бойынша кәсіби білім алу қажет екенін атап айтты.

Америкалық 1247 мұғалім арасында жүргізілген сауалнама бойынша, олардың жартысынан көбі қашықтан оқытуды енгізуге дайын емес, 69%-ы оқушыларына құжаттар немесе параққа жазылған тапсырмаларды орындау үшін жіберетінін көрсетті.

Оқушылар мен мұғалімдер үшін стресс. Ұлыбританияда ата-аналар бүкіл бос уақытын сарп ететінін айтып шағым түсірген соң үй тапсырмасын беруді тоқтатты. Көптеген мұғалім күнделікті үй тапсырмасын орындау бала үшін стресс екенін айтады. Себебі балаладан үлкендерден талап етілетін көнбістік күту мүмкін емес.

АҚШ-та қашықтан оқу балалардың сабақтан қашып кетуін көбейтті. Көптеген оқушы пандемия кезінде қашықтан білім беру жүйесіне тіркелмей, сабаққа қатыспай, тапсырма орындамай кеткен. Әсіресе арнайы гаджеттермен қамтамасыз етуге жағдайы көтермейтін отбасылардың балаларында мұндай жиі кездесті.

Техникалық проблемалар. Қашықтан оқыту үшін тиісті инфрақұрылым жүргізіліп, білім беру платформалары күрделі болмауы керек. Мұндай талапты кез келген ел қамтамасыз ете алмады. Мысалы, Ресейдегі НАФИ сараптау орталығының мәліметі бойынша, мұғалімдердің 68%-ы білім беру жүйесінің қашықтан оқыу жүйесіне көшуге дайын емес екенін атап көрсеткен.

Министр Асхат Аймағамбетов елдегі білім беру жүйесіндегі кездескен басты проблемалардың бірі ретінде отандық IT платформалардың болмағанын алға тартты. Бір мезетте көп оқушы бас қосып сабақ өткізе алатын стриминг байланыс жоқтығы, цифрлық сауаттың аздығы және интернет арқылы білім алу барысында толыққанды бағдарламалық қамсыздандыру жоқтығы да кедергі болды дейді министр.

Әзірге кедей және алыс ауыл балалары үшін қашықтан оқу қол жетпес болып тұр. Бұл білім алудағы теңсіздікке әкеліп, кейіннен тұрмыстағы теңсіздікке соқтыратыны анық.

Не істеу керек?

Зерттеушілер білім берудегі қашықтық форматына көшу қажеттілігі мен жағдайды дамытудың әртүрлі нұсқасын қарастырады. Олардың барлығы білім берудің теріс салдары болуы мүмкін екенін көрсетеді. Барлық елдердегі күн тәртібінде қазір шығындардың ауқымын азайтатып, пандемия жағдайынан шығудың оңтайлы стратегияларын іздеу тұр.

Ұсынылған шаралардың бірі – жаңа  оқу жылындағы оқу күнтізбесін ұзарту. Лондон экономика мектебінің бағалауы бойынша, пандемия кезінде жоғалған әр аптаның орнын толтыру үшін аптасына екі сағаттан астам уақыт қажет.

Бір немесе бірнеше сынып оқушыларын ыңғайлы топтарға біріктіре отырып, қатар алып жүретін қосымша мұғалімдерді тарту қажет болуы мүмкін.

Аймақтар мен әлеуметтік-экономикалық топтар арасындағы теңсіздікті жою үшін білім берудің жаңа платформаларындағы бағдарламаларын барлық студент пен мұғалім сәтті пайдалана алатындай етіп жасау керек.

Теңсіздікті жою жөніндегі шаралардың бірі ретінде жалпы төмен нәтижелері бар, артта қалған мектептерге, сондай-ақ қолайсыз аудандардағы мектептерге нақты гранттар беруді қарастыруға болады.

Қазақстанда алдағы оқу жылында оқушылардың кем дегенде төрттен бір бөлігі қайтадан қашықтан білім алатын болады. Сондықтан қашықтан оқыту мүмкіндіктерін кеңейту, оның тұрақтылығын қамтамасыз ету, ерекше білім беру қажеттілігі бар балалар үшін инклюзивтілікті қамтамасыз ете отырып, білім беруді цифрландыру қажет.

Қолға алуға тиіс шаралар қатарына отбасылар мен мұғалімдердің ақпараттық технологияларды пайдалануы үшін техникалық құралдардың қолжетімділігін арттыру, байланыс сапасын арттыру және цифрлық оқу материалдарын әзірлеу үшін көрсетілетін қолдауды жақсарту жатады.

