Әлеуметтік сақтандыру саясаты жақында ғана өзгеріске ұшырады. 2019 жылғы 26 желтоқсанда Қазақстанда әлеуметтік сақтандыру туралы жаңа заң қабылданды, ол 2020 жылдан бастап күшіне енді.

Әлеуметтік төлемдер тізбесінде әртүрлі жағдайға арналған төлемдер қарастырылған. Оның ішінде:

– еңбекке жарамсыз болып қалған жағдайдағы  жәрдемақы;

– асыраушысынан айырылған жағдайда берілетін жәрдемақы;

– жұмысынан айырылған жағдайда берілетін жәрдемақы (жұмыссыздық жәрдемақысы);

– жүктілік  және босану, жаңа туған баланы (балаларды) асырап алуға байланысты табысынан айырылған жағдайларда төленетін әлеуметтік төлем;

– бала бір жасқа толғанға дейін оның күтіміне байланысты табысынан айырылған жағдайда төленетін әлеуметтік төлем.

Еңбекке жарамсыз болып қалған жағдайдағы  жәрдемақы

Жәрдемақы сомасы = (соңғы 2 жылдағы жалақының немесе табыстардың орташа айлық мәнінен өтініш берген кездегі ең төменгі жалақы мөлшерінің 55%-ын алып тастағанда)

* табысты алмастыру коэффициенті * еңбек ету қабілетінен айырылу коэффициенті * әлеуметтік сақтандыру жүйесіне қатысу өтілінің коэффициенті.

Коэффициенттар жайы осы формулада көрсетіледі.

Табысты алмастыру коэффициентінен бастайық. Заңның өзінде бұл коэффициент әлеуметтік төлем алатын тұлғаның басына түсуі мүмкін тәуекел дәрежесін көрсетеді. Атап айтқанда, мүгедектік жағдайында бұл коэффициент 0,6-ға тең. Басқаша айтқанда, өмірдегі  белгілі бір кенеттен болатын қатерді субъектив қабылдау неғұрлым жоғары болса, коэффициент соғұрлым жоғары болады.

Еңбекке жарамсыздық коэффициенті 0,3-тен 1,0-ге дейінгі мәндерді қабылдайды. Бұл медициналық қорытындыға, әлеуметтік сақтандыру төленетін тұлғаға байланысты. Жәрдемақы алуға өтініш білдірген әрбір адам үшін коэффициент денсаулық жағдайына байланысты өзгеріп отырады. Ол: ауру неғұрлым ауыр болса – коэффициент соғұрлым жоғары болады, яғни төлем мөлшері жоғары болады деп көрсетіледі.

Міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесіне қатысу өтілінің коэффициенті  әлеуметтік сақтандыру қорына тұлғаның төлем ұзақтығын ескереді. Адам әлеуметтік сақтандыру қорына неғұрлым ұзақ төлем жасаса, соғұрлым ол үлкен коэффициентке ие бола алады және төлем соғұрлым көп болады.

Шегерімдердің ұзақтығына байланысты коэффициенттер бөлімдері төмендегі кестеде көрсетілген.

1-кесте. Еңбек өтілінің коэффициенті

Белгілі бір жағдай үшін жәрдемақы мөлшерін есептеуге тырысайық.

Сарымсақ Картопұлы 2 жыл жұмыс істеді, содан кейін оған күрделі диагноз қойылып, еңбек қабілетін 30%-ға айырды. Еңбек еткен алғашқы  жылында Берік айына 150 мың теңге, екінші жылы 200 мың теңге тапқан. Осы екі жылдың ішінде ол әлеуметтік сақтандыру аударымдарын үзбей төлеп отырды.

Орташа айлық кірісті табайық.

Егер адам 1 жыл 150 мың табыс, содан кейін 1 жыл 200 мың табыс тапса, онда орташа мән:

(150 000 теңге*12 ай + 200 000 теңге*12 ай)/24 ай = 175 000 теңге.

Шыққан мәннен ең төменгі жалақының 55%-ын алып тастаймыз, ол қазіргі уақытта 42 500 теңге:

175 000 теңге – 42 500 теңге*0,55 = 151 625 теңге.

Алынған мәнді табысты алмастыру коэффициентіне көбейтеміз (еңбек ету қабілетінен айырылған жағдайда ол 0,6):

151 625 теңге*0,6 = 90 975 теңге.

Шыққан мәнді еңбек ету қабілетінен айырылу коэффициентіне көбейтеміз (біз адамның еңбек қабілетін 30%-ға жоғалтқанын есімізде сақтаймыз):

90 975 теңге*0,3 = 27 293 теңге

Шыққан мәнді қатысу өтілінің коэффициентіне көбейтеміз (Сарымсақ әлеуметтік қорға екі жыл немесе 24 ай аударым жасап отырды. Кестені қарап бұл коэффициент 0,85-ке тең екенін ұғамыз):

27 293*0,85 = 23 199 теңге.

Соңғы шыққан сома Сарымсақ Картопұлы үшін ай сайынғы төлемді білдіреді.

Асыраушысынан айырылғандағы жәрдемақы

Жәрдемақы сомасы = (соңғы 2 жылдағы жалақының немесе табыстардың орташа айлық мәнінен өтініш берген кездегі ең төменгі жалақы мөлшерінің 55%-ын алып тастағанда)

* кірісті алмастыру коэффициенті * асырауындағылар санының коэффициенті * әлеуметтік сақтандыру жүйесіне қатысу өтілінің коэффициенті.

Асыраушысынан айырылған жағдайда табысты алмастыру коэффициенті де 0,6, ал біз өткен мысалда әлеуметтік сақтандыру жүйесіне қатысу коэффициентінің шкаласымен таныстық.

Асырауындағылар санының коэффициенті қайтыс болғанға дейін міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесіне қатысушы болған асыраушының қолына қараған адамдардың санына байланысты айқындалады

2-кесте. Асырауындағылар санының коэффициенті

Біз материалымызда ешкімді өлтіргіміз келмейді. Сондықтан біздің кейіпкеріміз Сарымсақты параллель ғаламда жүрген кезінде галактиканы империялық қысымнан құтқару үшін бөтен ғаламшарлық азаматтар белгісіз уақытқа ұрлап кеткен деп елестетіп көрейік. Сонымен қатар, Қазақстанда Сарымсақ Картопұлы хабар-ошарсыз кеткен болып саналады.

Сарымсақтың артында 3 асыранды қалды – тиісінше, асырауындағылар санының коэффициенті 0,8-ге тең. Ол жоғалғанға дейінгі соңғы 24 айда әлеуметтік сақтандыру қорына жасырмай ақша аударып отырған. Тиісінше қатысу өтілінің коэффициенті 0,85. Сарымсақтың табысы бұған дейінгі мысалдағыдай болды делік. Бұл өмірде Сарымсақтың денсаулығы жақсы еді.

Ендеше, Сарымсақтың асырандылары қандай жәрдемақы ала алады?

Орташа айлық жалақыны табамыз.

Егер адам 1 жыл 150 мың табыс тапса, содан кейін 1 жыл 200 мың табыс тапса, онда орташа мән төмендегідей болады:

(150 000 теңге*12 ай + 200 000 теңге*12 ай)/24 ай = 175 000 теңге.

Шыққан мәннен ең төменгі жалақының 55% алып тастаймыз, ол қазіргі уақытта 42 500 теңге:

175 000 теңге – 42 500 теңге*0,55 = 151 625 теңге.

Алынған мәнді табысты алмастыру коэффициентіне көбейтеміз (асыраушысынан айырылған жағдайда ол 0,6):

151 625 теңге*0,6 = 90 975 теңге.

Алынған мәнді асырауындағылар санының коэффициентіне көбейтеміз (шарт бойынша асырауындағылар үшеу. Тиісінше, коэффициент 0,8-ге тең):

90 975 теңге*0,8 = 72 780 теңге.

Шыққан мәнді әлеуметтік сақтандыру жүйесіне қатысу өтілінің коэффициентіне көбейтеміз (Сарымсақ әлеуметтік қорға екі жыл немесе 24 ай аударым жасап отырды. Кестені қарап бұл коэффициент 0,85-ке тең екенін ұғамыз).