Шұғыл дайындалған бейне сабақтарды бүкіл оқу жылына арналған бейне сабақтардың тұтас сериясына ауыстыру, қашықтан оқыту жағдайында жұмыс істеу бойынша педагогтардың құзыреттілігін арттыру, мектептегі оқыту мәдениетін өзгерту, тиімді кері байланыс қалыптастыру жоспарлануда.

Компьютерлері жоқ, интернетке қолы жетпей отырған балаларды оқыту, білім беру алшақтығын жою туралы мәселе әлі күн тәртібінде жоқ. Келесі жылғы білім беру амалы қалай болатыны белгісіз. Келесі оқу жылы да қашықтан болуы мүмкін.

The post COVID-19 кезінде оқығандар: қашықтан оқу жеткілікті ме? appeared first on Ekonomist.

Бұл ай туралы толыққанды анализ жасауға әлі ерте, ол үшін толық статистика жарияланып, соған сай шенеуніктердің, кәсіпкерлердің және сарапшы мамандардың түсініктемесі берілуі керек.

Әзірге ТЖ 1 мамырға дейін ұзартылды, ал біз соңғы төрт аптаның билік, бизнес және халық үшін қандай болғанын қолда бар жария деректер негізінде саралап көрген едік.

Халықты қолдау

23 наурыз күні ҚР президенті Қасым-Жомарт Тоқаев карантиндік шектеу нәтижесінде кірісінен айырылған азаматтардың жекелеген топтарына тікелей төлем жасау туралы шешімін жариялады. Бұл негізінен ресми шағын, орта және ірі бизнеспен айналысатындар мен ТЖ режимі енгізілуіне орай кірісінен айырылғандарға қатысты еді. 31 мамыр күні көмекті қажет ететіндер тізіміне бейресми өзін-өзі жұмыспен қамтығандар да кірді.

Үкімет дайындаған кестеге сай, төлем Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорындағы қаржыдан, яғни ресми жұмыс істейтін жұмыскерлер жасаған төлемнен алынды. Ай сайынғы төлем 42 500 теңге деп белгіленді, бұл – ең төменгі жалақы мөлшері.

Әлеуметтік төлемді алу үшін алдымен электрондық цифрлық қолтаңба алып, содан кейін Телеграм-бот немесе Еңбек министрлігінің сайты арқылы өтініш беру керек болғандықтан, бұл сервистерді пайдаланушылар саны артып, желі дұрыс жұмыс істемеді. Кейбір өтініш тапсырушылар екі жақтан да өтініш бергендіктен, өтініштер саны артып, бұл да механизмнің жұмысына қосымша қиындық тудырды.

Еңбек министрлігі төлемді жүзеге асыру ережесін бірінші реттен-ақ дұрыс жариялай алмады, 2020 жылдың 3 сәуіріндегі нұсқаға 15 сәуір күні түзету енгізуге тура келді. Мемлекеттік жүйенің жұмысындағы қатеге орай әзірге нақты саны белгісіз адамның есепшотына ақша түсті. 2020 жылдың қаңтар-ақпан айларындағы табысы 500  мың теңгеден артық болған азаматтарға төлем берілмеді.

Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі Біржан Нұрымбетовтің айтуынша, 2020 жылдың 6 сәуіріне дейін өтініш берген 400 мың адамның ішінде шамамен 2 мыңға жуығының алғашқы екі айдағы кірісі 500 мың теңге және одан жоғары болған. «Бірақ ол азаматтар 16 наурыз күні ақшамыз жоқ, сондықтан 42 500 теңгені алуға құқылымыз деп шешкен. Мен мұны моральдық жағынан дұрыс емес деп есептеймін. Мұны бәріміз көріп отырмыз, сондықтан осы екі мыңға жуық азаматтан кешірім өтінемін, сіздер өтініш толтыруға уақыт кетірдіңіздер, бірақ алғашқы айда сіздерге 42 500 теңгені төлей алмаймыз», – деді министр.

Осының бәріне қарамастан, жүйе жұмысының жалпы тиімділігін табысты деп бағалауға болады. 16 сәуір күнгі дерек бойынша, ТЖ мерзімі кезінде кірісінен айырылуына байланысты әлеуметтік төлем алуға 6,0 млн ҚР азаматы өтініш білдірген (экономикалық жағынан белсенді тұрғындардың саны – шамамен 8,7 млн), осы күнгі мәлімет бойынша 3,8 млн адамға көмек тағайындалған.  

Шағын және орта бизнес

Күшейтілген карантиндік шектеу енгізілген басқа да әлем елдері сияқты Қазақстанда да ТЖ режимінің енгізілуі шағын және орта бизнес (ШОБ) саласында экономикалық белсенділіктің төмендеуіне алып келді.

Алматыда дағдарыс кезінде жеке кәсіпкерлердің 80%-ға жуығы жұмысын тоқтатқан, қаладағы ШОБ жұмыскерлерінің саны  266 мың адамға азайған.

Қазақстанда ШОБ негізінен қызмет көрсету саласында (70%) шоғырланған, дағдарыс салдарынан мейлінше зардап шеккен де солар. Бүгінде кәсіпкерлер кіріс жөнінен бизнесін әрі қарай қалай дамыту керектігін бағалай алмай отыр. Көрсетілетін қызметтің дені онлайн форматқа көшіруге келмейді.

Карантин енгізілгеннен кейін бөлшек сауда көлемі өткен жылдың сәйкес мерзімімен салыстырғанда 4,5%-ға төмендеген, азық-түлік емес сектордағы компаниялардың тауар айналымының түсуі 70%-дан 100%-ға дейін. Өңірлер бойынша ритейл көлемінің түсуі елдегі екі негізгі бөлшек сауда орталығына тиесілі: Алматы (минус 12,2%) және Нұр-Сұлтан (минус 21,9%).

Кәсіпкерлер қазақстандық бизнестің 30%-дан астамы банкротқа ұшырайды деп болжап отыр. «Атамекен» ҰКП жүргізген сауалнамаға сүйенсек, ең көп қысқарту туристік салаға тиесілі – 21%; тұратын орын мен тамақтану орындары бойынша қызмет көрсету саласында қысқарту 19% болса, білім беру саласындағы үлесі – 12%.

Дағдарыс және агроөнеркәсіптік кешенді дамыту

Көктемгі егіс жұмыстарының басталуына орай мемлекет саланы қолдауға қаржы бөлді, дағдарысқа орай көктемгі егіс жұмысын қаржыландыру көлемі 3 есеге дейін артып, 170 млрд теңгеге дейін жетті.

Дегенмен, дағдарыс кезінде фермерлер үшін ең үлкен проблема өткізу жүйесі, дағдарысқа орай қабылданған импорт пен экспорт өнімдері туралы шешім болғанын да айтқан жөн. Фермерлер үшін тұқым, тыңайтқыш, техника, қосалқы бөлшек алуға жол жабық болып отыр, бұл әсіресе осы мерзімде өте өзекті.

Көптеген өтініш нәтижесінде бұл мәселелер бақылауға алынып, ол жөнінде ел президенті айтты. Ауыл шаруашылығы министрлігі коронавирус егіс жұмысына әсер етпейді деп отыр.

Дағдарыс, ТЖ режимінің енгізілуі ауыл шаруашылығы саласындағы проблемаларды көрсетті. Соның ішінде жеке қосалқы шаруашылықтың (ЖҚШ) рөлі де бар, мұндай шаруашылықтар елдің азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз еткенімен, ірі агроқұрылымдармен салыстырғанда, мемлекет тарапынан қолдау алмайды.

Фермерлік шаруашылықтардың өкілдері президент Тоқаевқа өтінішпен шығып, азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету, жаппай жұмыспен қамту, мұнайдан түсетін валюталық түсімді тағам өнімдерін экспорттаудан түсетін табыспен алмастыру сияқты дағдарысқа қарсы іс-шаралар пакетін ұсынды. Фермерлер қазіргі қалыптасқан жағдай халықтың көптеген бөлігін экономиканың нақты секторына тарту керектігін көрсететінін баса айтты.

Дағдарыстан алатын сабақ

Дағдарыс бизнес саласындағы проблемалардың да бетін ашты. Президентке бизнесмендердің түрлі топтары өтінішпен шықты, соның ішінде елдегі өндірістік компаниялардың одақтары мен қауымдастықтары да бар. Жағдайды жақсы түсетін сала мамандары өздері қажет деп тапқан іс-шараларды белгілеп, бұл шаралар бизнестің тығырықтан аман шығуына ғана емес, болашақта табысты дамуына да жол ашады деп отыр.

Бизнесмендер ұсынып отырған іс-шаралардың ішінде өзіміздің тауар өндірушілерге басымдық беру мен оларды қорғау, олар ұсынатын өнімдерді мемлекеттің сатып алуы сияқты мәселелерге назар аударылып отыр.