72 780*0,85 = 61 863 теңге

Соңғы сома Сарымсақтың асырауындағы адамдар үшін ай сайынғы аударым болады.

Жұмыстан айырылған жағдайдағы жәрдемақы

Оны жұмыссыздық бойынша жәрдемақы деп те атайды.

Жәрдемақы сомасы = (соңғы 2 жылдағы жалақының немесе табыстардың орташа айлық мәні) * табысты алмастыру коэффициенті * әлеуметтік сақтандыру жүйесіне қатысу өтілінің коэффициенті.

Жұмыссыз қалған жағдайда жәрдемақыны есептеу формуласында ең төменгі жалақының 55%-ын аламыз деген бөлім болмайды. Сондай-ақ табысты алмастыру коэффициенті 0,6 емес, 0,4 болады. Алайда, келесі шектеулер бар: міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесіне қатысушыға жұмыссыздық бойынша төлемдер әртүрлі етіп тағайындалады.

3-кесте. Жұмыссызға берілетін жәрдемақыны есептеу

Басқаша айтқанда, адам ресми түрде неғұрлым ұзақ жұмыс істесе, соғұрлым жұмыссыздық бойынша ұзақ уақыт жәрдемақы алады.

Сарымсаққа қайта оралайық. Бөгде ғаламшарлықтар оны ұрламапты, бар болғаны жұмыста қысқартуға ұшырады делік. Басқаша айтқанда, адам ресми түрде неғұрлым ұзақ жұмыс істесе, соғұрлым ұзақ уақыт жұмыссыз ретінде жәрдемақы алады. Ол өзінің еңбек жолындағы бірінші жылында 150 мың теңге, ал екінші жылы 200 мың теңге алды. Сарымсақтың қолына қанша жәрдемақы тиетінін есептейік.

Орташа айлық кірісті табайық.

Егер адам 1 жыл 150 мың табыс тапса, содан кейін 1 жыл 200 мың табыс тапса, онда орташа мән төмендегідей болады:

(150 000 теңге*12 ай + 200 000 теңге*12 ай)/24 ай = 175 000 теңге.

Алынған мәнді табысты ауыстыру коэффициентіне көбейтеміз (асыраушысынан айырылған жағдайда ол 0,4):

175 000 теңге *0,4 = 70 000 теңге.

Шыққан мәнді әлеуметтік сақтандыру жүйесіне қатысу өтілінің коэффициентіне көбейтеміз (Сарымсақ әлеуметтік қорға екі жыл немесе 24 ай аударым жасап отырды. Кестені қарап бұл коэффициент 0,85-ке тең екенін ұғамыз).

70 000 теңге*0,85 = 59 500 теңге.

Соңғы сома Сарымсақ үшін жұмыссыздық бойынша ай сайынғы жәрдемақы болады. Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорына (МӘСҚ) екі жыл қаржы аударғаны ескеріліп, ол үш ай бойы жәрдемақы ала алады.

Жүктілік және босану, жаңа туған баланы (балаларды) асырап алуға байланысты табысынан айырылған жағдайларда төленетін әлеуметтік былай осылай есептеледі.

Жәрдемақы сомасы = (соңғы 12 айдағы жалақының немесе табыстардың орташа айлық мәні) * еңбекке жарамсыздық күндері санының коэффициенті.

Еңбекке жарамсыздық күндері санының коэффициенті еңбекке уақытша жарамсыздық парағы берілген күндер санын күнтізбелік 30 күнге бөлу арқылы есептеледі.

Формуладан бұл жағдайда орташа табыс ретінде соңғы 2 жылдағы емес, соңғы 12 айдағы ескерілетінін көруге болады. Сондай-ақ, біз табысты алмастыру коэффициенттері мен әлеуметтік қорға қатысу өтілінің жоқ екенін көреміз.

Сарымсаққа оралайық. Басқа ғаламшарға барғанда Сарымсақ жынысын өзгерту үшін операция жасап, көп ұзамай жүкті болып, дүниеге бала келді дедік. Мысалы, оған 50 күнге еңбекке жарамсыздық парағы беріліпті-мыс.

Орташа айлық кірісті табайық:

(200 000 теңге*12 ай)/12 ай = 200 000 теңге.

Еңбекке жарамсыздық күндері санының коэффициентін табамыз:

50/30 = 1.666667.

Орташа айлық табысты еңбекке жарамсыздық күндері санының коэффициентіне көбейтеміз:

200 000 теңге*1.6666667 = 333 333 теңге

Соңғы сан – Сарымсақтың жәрдемақысы.

Бала күтіміне байланысты төлемдер

Қазақстанда бір жасқа толғанша бала күтіміне байланысты табыстан айырылған жағдайдағы әлеуметтік төлем қарастырылған.

Жәрдемақы сомасы = (соңғы 2 жылдағы жалақының немесе табыстардың орташа айлық мәні) * табысты алмастыру коэффициенті.

Мұндай төлем тағайындалған жағдайда табысты алмастыру коэффициенті 0,4-ке тең. Орташа табыс соңғы екі жыл деп есептелетінін ескеріңіз. Бұл әлеуметтік төлем баланың тууы туралы куәлігі бойынша бала бір жасқа толғанша бір жыл бойы ай сайын төленеді.

Сарымсақтың қолына тиетін соманы табайық.

Орташа айлық кірісті табайық.

Егер адам 1 жыл 150 мың табыс тапса, содан кейін 1 жыл 200 мың табыс тапса, онда орташа мән мынадай болады:

(150 000 теңге*12 ай + 200 000 теңге*12 ай)/24 ай = 175 000 теңге.

Шыққан соманы табысты ауыстыру коэффициентіне көбейтіңіз:

175 000 теңге*0,4 = 70 000 теңге.

Бұл – Сарымсақтың жәрдемақысы.

Алайда, заң бойынша шек бар. Ол: «Бала бір жасқа толғанға дейін оның күтіміне байланысты табысынан айырылған жағдайда төленетін әлеуметтік төлемнің ең жоғары мөлшері әлеуметтік төлемге құқық туындаған күні республикалық бюджет туралы заңда белгіленген ең төмен жалақының 7 еселенген мөлшерінің 40%-ынан аспауы тиіс».

Шағын нюанс. Егер Сарымсақ біздің барлық мысалымызда бірыңғай жиынтық төлемді (БЖТ) төлеуші болып отырса, онда МӘСҚ-ға аударымдар жүргізілген табыс ең төменгі жалақы деңгейінде белгіленеді.

The post Әлеуметтік жәрдемақы көлемін қалай белгілейді? appeared first on Ekonomist Media.

Ең төменгі күнкөріс деңгейі

Сіз бен біз кедейлік тақырыбын ашып жазған кезде осы терминмен таныстық. Ең төменгі күнкөріс деңгейі: мөлшері бойынша ең төменгі тұтыну себетінің құнына тең, бір адамға қажетті ең төменгі ақшалай кіріс екенін есімізде сақтаймыз.

Инфляция туралы материалдан тұтынушылық себет туралы білеміз. Бұл себетті тұтыну бағасының индексін есептеу үшін қолдандық. Тұтыну себеті – лайықты өмір сүру үшін тауарлар мен қызметтердің ең аз жиынтығы.

Тұтыну қоржынында азық-түлік, коммуналдық қызметтер, көлік, медициналық, білім беру тауарлары мен қызметтерді қамтитын 12 негізгі бөлік бар. Тауарлар мен қызметтер жиынтығы дәрігерлердің, әлеуметтанушылардың және басқа ғалымдардың ұсыныстарын ескере отырып жасалады. Бұл себетті құрастыру кезінде денсаулықты және әлеуметтік өмірді сақтау үшін калориялардың, ақуыздардың, көмірсулардың, майлар мен дәрумендердің орташа қажетті саны ескеріледі.

Демек, күнкөріс минимумы  –  тұтыну қоржынының құнын жабатын белгілі бір ақша сомасы. Бұл – елдің әлеуметтік саясатына әсер ететін өте маңызды көрсеткіш. Мысалы, Қазақстанда кедейлік шегі ең төменгі күнкөріс деңгейінің 70%-ы ретінде белгіленген.