«Қазақстанның сауда кәсіпорындары қауымдастығы», «Қазақстан тауар өндірушілері мен экспорттаушыларының одағы» сияқты ұйымдар мен басқа да бизнес саласы өкілдерінің пікірі бойынша, мемлекет дереу әрекет етіп, шұғыл шараларды қолға алудан гөрі, болашақ даму жоспарын жасауға назар аударуы керек, дағдарыстан кейінгі кезеңдегі дамуды анықтайтын стратегиялық шаралар кемінде бір-екі жылға есептеліп жоспарлануы тиіс. Жалпы алғанда, бизнес өкілдері пандемияның салдарымен күресті ұзақ мерзімге жоспарлау және жаһандық экономикалық дағдарысты есепке ала отырып, салық жүктемесін жеңілдету бойынша стратегиялық шешім қабылдау керектігін айтады.

Дағдарыс болашақта, елдің дағдарыстан кейінгі дамуы кезінде бизнес пен мемлекеттің өзара әрекеттестігі процедурасын жеңілдету, бұл ретте қазіргі заңнаманы, соның ішінде салық кодексін де қайта саралау өзекті екенін көрсетіп отыр. Дағдарыс келісім процедурасын қысқартудың аса маңызды екенін, сондықтан маңызды шешімдерді жедел қабылдаудың өзектілігін де көрсетеді.

Әлеуметтік көңіл-күй

Жұмыссыздық, бағаның күрт өсуі, карантинмен байланысты қалыпты өмір салтын өзгерту халықтың психологиялық жай-күйінің нашарлауына ықпал етеді. Осыған орай отбасылық ұрыс-керіс, отбасында әйелдерге күш көрсету жағдайлары артқанын соттар да айтып отыр.

Белгісіздікке орай азаматтардың бойынша үрей күшейгенін, олардың жеке кеңістігі өзгергенін психологтар да айтады. Қазақстандықтар тегін психологиялық көмек ала алатын Республикалық психикалық саулық ғылыми-практикалық орталығының арнайы сайтына күніне  3000 адам кіріп жүр екен.

Қылмыс артуы мүмкін деген де жорамал бар, соның ішінде AERC (Қолданбалы экономикалық зерттеулер орталығы) жүргізген Қазақстандағы 2009-2018 жылдардағы статистикалық деректерге анализ жасай отырып та осындай болжам жасауға болады. Атап айтқанда, нақты жалақының 3%-ға төмендеуі өлімнің 0,6%-ға, ұрлықтың 4,5%-ға артуына әкеп соғады.

Дағдарыс халық бұрын да айтып жүрген білім беру, денсаулық сақтау салаларындағы түйткілді мәселелерді қайтадан күн тәртібіне шығарады.

Пандемия және соған орай енгізілген төтенше жағдай халықтың әлеуметтік көңіл-күйінің нашарлауына да түрткі болып отыр. Халықтың айтарлықтай бөлігінің (кейбір деректер бойынша 30%-дан кем емес) дағдарысқа қатысты конспирологиялық теорияларға сүйенетіні де жағдайды қиындатып отыр. Дегенмен, мұндай жағдай дүниежүзінің барлық еліне тән екенін де ескеру керек. Олай болса, бүгінгі күні ең маңыздысы дағдарыстан тиісті сабақ алу, соның ішінде Қазақстан жағдайындағы ең бірінші сабақ – мемлекет қызметінің барлық саласында ашықтықты қамтамасыз ету, қоғам мен билік арасында тиімді қарым-қатынас құру.

The post Коронадағдарыс билікке, бизнеске және ҚР халқына қалай әсер етті: алғашқы нәтиже appeared first on Ekonomist.

Алайда, ашық дереккөзде тек өңірлер бойынша ғана емес, жалпы ел көлемінде әлеуметтік әлсіз топтардың кей категориясы туралы ақпарат жоқ.

Халықтың әлеуметтік әлсіз топтарына қатысты мемлекет ұсынатын қандай да бір мүмкіндіктер мен қызметтер туралы ұсынылған ақпарат та толық емес. Азаматтардың өзі бұл жағдайды қалай шешіп жүргенін, олардың ақпараттық жағынан қаншалықты хабардар екенін, тиісті көмекті қандай көлемде және қаншалықты сапалы алып жүргенін түсіну де қиын.

Әлсіз әлеуметтік топқа кімдер жатады?

Әлеуметтік жағынан әлсіз топқа белгілі бір жағдайларға байланысты үйінен, асыраушысынан немесе еңбек ету қабілетінен айырылған (туғаннан болмаған) азаматтарды жатқызады.

Кіріс тұрғысынан алғанда, әңгіме өмірлік жағдайының қиын болуына байланысты кірісі төмен немесе ешқандай ақша табуға мүмкіндігі жоқ азаматтар туралы.

Әлеуметтік әлсіз топтарға 1-кестеде көрсетілген азаматтар жатады.

1-кесте. ҚР азаматтарының әлеуметтік әлсіз топтары мен олардың саны

Дереккөз:ҚР ҰЭМ СК және басқа да мемлекеттік органдардың ашық дерек көздері

Екі категория бойынша деректер 2016 жылдың наурыз айындағы мәліметтерге сүйене отырып, шамамен алынды. Мәселен, толық емес отбасылар саны 460 мың отбасы болған екен. 2020 жылы олардың саны шамамен 540 мың болды деуге болады, соның ішінде ажырасу статистикасын да есепке алдық. Мемлекеттік немесе қоғамдық міндетті атқару барысында қаза болғандардың отбасы мүшелері шамамен 2 600 деп алдық, 2016 жылдың соңында олардың саны 2 412 болған.

Қазақстан халқының әлеуметтік жағынан әлсіз тобына жататындардың жалпы саны 5 млн адамнан астам, бұл – шамамен ел халқының ширегіне жуығы.

Жәрдемақы мен баспана

Халықтың әлсіз әлеуметтік топтарына қатысты саясат әр категория тұрғысынан алғанда әртүрлі, ол бірнеше бағыттан тұрады. Атап айтқанда, мемлекеттік бюджеттен бөлінетін төлем бар, оның өзі бірнеше деңгейден тұрады. Бұған қоса, білім беру және тұрғын үй саясатында белгілі бір жеңілдіктер бар, бірқатар медициналық қызмет түрі тегін көрсетіледі, бірқатар алым мен салықтан босатылады.

Тұрғын үй мәселесін шешу үшін 2019 жылдың маусым айында «Бақытты отбасы» мемлекеттік тұрғын үй бағдарламасы іске қосылды, ол бойынша 20 жылға 10%-дық алғашқы жарнамен жылдық мөлшерлемесі 2% жеңілдетілген ипотека беріледі. Сонымен қатар, әлеуметтік жағынан әлсіз топ өкілдеріне сатып алусыз әлеуметтік үйді жалға алуда басымдық беріледі.

2019 жылы елдегі әлеуметтік әлсіз топтардың ішінде мұқтаждардың саны 150 мың отбасынан астам болған.

Денсаулық сақтау саласындағы қызметке бірқатар қымбат медициналық процедура, көптеген дәрілік препараттар, стоматология қызметі және басқа да жеңілдіктер кіреді.

Дегенмен, әлеуметтік қамсыздандыру мәселесінде өңірлік фактордың да маңызы зор, көп нәрсе жергілікті бюджеттің мүмкіндігіне байланысты. Алматы және Нұр-Сұлтан қалаларында мүгедектер мен зейнеткерлердің санаторий-курорт жағдайында сауықтыру, түрлі даму және демалыс орталықтарына бару мүмкіндігі болса, өзге өңірлерде мұндай қызмет түрі көрсетілмеген.

Халықтың әлсіз әлеуметтік тобына жататындардың ішінде белгілі бір категориялар мемлекеттің тұрғын үй қорынан тұрғын үй алуға құқылы. Мүмкіндігі шектеулі адамдар тек үй алып қана қоймай, өздеріне мейлінше қолайлы үйді таңдауға құқылы, ол үйдің арнайы құралдар мен жүріп-тұруға бейімделген болуын да талап ете алады. Мүгедектерге тиесілі қызмет түрлері тізімінде толыққанды өмір сүру үшін қажетті инфрақұрылыммен қамтамасыз ету де бар.

Жетім балалар да кәмелеттік жасқа толғаннан кейін үй алуға құқылы.

Ақпарат тапшылығы

Халықтың әлсіз әлеуметтік топтарына қолдау көрсету шаралары мейлінше анық-қанық жазылғанымен, олардың іс жүзіндегі тиімділігі туралы айту өте қиын. ҚР бірінші президенті Нұрсұлтан Назарбаев 2018 жылы белгілеп берген халықтың әлеуметтік жағынан аз қорғалған топтарына қатысты атаулы әлеуметтік көмек жөнінде атқарушы органдардың ресми тәсілі туралы айтқаны да жағдайды қиындатып отыр.