Ең төменгі жалақы

Толық жұмыспен қамтылған, белгілі бір күнкөріс деңгейі бар елде тұратын адам өз еңбегі үшін ең аз дегенде күнкөріс минимумын жабатын мөлшерде ақы алуы керек деп болжау қисынды болар еді. Бүкіл әлемдегі экономистердің көзқарасы екіге бөлінді: ең төменгі жалақыны белгілеу саясатын қолдайтындар және осы бастамаға қарсылар.

Ең төменгі жалақыға қарсылардың уәждерінің бірі – егер сұраныс болса, ұсыныс болады. Белгіленген минимумнан төмен ақыға жұмыс істеуге дайын адамдардың барлығы жұмысқа орналаса алмайды, өйткені заң жұмыс берушілерге осындай төмен жалақыны төлеуге рұқсат етпейді. Нәтижесінде, белгіленген минимумнан төмен жалақы үшін жұмыс істеуге келіскен барлық жұмыс күші көлеңкелі табыс түріне кіреді. Көлеңкеде, біз білетіндей, халықтың әлеуметтік осал топтары одан да осал болып кетеді.

Алайда, ең төменгі жалақыны енгізу саясатын қолдайтындар көбінесе жұмыс берушілер монопсониялық күшін көрсете бастайды деп санайды.

Монопсония – нарықта жалғыз жұмыс беруші болып, оның кез келген жалақыны белгілей алуы.Өйткені адамдар жұмыс істейтін жер жоқ.

Халықты әділетсіз қанаудан қорғау үшін ең төменгі жалақыны енгізу қажет.

Бірақ басқа елдердегі сияқты Қазақстанда да компаниялар қызметкерлермен ең төменгі жалақы көрсетілген еңбек шартын жасасатын жағдайлар болады. Бірақ іс жүзінде бұл қызметкерлер шартта көрсетілгеннен аз алады. Басқалары, жоғарыда айтылғандай, көлеңкелі экономика құрады. Бұл – ең төменгі жалақы саясатының тиімділігі туралы сөз еткеніміз. Осындай жағдайға қарамастан, мұндай заңның болуы қызметкерлерге заңды жолды қолдана отырып, өз хақы үшін күресуге мүмкіндік береді.

Алайда, біз бұл полемикаға терең үңілмейміз. Сіз бен біз әлеуметтік мемлекетте өмір сүріп жатырмыз, яғни мемлекет халықты қолдауға міндеттеме алған. Ең төменгі жалақыны белгілеу әлеуметті қолдауға бағытталған саясатқа жатады. Анығырақ айтқанда, халықтың ең әлсіз тұсы.

Сонымен:

Ең төменгі жалақы – ең жеңіл (қарапайым) жұмыстарды орындайтын және ақысына өмір сүруді қамтамасыз ету үшін қажетті әртүрлі тауарлар, қызметтер және басқа да игіліктер жиынтығының ең аз мөлшеріне қол жеткізуге мүмкіндік беретін ақшалай төлемдердің мөлшерін айқындайтын әлеуметтік норматив.

Бұл анықтамадан сіз бен біз ЕТЖ ең төменгі күнкөріс деңгейінен төмен белгіленбейтінін түсінеміз. Әрбір еңбек лайықты түрде бағалануы тиіс. Адам өзінің жалақысына өзін лайықты өмірмен қамтамасыз етуі керек деген сөз.

Кестеге назар аударсаңыз, одан Қазақстанда ең төменгі жалақы ең төменгі күнкөріс деңгейі деңгейінде белгіленгенін және тек 2019 жылы ең төменгі жалақы ең төменгі күнкөріс деңгейінен жоғары болғанын көруге болады.

Төменгі есептік көрсеткіш

Сіз бен біз көзіміз ашық адамдармыз және инфляция немесе бағаның тұрақты өсуі туралы ұғымды білеміз. Енді сізге жаңа құрылған мемлекеттің тізгіні берілді және заңдар ойлап табуыңыз керек деп елестетіп көріңіз. Сіз ата заңның жобасын сызып, қылмыстық және азаматтық құқықты қолға алдыңыз. Мұнда сіз айыппұлсыз заң болмайтынын түсінесіз. Адамның табиғаты соған итермелейді.

Бірақ не істеу керек, инфляция көзіңді алдай беріп жетіп келеді. Егер біз айыппұлдарды абсолют мөлшерде орнатсақ, бір жылдан кейін бағалар өзгереді де, белгіленген айыппұлдардың бастапқыдағы жазалаушы күші болмайды. Енді жыл сайын заңдарға түзетулер енгізіп, айыппұлдардың абсолют теңгелік мәнін өзгерте беру керек пе?

Елестетіп көріңізші, мұның артында қанша әуре-сарсаң жатыр: барлық министрлікпен келісу, қағаз қанша кетеді, ол қағаз үшін қанша ағаш кесеміз, қанша күш, жүйке, қаржы, ал ең бастысы, біз жыл сайын бұл әурені қайталап отырамыз!

Шын мәнінде, заңдарды орындау барысында қандай да бір шартты бірлікті қолдану қисынды болады. Қараңызшы, бюрократия тудыратын қаншама мәселенің көзі жойылады. Яғни, жыл сайын әр заңды қайта жазудың қажеті жоқ! Бізге айыппұлдардың деңгейін теңгемен емес, шартты бірліктермен бір рет бекітіп, жыл сайын инфляцияны ескере отырып, осы шартты бірліктің мәнін өзгерту жеткілікті. Сонда біз айыппұлдары бар әр заңдағы мәтінді жыл сайын өзгертпейміз, жылына бір рет шағын қаулымен осы шартты бірліктің көлемін ғана белгілеп отыру жеткілікті.

Бұл шартты бірлік – төменгі есептік көрсеткіш.

Төменгі есептік көрсеткіш –заңдарды, актілер мен ережелерді артық басып шығару және түзету шығындарын болдырмау үшін құрылған шартты бірлік.

The post Ең төменгі күнкөріс деңгейі, ең төменгі жалақы және ең төменгі есептік көрсеткіш дегеніміз не? appeared first on Ekonomist Media.

Біз мемлекеттің қарызды қалай алатынын түсінеміз, бірақ мемлекет несие берушілер алдындағы міндеттемелерін қайтіп, немен өтейтіні туралы ештеңе айтқан жоқпыз.

Экономикалық теория бойынша, мемлекеттік қарыз, ең алдымен, мемлекеттік бюджеттің профицитін қалыптастыру арқылы өтелуі керек.

Мұны бюджеттің кіріс жағын ұлғайтып, шығындарын азайту арқылы жасауға болады. Бюджеттің кірісінің ұлғаюы, ең алдымен, салықтардың өсуіне, ал шығындарының қысқаруы орталық немесе жергілікті деңгейдегі биліктің шығындарын азайтуға байланысты.

Бірақ мемлекет қандай да бір себептермен мемлекеттік шығындарды азайтып, салықтарды көбейте алмаса ше? Қосымша кіріс әдістері бар ма?

Мұның бірнеше жолы бар.

Ақша шығаратын станокты қосу

Қосымша қаражат алудың ең айқын әдісі – ақшаны басып шығара беру. Алайда, бұл тәсіл өте тиімді емес, өйткені ақша көлемінің ұлғаюы бақылаудан шығып кететін инфляцияға алып келуі мүмкін. Дәл осы себепті, көптеген елде ақша массасын реттейтін орган (орталық банк) барынша тәуелсіздікке ұмтылады және мемлекеттік қарызға қызмет көрсетуді мойнына ала бермейді.

Сандықтың түбін ақтару

Екінші әдіс – елдің алтын валюта қорын сату. Алайда бұл да дереу жүгінетін әдіс емес. Себебі елдің алтын қоры мүлдем басқа мәселелерді шешуге арналған. Оның үстіне ол орталық банктің ұлттық валюта құнын ұстап тұруға арналған құралдарының бірі саналады және жасалып жатқан операциялардың шот тапшылығын жабады. Сонымен қатар, арнайы қарыз алу құқығы (SDR) деп аталатын алтын-валюта қорының бір бөлігі мемлекет халықаралық валюта қорынан (ХВҚ) қанша қаражат ала алатынына тікелей әсер етеді. Алтын-валюта резервтерінің тақырыбы өте кең, ол ерекше назар аударуға тұрарлық, сондықтан біз оны болашақ материалдарда егжей-тегжейлі ашуға тырысамыз.

Біз көптеген елде орталық банктер тәуелсіз (жақсы, немесе, кем дегенде тәуелсіздікке ұмтылады немесе тәуелсіз болып көрінеді) екенін айттық. Бұл, сайып келгенде, алтын-валюта қорларын сату арқылы қарызды қаржыландыруды қиындатады. Әрине, әлемде алтын-валюта қорлары дәл мемлекеттік қарызды жабу үшін пайдаланылған жағдайлар болды, бірақ ол негізінен орталық банк тәуелсіздікке ие болмаған елдерде еді.

Сиыр сату

Үшінші нұсқа – мемлекетке тиесілі бірдеңені сату. Ол жекешелендіру деп аталады. Алайда бұл әдіс те керемет емес. Әдетте мемлекет балансында тұрған мүліктің мақсаты болады. Мысалы, ұлттық қауіпсіздік тұрғысынан қол сұғуға болмайтын немесе өндіріс, қоғамға пайдасы тиіп тұрған дүние болуы мүмкін.

Сонымен бірге, экономистер арасында мемлекеттік басқару өте баяу және «дұрыс ынталандырылмағанындықтан» тиімсіз басқаруға ұшырайды деген пікір бар. Алайда, жекешелендіру нарықтың монополиялануына ықпал етпейтініне көз жеткізіп барып қана бұл процеске өте мұқият және ойланып қадам басу қажет. Кейбір елде жекешелендіру процесі саяси тұрғыдан аса танымал емес шешім болуы мүмкін. Әсіресе мемлекеттік мүлікті шетелдік компаниялар сатып алған жағдайда. Дегенмен, тарих куә, көп мемлекеттер қарызды қаржыландырудың осы әдісін ұялмай пайдаланады.

Ендеше, мемлекет қарыз алады, содан кейін бұл ақшаны салықты көбейту арқылы немесе болашақта шығындарды азайту арқылы қайтаруға міндетті ме? Демек, мемлекет сіз бен біздің қалтамыздан төлейтін болады!

Мұндайда жұрт әдетте өре түрегеледі және оны түсінуге болады. Бір қарағанда, мемлекеттің қарызын жабу үшін табыстың жеткіліксіз екенін ойлаудың өзі жағымсыз. Ал кейіннен салықтарды ұлғайтып, қоғамдық игіліктер санын азайта отырып қарыздан құтылуды ойлаудың өзі оңай емес.

Дегенмен, шын мәнінде үнемі осылай бола бермейді.

Мемлекет қоғамға пайдалы шаруалар атқарушы ғана емес, сонымен бірге экономикалық жағдайды реттеушінің бірі.

Кейде ел экономикасы әртүрлі себептерге байланысты (себептері көп болуы мүмкін) «ауыра бастайды»: ЖІӨ-нің өсу қарқыны төмендейді, жұмыссыздық өсіп, ақша табу қиынға соғады.

Мұндай жағдайды 1920 жылдың аяғы мен 1930 жылдың басында АҚШ халқы бастан өткерді. Дәл сол кезде өзін экономикалық теорияның жеке мектебі деп атайтын экономист Джон Мейнард Кейнс АҚШ экономикасы тұйық шеңберде болды деген болжам жасады. Халықтың кірісі жоқ, олай болған жағдайда фирмалар өз тауарлары мен қызметтерін сата алмайды; ал егер өндіріс болмаса – жұмыс орны жоқ, жұмыс орны болмаса – табыс та жоқ, ал табыс болмаса – тұтынатын түк те болмайды.

Мұны түсіне отырып, Кейнс инфрақұрылымдық жобаларға (жолдар, метро және экономикалық әлеуетті арттыруы мүмкін басқа жобалар) мемлекет қаржы салу арқылы өндірісті ынталандырады және бұл өз кезегінде жаңа жұмыс орындарын ашады деп болжады. Халықтың табысы өсе бастайды, бұл тұтынудың өсуіне және сайып келгенде ЖІӨ-нің оң өсіміне әкеледі.

Бұл тәсіл тың болғанына қарамастан, мемлекет оны қолданып көрмек болды. Дәл осындай саясаттың арқасында АҚШ экономикалық құлдыраудан шыға алды.

Мемлекеттік қарыздар экономикалық құлдырау кезеңінде экономиканы ынталандыру миссиясын жүзеге асыратын мемлекеттік саясаттың бөлігі болып шығады. Бұл – мемлекеттің үнемі қарыз ала беруіне болады дегенді білдіре ме? Еуропадағы қарыз дағдарысы бізге бұл тәсілдің қол емес екенін көрсетті.

Сырттан тартылған қаражатты жұмсай отырып, мемлекет экономиканы ең болмағанда бюджеттің кіріс бөлігін ұлғайтуға қол жеткізе алатын дәрежеде (салықтан түсетін түсімдер, мемлекеттік компаниялардың кірістері) ынталандыруы тиіс. Алайда, егер экономиканы ынталандыру нәтижесінде мемлекеттің болашақ кірісі өспесе, мемлекет салықты ұлғайтуға немесе одан да көп ақша тартуға мәжбүр болады. Өйткені, ол халықты қоғамдық тауарлармен қамтамасыз етіп қана қоймай, қарызды төлеуге де жетуі керек.

Міне, дәл осы жерде проблемалар басталады: әдетте салық жүктемесінің артуы ойдағы нәтижеге қол жеткізбейді, өйткені жоғары салықтан көңілі қалған азаматтардың бір бөлігі салықтан жалтаруға кіріседі. Мұны Лаффер сызбасы жақсы сипаттаған.

Лаффердің көлбеу сызбасы салықтың артуы салық төлемдерін ең жоғары деңгейге жеткізетін оңтайлы деңгей қалай пайда болатынын көрсетеді.

Егер салықты одан әрі арттыратын болсақ, салық түсімдері азаяды, өйткені салық төлеушілер жоғары салық төлеуден жалтара бастайды.

Ал, төлейтіндер бұрынғыға қарағанда көп төлей бастайды, бірақ одан бюджеттің кіріс бөлігі жоғарыламайды, өйткені салықтан жалтаратындар мүлдем төлемейді немесе өз қызметінің кірісін жасырып аз төлейді.

Мемлекет осындай қиын жағдайға тірелсе, тағы қарыз алудан басқа жол қалмайды. Бірақ, өкінішке қарай, бұл мемлекеттік қарыздың ұлғаюына әкеледі және уақыт өте келе мемлекеттік қарыздың салмағы жыл сайын арта түседі. Ақыр соңында, егер осы күйінде қала берсе, мемлекет мойнындағы қарыздарын мүлде қайтара алмайтын болады. Содан кейін мемлекет банкрот болады. Бұл ұлттық валюта дефолт болады деген сөз. Бұл өз кезегінде ішкі банк жүйесінің банкрот болуына, бизнес пен жеке тұлғалардың банкрот болуына алып келеді. Басқаша айтқанда, экономикалық құлдырау басталады.

Енді мемлекеттік шығындардың экономиканы тиісті деңгейде неге жетілдірмейтінін қарастырып көрейік. Көбінесе бұл ертеден келе жатқан сыбайлас жемқорлыққа байланысты болады. Егер институттар қатты жемқор болса, мемлекеттік шығыстың едәуір бөлігі шенеуніктердің қалтасына түседі, олар көбінесе бұл ақшаны оффшор аймақтарға сақтауға шығарады (мұндайда заң банктерге клиенттері мен олардың шоттары туралы ақпаратты ешкімге жарияламауға мүмкіндік береді).

Елден ақша шығару – экономикадағы тұтыну деңгейі мемлекет о баста болжағандай болып өспейтін етеді.

Бұл дегеніміз, ел экономикасының ішінде жұмыс істеуге және ел ішінде игілік жасауға тиіс ақша шетелге кетеді деген сөз. Ол салық ретінде бюджетке қайтпайды.