Елдің әр өңірінде әлеуметтік әлсіз топтарды ұсынуды түсінудің өзінде қиындық кездеседі. Ашық дереккөзде ауыр созылмалы аурулардың кейбір түрімен ауыратын азаматтар саны туралы дерек жоқ, өңірлерге қатысты ақпаратты табу тіптен қиын. Мүгедектер туралы ақпарат бар болғанымен, өңір бойынша арнайы инфрақұрылымның бар-жоғы туралы ақпарат жоқ.

Еліміздің әр өңірінде халықтың әлеуметтік жағынан әлсіз топтарының әлеуметтік қамсыздандыру жағдайы әртүрлі, сондықтан олар алып отырған көмектің сапасы туралы айту қиын. Алматы мен Нұр-Сұлтан қалалары бойынша қажетті инфрақұрылымды дамыту мәселесіне назар аударылып отырғанымен, басқа өңірлерде бұл мәселеге қатысты ақпарат ұсынылмаған.

Еліміздің әр өңірінде қажетті инфрақұрылыммен қамтамасыз ету деңгейін білу үшін бірыңғай ресурс, интерактив тақта керек, мұндай мәлімет мүгедектер бойынша ғана емес, қарттарға, ауыр дертке шалдыққандарға қатысты да болғаны жөн. Мұндай ресурс халықтың әлеуметтік жағынан әлсіз тобына жататын азаматтары үшін де қажет, жағдайды түсіну үшін, ұсынылып отырған мүмкіндіктер туралы құлағдар болып отыру үшін де керек.

Сонымен бірге, халықтың әлеуметтік жағынан әлсіз топтарына қолдау көрсету саласындағы жағдайды жәй ғана түсіну үшін де ақпарат алудың күрделі екенін атап өткен жөн. Әлеуметтік көмек алатын категория саны – 11, олардың әрқайсы бойынша мемлекет жүзеге асырып отырған барлық қолдау түрі көрсетілген бірыңғай тізім болуы керек және оның халыққа түсінікті тілде жазылуы маңызды.

The post Қазақстанда халықтың әлеуметтік жағынан әлсіз топтарымен қалай жұмыс істейді? appeared first on Ekonomist.

«Сауалнама немесе онлайн дауыс беру нәтижесінде тұрғындардың 30%-ы қала немесе ауыл әкімінің жұмысын тиімсіз деп бағаласа, бұл Президент әкімшілігі тарапынан арнайы комиссия құруға негіз болады, ол комиссия мәселені жан-жақты зерттеп, тиісті ұсыныстарды көрсетеді», – деді мемлекет басшысы.

Бүгінгі мақалада көтеріліп отырған мәселенің саяси жағын емес, бастаманы жүзеге асыру барысында туындауы мүмкін техникалық мәселелерді сөз етпекпіз. Аталған форматтың артықшылығы қандай, кемшілігі неде? Бұл әдісті саяси шешім қабылдауда қолдану қаншалықты орынды?

Әлеуметтанушылар кездесетін қиындық

Қоғамдық пікірді анықтау үшін сауалнама жүргізуде қолданыла алатындай мәліметтер алу үшін ең бірінші кезекте процесті жүргізудің, яғни қоғамдық пікірді зерттеудің басты шарттары орындалуы тиіс. Әңгіме зерттеуге қатысушылардың деректерін жасырын сақтауды және жалпы жиынтықтың іріктелген жиынтық жауапқа сәйкес келуін қамтамасыз ету жөнінде. Яғни, азаматтардың зерттеуге арнайы іріктеу бойынша қатысуы маңызды. Ал егер ұсынылып отырғандай, бағаны белгілі бір сайттың қолданушылары беретін болса, таңдауда айтарлықтай қателікке жол берілуі мүмкін. Мұндай нұсқа сауалнамаға қатысушыларға әкімдік немесе басқа да бақылаушы органдар тарапынан қысым жасалуына және басқа да манипуляцияға алып келеді.

Репрезентативтік іріктеуді қамтамасыз етудің маңыздылығын түсіндіру кезінде үнемі айтылатын ең үлкен қателікті еске түсіріп көрелік. Америкалық «Әдеби дайджест» журналы 1936 жылы АҚШ-тағы кезекті президентік сайлауға қатысты көпшіліктің пікірін білу үшін сауалнама жүргізеді, алайда сауалнамаға қатысушылардың көптігіне қарамастан, нәтижеден қателеседі. Өйткені сауалнама тіркелген автокөлік иелері мен телефонды пайдаланатын тұрғындар арасында жүргізілген, олардың табысы ел халқының басқа бөлігімен салыстырғанда жоғары болған.