Проблемалар тиімсіз мемлекеттік жобаларға байланысты да туындауы мүмкін. Мысалы, мемлекет мемлекеттік аппаратты кеңейту үшін ақша алатын болса, бұл шара мемлекеттік органдардың (басқа ведомстволардың министрліктерінің функцияларын қайталайтын қажетсіз ведомстволар мен агенттіктер) тиімді жұмыс істеуін қамтамасыз етпейді.

Мемлекеттік аппаратты кеңейту жұмыссыздықпен күресудің тиімді әдістерінің бірі болып саналады. Алайда, мұндай кеңейту өздігінен басқа пайда әкелетін болып тізбекті жалғастырмаса, мұндай шығынның экономикалық әсері өте қысқа болады.

Жұрт аузында көбінесе «елдің мемлекеттік қарызы мынша теңге, яғни әрқайсымыз қарызбыз, тіпті бала дүниеге келе сала мойнына қарыз сома ілінеді» деген сөз жүреді. «Мемлекет ақшаны неге ойланбастан алады, мен ешкімге қарыз болғым келмейді, мемлекетке қарыз алуға тыйым салу керек» деген сөз желдей еседі.

Мемлекеттік қарыз қажеттілік екенін және экономикалық дамуды қолдайтын маңызды құрал екенін түсіндік. Ендігі мәселе – қарыздың қалай жұмсалуы.

Мемлекет алған қарыздан зиян келіп жатқанын қалай білуге болады?

Мемлекеттің қандай да бір мөлшерде қарыз екені – ештеңені білдірмейді. Мемлекеттік қарыз көлемі ЖІӨ-ден бірнеше есе асып кеткен елдер бар, бірақ сөйте тұра олар гүлденіп дамып келеді. Ал абсолют шамада қарызы әлдеқайда аз басқа мемлекеттер банкрот болудың алдында тұр.

Сонымен, белгілі бір мемлекет үшін қарыз алу шегі қандай екенін қалай түсінуге болады?

Ол үшін Дүниежүзілік банк, Халықаралық валюта қоры, Азия даму банкі сияқты халықаралық ұйымдар мерзімді түрде көп еңбекті қажет ететін зерттеулер жүргізеді.

Осы зерттеулердің нәтижелері бойынша «Мемлекеттік қарыздың тұрақтылығы» (Debt Sustainability Analysis) есептері шығады. Бұл зерттеулер мемлекеттің қысқамерзімді, ортамерзімді және ұзақмерзімді перспективада өз міндеттемелерін өтеу үшін жеткілікті қаражат алу қабілетін ескереді. Сонымен бірге, зерттеулер мемлекеттің әртүрлі ішкі және сыртқы экономикалық күйзелістерге төтеп беру қабілетін болжайтын модельдеуді жүргізеді.

Барлық ынталандыру мен есептеулерден кейін белгілі бір сценарийлер болған жағдайда мемлекеттің банкрот болу ықтималдығы көрсетіледі. Осы баға негізінде біз мемлекетте мемлекеттік дағдарыс болуы мүмкін немесе мүмкін еместігі туралы шамамен ақпар ала аламыз.

Әрине, бұл зерттеулерді бәрі бірдей оқи бермейді, тіпті оқыса да, тиісті білім болмаса, мазмұнын ұғуы неғайбыл. Сондықтан сіз бен біз бірлесіп мыналарды үйренуіміз қажет:

Мемлекеттік қарызды салыстырмалы түрде талдай білу. Яғни, теңгемен емес, доллармен емес, ЖІӨ-ге пайызбен шаққанда. Бұл неліктен маңызды? Қарапайым мысал келтірейік: біздің Әрсен деген досымыз бар, ол 100 мың теңге табады және Мария деген досымыз бар, ол айына 300 мың ақша табады. Сіз екеумізде қосымша 50 мың теңге бар. Бір күні біздің екі танысымыз да қарыз сұрап келді. Енді осы жерде сұрақ туындайды: достарымыздың қайсысы алған ақшаны қайтара алады?

Бұл мысалдағы ең маңызды тұс – қарыздарды талдау кезінде алынған соманы төлеу қабілетін ескеру қажеттігі. Мемлекеттік қарыз да сол сияқты. Дефолт ықтималдығы елдің қанша ақша алатынына байланысты емес, мемлекеттік қарыз ақшаның қандай пайдалы іске жұмсалатынында.

Қазақстанда мемлекеттік қарыз 2016 жылы ең жоғары деңгейге жетті. Бұл ішінара экономикалық күйзеліске байланысты, Қазақстанның ұлттық валютасы басқа валюталармен салыстырғанда құнсызданған кезде болды. Қазақстанның ЖІӨ долларлық көрінісі айтарлықтай қысқарды, сондықтан шетел валютасында номинацияланған мемлекеттік қарыз есебінен жалпы көрсеткіш өсті.

Бірақ мұндай жағдайды ескере отырып, Қазақстанның жиынтық мемлекеттік борышы (бұл үкіметтің, жергілікті атқарушы органдардың, Ұлттық банктің борышы, мемлекет кепілдік берген борыштар мен квазимемлекеттік сектордың борыштары) ЖІӨ-нің 44%-ына тең болды. Әлем бойынша орташа алғанда, үшінші әлем елдері ЖІӨ-нің 30-70%-ы мөлшерінде қарызы бар қарыз дағдарысына кіреді. Қазақстан дамушы мемлекет саналады, сондықтан Қазақстандағы қарыз дағдарысының ықтималдығы өте төмен. Мұны Дүниежүзілік банк, ХВҚ және Азия даму банкінің зерттеулері де растайды.

The post Мемлекеттік қарыз жайлы толығырақ appeared first on Ekonomist Media.

Бұл материалда сыртқы қарыз деген не, ол қалай пайда болады және қалай жіктеледі деген сауалдарға жауап бермекпіз.

Мемлекеттік қарыз деген – алған (игерілген) және өтелмеген мемлекеттік займ, сонымен бірге заңнамалық актілерге сәйкес ҚР Үкіметі, ҚР Ұлттық банкі (ҰБ) алған қарыздық міндеттемелер немесе  мәслихаттардың шешімімен өзара талапты есепке алмастан жергілікті атқарушы органға берілетін қарыз.   

Яғни, мемлекеттік қарыз Үкімет, ҰБ және жергілікті атқарушы органдардың қарызынан тұрады. Мемлекеттік қарыз ішкі және сыртқы болуы мүмкін.

Сыртқы мемлекеттік қарыз – мемлекеттің шет мемлекеттер, азаматтар, заңды тұлғалар мен халықаралық ұйымдар алдындағы барлық міндеттемесі. Ішкі мемлекеттік қарыз – мемлекеттің өз елінің азаматтары мен заңды тұлғалары алдындағы барлық міндеттемесі.

Үкіметтің қарызы

Мемлекеттік қарыздың негізгі бөлігі Үкіметтің алыс-берісі есебінен болады. Бұған дейін мемлекеттің жоспарланған шығыны жоспарланған кірістен асып кететінін, мемлекеттік бюджеттің дефициті болатынын айтқан болатынбыз. Көбіміз жеке бюджеттің тапшылығын университетте оқып жүргенде сезіндік: азғантай стипендиямыз бен ұсақ-түйек жұмыс істеп тапқан ақшамыз күнделікті шығынымызды әрең жапқанымен, караокеге немесе кинотеатрға баруға жете бермейтін. Мұндай жағдайда «кино» немесе «сыра» деген шығындарды мүлдем сызып тастауға тура келетін.

Бірақ мемлекет шығындарын бұлай сызып тастай алмайды. Бюджеттің шығыс бөлігін қысқарту туралы шешім бюджеттің соңғы нұсқасын қабылдағанға дейін талай рет талқыға түседі, бюджеттің шығысындағы әр баптың қажеттілігі дәлелденгендіктен, оларды сызып тастау туралы сөз болуының өзі мүмкін емес. Бюджет қабылданғаннан кейін Үкімет қалыптасқан дефицитті жабу үшін қосымша қаржыландыру көздерін іздестіруге мәжбүр. Мұндайда ең жедел шешім, өздеріңіз де сезіп отырғандай, займға қаражат алу.