Қазақстан Республикасының барлық аймағында аймақ басшыларын қызықтыратын ақпаратты жинақтаумен айналысатын ақпараттық талдау қызметтері мен орталықтары бар. Тек зерттеу барлық жерде бірдей тұрақты жүргізілмейді, сонымен бірге методологиялық және әдістемелік база деңгейі жеткілікті емес және өлшемнің тәуелсіз болуы сынды маңызды шарт есепке алынбайды. Сауалнама түрінде бағалау кезіндегі кедергі келтіретін жайт ретінде объективті бағалауға қол жеткізудің қиындығы айтылады, анонимдік сақталады дегеннің өзінде де сұрауға қатысушылардың көбі ықтимал салдарын ойлап, пікірін ашық білдіруден қашады.

Субъективті сипаттағы қиындық

Жергілікті билікті тұрғындардың пікірі негізінде бағалау кезіндегі қиындық қатарында азаматтардың, яғни сауалнамаға қатысушылардың субъективті бағалау ықтималдығы бар екені айтылады. Басқарудың объектісі де, субъектісі де адам екенін ескерсек, объективті жағдайларды ғана емес, субъективті сипатты да есепке алған жөн, соның ішінде билік органдарының қызметін әлеуметтік-психологиялық тұрғыда бағалау маңызды рөлге ие. Әртүрлі фактордың ықпалымен (бұрынғы сәтсіз тәжірибе, жергілікті әкімшілік өкілдеріне жеке ренішінің болуы, қызғаныш) әдейі төмен баға қойылуы мүмкін. Сондай-ақ халықтың бағалауына қандай да бір мүдделі саяси күштердің әрекеті әсер етуі мүмкін.

Сауалнама кезінде қатысушы азаматтардың өзіне де мән беру керек, соның ішінде олардың құқықтық сауатына, белсенді азаматтық ұстанымына және жалпы азаматтық қоғам мәдениетінің деңгейіне назар аударған жөн. Қоғамдық пікірге мониторинг жасау нәтижесінің объективті болуына, бағалау кезінде респонденттердің объектілерді ауыстырып алмауына, жалпы тұрғындардың құқықтық сауатын дамытуға қол жеткізу үшін бұл өте маңызды.

Ақпараттық сауатпен байланысты қиындық

Азаматтардың аймақта жүзеге асып жатқан қандай да бір жобалар туралы хабардар болу-болмауы да маңызды проблема. Азаматтар жергілікті билік органдарының нәтижелі және тиімді жұмыс істеп жатқанын дәл бағалай ала ма? Олар жергілікті биліктің құзыреті мен өкілеттігі туралы жеткілікті деңгейде біле ме?

Жергілікті билік органдары қызметінің тиімділігін жұмсалған ресурстың (қаржы, еңбек, ақпарат және тағы басқа ресурстар) мақсатты жұмсалуының есептік арақатынасы мен аймақтық басқару нәтижесіне қарап анықтайды. Алайда, азаматтар шын мәнінде шығын көлемі (бюджет, кадр және басқа да шығындар), сонымен бірге жергілікті билік жүргізіп отырған саясаттың тиімділігін толыққанды түсінгенін көрсететін параметрлер мен көрсеткіштер туралы не біледі?

Басқарудың нәтижелі болуы немесе билік ету және басқару нәтижесінде алға қойған мақсаттарға қол жеткізу критерийі бойынша бағалауға қатысты да осыны айтуға болады (мысалы, облыстың сол жылдағы дамуының стратегиялық бағыттарына қол жеткізу). Нәтижелілікті бағалаудың маңызды бастапқы шарты – азаматтардың күтілетін нәтижеден хабардар болуы, яғни түрлі стратегия, бағдарлама, жоба, атқарушы биліктің жекелеген шешімдері туралы білуі.

Азаматтар сауалнамаға жауап беру кезінде жүзеге асып жатқан жобалардың қызметі мен оның дамуы тек болашақта ғана көрінетінін ескере ме? Сондықтан тиімділікті бағалауда тек нәтижеге ғана емес, сол сәттегі қол жеткен нәтиже мен қызмет сапасына да мән берген дұрыс.

Азаматтардың жергілікті биліктің өкілеті мен құзыреті, бағалау нысаны туралы толыққанды хабардар болмауын да осындай қиындықтар қатарына жатқызуға болады. Респонденттердің көпшілігі жергілікті және орталық атқарушы билік органдары арасындағы өкілеттік пен айырманы түсіне бермейтіні де айрықша назар аударуды қажет етеді, ал баға жалпы бір салаға және оның инфрақұрылымына қойылады. Мұны білу айрықша маңызды, өйткені жергілікті билік қызметінің айтарлықтай бөлігі орталықтан реттеледі.