Үкіметтің ішкі қарызы

Үкіметтің ішкі қарызы негізінен мемлекеттік құнды қағаздар есебінен болады. Ол шамамен былай жұмыс істейді:

• Мемлекет мұндай қағаздарды шығарып, онда бұл қағазды иесі осындай мерзім өткеннен кейін мемлекеттен белгілі бір көлемде ақша алады, оған қоса үстемесін алады деп жазылады.
• Бұл қағаздарды орталық банк екінші деңгейлі банктерге (коммерциялық банктерге), халыққа және бизнеске сатады.

Бұл қағаздарды талап етілетін мерзімге дейін (қағазда көрсетілген уақытқа дейін) сақтауға болады немесе қалаған жандарға қайта сатуға болады.

Шын мәнінде ешқандай да қағаз жоқ, қазір мұндай операцияның бәрі электрондық форматта жүзеге асады, бірақ бұл тетіктің қалай жұмыс істейтінін түсіну үшін осылай деп елестетіп көрейік.

Мемлекеттің қарыз қағаздарының пайызы әлбетте жоғары емес, өйткені мемлекет – адал қарыз алушы және осы қарыз қағаздары бойынша мемлекеттен ақшаны алмай қалу ықтималдығы өте төмен. Егер ақшаны үйде жамбасқа басып жатудан шаршаған болсаңыз және ақшаңыздың инфляцияға жем болғанын қаламасаңыз, ал банктерге сенбейтін болсаңыз, мемлекеттік құнды қағаздар сатып алуға болады.

Кестеде мемлекеттік құнды қағаздардың 3 негізгі түрі көрсетілген:

— 5 жылдан аса уақытқа шығарылатын ұзақмерзімді мемлекеттік құнды қағаздар;

— 1 жылдан 5 жылға дейінгі уақытқа шығарылатын ортамерзімді мемлекеттік құнды қағаздар;

— 1 жылға дейінгі мерзімге шығарылатын мемлекеттік құнды қағаздар.

Құнды қағаздардан бөлек, қарыздың азғантай бөлігі үкіметтің басқа да міндеттемелерінен тұрады. Бұл сома жылдан-жылға өзгермейді – 4,97 млн доллар. Кестеден көріп отырғанымыздай, Қазақстан Үкіметінің айналымдағы құнды қағаздарының негізгі бөлігі – ұзақмерзімді.

Үкіметтің сыртқы қарызы

Ішкі қаржыландыру көздерінен бөлек, Үкімет сыртқы көздерден де табысты түрде қаржы тартады. Үкіметтің сыртқы қарызы еурооблигация түріндегі құнды қағаздар есебінен де болады. Еурооблигация шетелдік валюта түрінде 1 жылдан 40 жылға дейінгі мерзімге шығарылады және халықаралық қаржы нарығына шығарылады.

Үкіметтің ішкі қарызы негізінен мемлекеттік құнды қағаздар есебінен болатын болса, сыртқы қарызда да кредиторлармен келісім бар. Басқаша айтқанда, Үкімет нақты бір шет мемлекетпен, халықаралық ұйымдармен, институттармен тікелей қарыз келісімін жасай алады.

Кестеде 2019 жыл бойынша үкіметтің сыртқы қарызының үлесі кредиторларға бөлініп көрсетілген.

ҚР Ұлттық банкінің қарызы

Мемлекеттік қарыз құрамына Ұлттық банк те кіреді. Алайда, Үкіметпен салыстырғанда, ҰБ-ның займға алған қаражатты жинақтауының мақсаты үкіметтік қарыздан мүлдем бөлек.

Үкімет қарызды бюджеттің дефицитін жабу үшін алатын болса, Ұлттық банк қарызды негізінен коммерциялық банктердің банкротқа ұшырау ықтималдығын азайту үшін алады.

Коммерциялық банктердің қаржылық тұрақтылығы көрсеткішінің бірі – өтімділігі жоғары активтерінің болуы (қысқа мерзім ішінде ақшаға айналдыруға болатын активтер). Ұлттық банктің банкротқа ұшырау ықтималдығы салыстырмалы түрде төмен болғандықтан, ҰБ құнды қағаздары тәуекелі төмен активке жатады, олар үнемі қысқамерзімді айналымда болады, бұл оларды өнімділігі жоғары активке жатқызады. Сондықтан да қаржылық тұрақтылық көрсеткішін ұстап тұру үшін коммерциялық банктер Ұлттық банктің құнды қағаздарын сатып алады. Бұл мұндай банктер үшін қор немесе қауіпсіздік жастығы деуге де болады.

Коммерциялық банктің қаржылық жағдайы қиындаған жағдайда ол салыстырмалы түрде қысқа мерзім ішінде Ұлттық банктің құнды қағаздарын ақшаға айналдырып, міндеттемелерінің бір бөлігін жаба алады. Бұл коммерциялық банктің қаржылық тұрақтылық көрсеткішінің түсуіне алып келгенімен, банкті банкротқа ұшыраудан қорғап қалады.

Жергілікті атқарушы органдардың қарызы

Жергілікті атқарушы органдар (ЖАО) да мемлекеттік машинаның бір бөлшегі және олардың жеке бюджеті бар. Сондықтан олардың қарыздарын да мемлекеттік қарызға жатқызбау әділетсіздік болар еді.

Тағы да қайталап айтайық, ЖАО-ның өз бюджеті бар, ол дефицитпен де, профицитпен де болуы мүмкін. Үкімет сияқты ЖАО да өз бюджетінің дефицитін қаржыландыру мақсатымен қарызға ақша алады. ЖАО тек ішкі қарыз ғана ала алады: негізгі қарызды Үкіметтен алса, қалғаны басқа институттар мен банктерге тиесілі.

Кестеде ЖАО қарызы бойынша статистика көрсетілген.

Мемлекет кепілдендірген қарыз

Кез келген бір компанияны елестетіп көрейікші. Темір жол салғысы келетін компания дейік. Мұндай ауқымды жобаны жүзеге асыру үшін қомақты инвестиция керек. Алайда, тәуекелге барудан қорқатын инвесторлар ақша салуға асықпайды, ол түсінікті де. Өйткені темір жол – күрделі әрі ұзақмерзімді жоба, ол уақыт ішінде не болып, не қоятынын ешкім білмейді. Алайда, темір жол инфрақұрылым мәселесін шешетіндіктен және жол салынған өңірдің ғана емес, жалпы ел экономикасының әлеуетін арттыруы мүмкін болғандықтан, мемлекет бұл жобаның жүзеге асуына мүдделі. Бірақ мемлекетте басы артық қаражат жоқ.

Осы арада мемлекет пен жекеменшіктің серіктестігіне кеңістік ашылады. Мемлекет темір жол салатын компанияға кепілгер бола алады. Мұндайда инвесторлар мен банктер үшін темір жол құрылысы жобасы тартымды бола түседі, өйткені бүкіл қауіп-қатерді мемлекет өз мойнына алып отыр. Егер компания несие берушілер алдындағы міндеттемесін өтей алмаса, мемлекет қазына есебінен компанияның қарызын төлеп береді. Мемлекет кепілдендірген қарыз осылай пайда болады.

Мемлекет кепілдендірген қарыз және мемлекеттің кепілгерлігімен алынған қарыз деген – мемлекет кепіл немесе кепілгер болып табылатын компаниялардың, банктердің және басқа да ұйымдардың міндеттемесі.

Мемлекет кепілдендірген қарыз бен мемлекеттің кепілгерлігімен алынған қарыздың айырмасына келсек, кепіл жағдайында борышкер міндеттемені орындамаса, несие беруші борышкерге шықпай-ақ, бірден кепіл берушіден міндеттемені орындауды талап ете алады. Кепілгер болған жағдайда несие беруші алдымен қарызды қарыз алушыдан өндіріп алудың барлық әрекетін жасайды, тек содан кейін ғана, қарызды тұтас өндіре алмаған жағдайда жетпеген қаражатты кепілгерден өндіру үшін талап ете алады.

Квазимемлекеттік сектордың міндеттемесі

Квазимемлекеттік секторға 50 немесе одан да көп пайызы мемлекетке тиесілі, немесе, басқаша айтқанда мемлекеттің басқаруындағы компаниялар жатады.

Бұл тармақ мемлекеттік қарызды кең ауқымда түсінуге жатады. Қазақстан квазимемлекеттік сектордың қарызын есептей бастағалы көп болған жоқ. Дәлірек айтқанда, Ұлттық банктің сайтында квазимемлекеттік сектордың сыртқы қарызы туралы тек 2012 жылдан бері қарайғы ғана ақпарат бар. Ал квазимемлекеттік сектордың ішкі қарызы туралы ақпарат Ұлттық банктің сайтында да, ҚР Қаржы министрлігінің сайтында да жоқ.

Мемлекеттік қарыздың жоғарыда айтылған түрлерін мемлекеттің ойланып барып жасаған әрекеті десек, төртінші тармақ тәуекелге барғанмен тең, яғни мемлекеттің қандай да бір компанияға иелік ету арқылы баратын тәуекелі.

Мемлекет кепілдендірген қарыз бен мемлекеттік кәсіпорындардың қарызы деген – бір нәрсе емес.

Мемлекет көп жағдайда мемлекеттік компаниялардың міндеттемелеріне орай оларға кепіл болады (сирек жағдайда толық жекеменшік фирмаларға кепіл болады), алайда мемлекеттік компаниялардың мемлекет кепіл БОЛМАҒАН қаржылай міндеттемелері болуы мүмкін.

Мемлекеттік компания несие беруші алдындағы міндеттемесін орындай алмаған жағдайдың өзінде мемлекет ол компанияның банкротқа ұшырауына жол бермеуі мүмкін, тіпті, ол міндеттемелер үшін кепіл болмағанның өзінде де, соның ішінде ол компаниялар аса қажетті қоғамдық игіліктерді ұсыну қызметімен айналысатын болса (қаланы жылумен, электр энергиясымен, темір жол қатынасын қамтамасыз ету), мемлекет қарызды өтеуі мүмкін.

Заңнамада мемлекеттік компаниялардың мемлекет кепіл болмаған қарызы үшін мемлекет қандай да бір қаржылық жауапкершілікке тартылады деген бап жоқ. Мемлекеттік компаниялар өзінің бюджеті бар, өз алдына дербес заңды тұлға болып есептеледі, олар банкротқа ұшырауы да мүмкін. Бірақ, мемлекет өзі иелік етіп отырған қандай да бір компанияның банкротқа ұшырауына жол беріп қойып қарап отыра ма? Көп жағдайда жол бермейді.

Мемлекеттік қарыз деген – мемлекеттік бюджеттің дефицитін жабу үшін алатын мемлекеттің қарызы ғана емес, сонымен бірге мемлекет кепілдік берген жекеменшік және мемлекеттік компаниялардың қарызы + мемлекеттік компаниялардың мемлекет кепіл болмаған қарыздары.

Қазақстанның мемлекеттік қарызына қатысты статистика, шынын айтқанда, аса жетілмеген. Қаржы министрлігі мемлекеттік қарыз бойынша мейлінше кеңейтілген ақпарат ұсынады. Ұлттық банктің сайтынан сыртқы мемлекеттік қарыз бойынша толыққанды статистиканы табуға болады. Негізінде екі мекеменің ұсынатын мәліметтері бір-біріне қайшы келмеуі керек және шатастырмауы тиіс, алайда іс жүзінде олай емес:

1)    Қаржы министрлігі ұсынатын мәліметте Ұлттық банктің сыртқы қарызы туралы ешқандай ақпарат жоқ, ал Ұлттық банктің сайтында мұндай ақпарат бар. Есесіне Ұлттық банк ТЕК ҚАНА мемлекеттік және квазимемлекеттік сектордың барлық сыртқы қарызы туралы ақпарат ұсынады;

2)       Қаржы министрлігінің деректерінде квазимемлекеттік сектордың қарызы туралы ешқандай мәлімет жоқ. Ал Ұлттық банк тек квазимемлекеттік сектордың сыртқы қарызын көрсетеді;

3)     Қаржы министрлігінің сайтынан 2005 жылдан бері қарайғы толық мәліметтерді табуға болатын болса, Ұлттық банк тек 2012 жылдан бері қарайғы мәліметтерді ұсынады.

Соның нәтижесінде Ұлттық банктің қарызына қатысты шатасасың, әрі квазимемлекеттік сектордың сыртқы қарызы туралы ешқандай ақпарат жоқ.

Міне, Қазақстанның мемлекеттік қарызы неден тұратынын білдік. Біз ұсынған ақпараттар еліміздің сыртқы қарызы турады тереңірек білуге және талдау жасауға мүмкіндік береді деп сенеміз. Келесі материалда бұл тақырыпты тағы да тереңдеп жазамыз.

The post Мемлекеттік қарыз қалай пайда болады? appeared first on Ekonomist Media.

Мемлекет өз азаматтарына белгілі бір игіліктерді ұсынады, осы елдің азаматы ретінде біз оны күнделікті көреміз. Ертелі-кеш серуен құратын саябақтар, өзіміз оқыған және балаларымыз оқып жатқан мектептер, емделетін емханамыз, бәрі де мемлекеттік бюджет есебінен жұмыс істейді. Сонымен бірге, мемлекет біз күнделікті жүретін көшенің тазалығына, жолдың жағдайына да жауап береді. Мемлекет қауіпсіздік қызметін де қамтамасыз етеді. Ол ішкі істер органдарының қылмыскерді ұстауы, сот орындарының оның бостандығын шектеуі, өрт қызметінің өз міндетін атқаруы арқылы жүзеге асады.

Қоғамдық игілік деген – ерекшелік принципі қолданылмайтын және қоғамға айтарлықтай пайда әкелген жағдайда мемлекет атқаратын қызмет немесе өндіретін тауар.

Қоғамдық игілік

Қоғамдық игілік мүмкіндігінше бірнеше принципке сәйкес келгені дұрыс. Олар:

1) Қоғамдық игілікті пайдаланудан ешкімді шектеуге болмайды (ешкімге тротуармен серуендеп жүруге тыйым сала алмаймыз);

2) Тұтынуда бәсекенің болмауы (қоғамдық игілікті бір адамның пайдалануы екінші адамның пайдалануына кедергі келтірмейді);

3) Бөлінбеу принципі (игілікті жекелей бөлуге болмайды, мысалы, жол-көлік инфрақұрылымын бөле алмаймыз).

Осындағы үш принциптің бәріне бірдей сәйкес келетін қоғамдық игілікті табу қиындау, дегенмен ондай игіліктер де бар. Игілік қоғамның жайлы өмір сүруі үшін қажет болса, жекеменшік сектор қандай да бір себептерге орай ол игілікпен қамтамасыз етпейтін болса, жауапкершілікті мемлекет өз мойнына алады. Бұл мемлекеттің ең негізгі қызметінің бірі. Өйткені жеке сектор қоғамдық және басқа да игіліктің бәрімен қамтамасыз ете беретін болса, мемлекетке қажеттілік болмай қалар еді.

Қоғамдық игіліктер секторын қалай жекешелендіріп алуға болатынын адам баласы әлі ойлап тапқан жоқ. Президент, министрлер және мемлекеттің басқа де ресми өкілдері маңызды халықаралық мәселелер бойынша қоғамның мүддесін көздейтінін елдің әр азаматы тікелей немесе жанама түрде сезінеді, алайда өміріміздің сапасына ықпалы бар халықаралық процестер туралы әрқайсымыз біле бермейміз.

«Сәлеметсіз бе! Жақында көрші мемлекеттің өкілдерімен кездесіп, келісімге келдім, енді отандық өнімді көрші мемлекеттің аумағына еш кедергісіз алып бара аламыз. Рахмет айтудың қажеті жоқ, 100 мың теңге төлесеңіз болғаны». Жеке бір адамның осылай дегенін елестетіп көріңізші.