Шешім бе, мәселе ме?

Жоғарыда айтылған мәселелердің барлығын есепке алатын болсақ, қазіргі Қазақстан қоғамында жергілікті билік қызметінің тиімділігін анықтау үшін сауалнама әдісін қолдану шешім дегеннен гөрі түйткілді мәселе деген қорытынды жасауға болады.

Бұл бастама бюджеттен қосымша шығын шығуына әкеп соққанымен, көздеген нәтижеге жеткізеді деу қиын, керісінше, қоғамды биліктен алшақтатуы мүмкін.

Ұзақмерзімді перспектива тұрғысынан қарасақ, әлеуметтік сауалнама жүргізу «стратегиялық мінез-құлық» қаупін тудыруы мүмкін. Мұндай мінез-құлық қызмет қарқынының өсуіне алып келгенімен, түпкі нәтиже жақсара қоймайды. Бұл стратегияны шартты түрде «беткі қаймағын сылып алу» деп бағалауға болады. Тиімділікті көрсететін жекелеген көрсеткіштерге мейлінше назар аудару үздік нәтижеге қол жеткізуге кедергі келтіреді. Сондықтан тиімділікті бағалау критерийлері мен көрсеткіштері жүйесіне жобалау кезінде «стратегиялық мінез-құлықтың» пайда болуы мүмкін екенін ескеру керек, оның туындау ықтималдығын да алдын ала тап басып біліп, соған сай индикаторлар жүйесіне тиісті өзгеріс енгізіп отыру керек.

Әлемдік тәжірибеге сүйенсек, сауалнама тиімділікті бағалайтын маңызды құралдардың бірі, соның ішінде жергілікті билік қызметінің тиімділігін анықтауға да мүмкіндік береді. Азаматтардың өзі тұратын аймақтағы басшылықтың қызметін «өзінен өткізе отырып» бағалау мүмкіндігінің болуы бұл тәсілдің артықшылығын көрсетеді. Жергілікті билік қызметінің тиімділігін бағалаудың бұл әдісін Қазақстанда да пайдалануға болады. Бірақ, бұл әдісті пайдалану кезіндегі кері байланыс барысында туындайтын қиындықтың барлығы мұқият есепке алынуы тиіс.

Азаматтар жергілікті биліктің нақты қандай жұмысын бағалайтыны, олар бағалайтын әкімдердің нақты қай салаға жауап беретіні туралы жан-жақты хабардар болуы тиіс, сонымен бірге облыстағы қандай да бір басшының ол қызметте қанша уақыттан бері отырғанын да ескеруі тиіс. Алынған деректерді пайдалану үшін алынатын мән зерттеу жүргізу үшін қажетті методологиялық және әдістемелік базаны тиісті деңгейде қамтамасыз етуге және өлшемнің тәуелсіз болуына қол жеткізуге де мүмкіндік береді.

Субъективтіліктен және манипуляция қақпанына түсіп қалудан аулақ болған жөн. Сондықтан да зерттеушілердің көпшілігі интегралдық (жалпы) бағалау жүйесін дұрыс көреді, мұндай бағалау халықтың қанағаттану деңгейін өлшеп қана қоймай, қосымша сан және сапа көрсеткіштерін де ұсынады. Интегралдық бағалау кешенді бағалау негізінде жүзеге асуы тиіс, онда статистикалық көрсеткіштер негізіндегі салыстырмалы анализ, критерийлер бойынша эксперттің бағасы, тұрғындардың жекелеген жайттар мен жалпы мәселелер бойынша қанағаттану деңгейі көрсетіледі.

Көп жағдайда аймақтағы жағдайды қадағалап отырмайтындықтан, эксперттер де субъективтілікке жол беруі мүмкін. Сондықтан аймақтағы жағдайды жақсы түсінетін, кәсіби біліктілігі жоғары сарапшыларды таңдап алудың да маңызы зор.

Институционалды тиімділікті көрсететін интегралдық көрсеткіш сан мен сапа көрсеткіштерін біріктіріп, субъективті және объективті факторларды есепке алып, басқару қызметінің мақсаты мен құралдарының арақатынасын көрсетіп, сонымен бірге қысқа мерзімдегі нәтиже мен шешім қабылдау және оны жүзеге асырудың болашақтағы әлеуметтік салдары туралы қорытынды жасауға мүмкіндік береді.

The post Жергілікті биліктің жұмысын бағалау: сұрақ көп, жауап жоқ appeared first on Ekonomist.