Ақылға сыймайды, алайда қоғамның мүддесін қорғау да қоғамдық игілік, мемлекет бәрімізді осы игілікпен қамтамасыз етіп отыр.Қоғамды біртұтас ағза деп елестетсек, қоғам деген бәріміз екенін оп-оңай түсінуге болады. Мәселен, қаржы министрі – бас есепшіміз, ал президент – жеке топ-менеджер, ішкі істер министрлігі – жеке күзетшіміз, тағысын тағы.

Мұндай ауқымды механизмді қаржылық жағынан да қамтамасыз етуге тура келеді.

Мемлекеттің кіріс көздері

Мемлекеттік кіріс көзін негізгі үш топқа бөлуге болады:

1) Мемлекеттің кірісі ең алдымен салық түсімдері есебінен жинақталады. Яғни, қоғамның мүшелері, яғни біртұтас ағзаның бөлшектері тапқан табысының белгілі бір бөлігін мемлекеттік басқаруға береміз, ал мемлекет соның есебінен бізді қоғамдық игіліктермен қамтамасыз етеді.

2) Қазына да мемлекеттік меншік есебінен толығып отырады. Мысалы, мемлекет өз иелігіндегі қандай да бір ғимаратты немесе құрылыс нысанын жекеменшік секторға жалға береді де, жалға алғаны үшін төлеген ақы мемлекеттік кіріс болып есептеледі.

3) Мемлекеттік кірістің тағы бір көзі – халықаралық операцияларды жүргізу есебінен кіретін кіріс. Мемлекет басқа бір мемлекетке қарызға ақша береді, оны қайтарған кездегі пайыздық үстеме ақы мемлекеттің қазынасына түседі. Немесе, өзге мемлекеттердің бизнесмендері өндіріп жатқан өнімдерін біздің мемлекеттің аумағына алып кіргені үшін кедендік алымдарды төлейді, бұл кіріс те мемлекеттің қазынасын толықтырады.

Келесі кестеде Қазақстан Республикасының мемлекеттік кірісі мен шығысы бойынша деректер миллион теңге және жалпы ішкі өнімге (ЖІӨ) шаққандағы пайыз бойынша көрсетіліп отыр.

Мемлекет кіріс көздерінен түскен қаржыны жинақтап, оны қоғамдық игілікке жұмсайды. Алайда, қоғамның қажеттілігі өте көп болғандықтан, қоғамдық игілікке жұмсалатын кірісті жинақтау және оны бөлу процесі мұқият жоспарлауды қажет етеді.

Мемлекеттік бюджет – мемлекеттің қазынасы есебінен жүзеге асуы тиіс қажеттіліктерді көрсететін, сонымен бірге мемлекет қазынасына түсетін қаржы мөлшері көрсетілетін  барлық мемлекеттік органның қаржылық смета жинағы.

Басқаша айтсақ, мемлекеттік бюджет деген – мемлекеттің белгілі бір мерзімге арналған кіріс және шығыс жоспары. Байқағандарыңыздай, мемлекеттік бюджет – мемлекет қызметінің аса маңызды элементтерінің бірі. Кейде мемлекет ықтимал шығынның бәрін есептегеннен кейін жоспарлы мерзімде кірістің шығыннан көп болатынын анықтайды. Мұндайды мемлекеттік бюджеттің профициті деп атайды.

Мемлекеттің жоспарлаған кірісі жоспарлы шығыннан артық болған жағдайда мемлекеттік бюджеттің профициті болады.

Профицит қайда жұмсалады?

Көбінесе бюджет профициті есебінен түрлі мемлекеттік қорлар мен елдің алтын валюта резерві толықтырылады. Кейде профицит мемлекеттің сыртқы қарызын жабуға жұмсалады. Профицит деген сөздің өзі құлаққа жағымды, соған орай профицит туралы жаңалық та тек жағымды болады.

Дегенмен, кейде мемлекеттің жоспарлаған шығыны көп болып, кіріс барлық шығынды жабуға жетпей жатады. Мұндай жағдайда мемлекеттік бюджеттің дефициті болады.

Мемлекеттік бюджеттің дефициті – жоспарланған шығынның мемлекеттің жоспарлы кірісінен артық болуы.

Мемлекеттік бюджет дефициті

Бюджет дефициті мемлекеттің кірісті көбейту потенциалы елдегі барлық қоғамдық қажеттілікті жабуға жетпейтінін көрсетеді. Соған қарамастан мемлекеттік бюджеттің дефициті тек қана жағымсыз жайт деуге болмайды. Маған сенбесеңіздер Джон Мейнард Кейнске сеніңіздер, оның тәсілі дамыған елдерді 1930-жылдардағы Ұлы депрессиядан аман-есен алып шықты. Кейнс мемлекет кейде бюджет дефицитін қолдан жасауы тиіс деген кеңес береді, оның тұжырымы бойынша, мемлекеттің шығынын арттыру арқылы іскерлік белсенділікті оятуға болады екен.

Бюджет дефициті болған жағдайда мемлекет шығынды жабу үшін қосымша қаржы көзін іздестіруге мәжбүр болады. Мемлекеттік бюджет дефицитін жабудың мейлінше кең тараған түрі – ел ішінде және басқа елдерден заем, яғни қарыз алу. Мемлекеттің қарызы осындайдан құралады.

Әлем мемлекеттерінің көпшілігі мемлекеттік бюджеттің дефициті режимінде өмір сүреді, дегенмен кіріс көзін табу мүмкіндігі жоғары елдер де бар. Ол негізінен мұнай, газ сияқты табиғи ресурстарға бай елдер. Қазақстан да осындай елдердің қатарында.

Утопия әлемінде мемлекеттік қызметшілер қоғам мүддесін өз мүддесінен жоғары қояды, бірақ шындық басқаша: мемлекеттік қызмет араласатын жердің бәрінде коррупция бар. Оның үстіне, экономика ғылымы теңдей жағдай жасалған уақытта мемлекеттік басқару жекеменшікпен салыстырғанда тиімсіз екенін көрсетеді, мұның себебін стимулдың жоқтығымен түсіндіреді. Қазақстанның мемлекеттік кіріс потенциалы жоғары екенін айтқаннан кейін неліктен бірден тақырыпты басқа арнаға бұрғанымыз түсінікті ме?

Жекелеген мемлекеттік қызметшілерге өте қомақты қаражат ағынын басқару жауапкершілігі жүктелген уақытта жемқорлыққа жол беру ықтималдығы мен қоғамдық мүддені жеке мүддеге жығып беру ықтималдығы айтарлықтай артады. Табиғи ресурстарға бай мемлекеттердің көпшілігі осындай жағдайдың алдын алу үшін ұлттық ресурстан түскен мемлекеттік кірісті түгелдей белгілі бір тәуелсіз қорға құюды міндеттейді, ол қор елдің байлығын болашақ ұрпаққа сақтауы тиіс. Қазақстанда бұл міндет ҚР Ұлттық қорына жүктелген.

Мұндай саясаттың негізгі идеясы қоғамдық қажеттілікті түгелдей елдің ресурстарынан түсетін кіріске сүйенбей жабуға негізделеді, яғни елде мұнай және басқа да табиғи ресурстар жоқ деп есептеп, жабуға тырысу. Басқаша айтсақ, мемлекет қоғамдық қажеттілікті экономиканың басқа саласынан түсетін кірісті пайдалана отырып өтеуге тырысады, содан кейін ғана, онда да мемлекеттік бюджеттің дефициті болса, мемлекет түсімнің белгілі бір бөлігін сұрауға хақылы.

Ұлттық қор

Әр елде қордың жұмыс істеу тәртібі әртүрлі, Қазақстанда 3 жылға бюджет жасалған уақытта бюджетке Ұлттық қордан түсетін кепілді салым да есепке алынады. Әдетте ол қаржы негізінен елдің дамуына жауап беретін мемлекеттік бағдарламаларды жүзеге асыруға жұмсалады. Сонымен бірге, Ұлттық қордың ақшасы әлеуметтік-экономикалық қиындықтарға орай туындаған жағдайды тұрақтандыруға да жұмсалуы мүмкін.

Тәуелсіз қордың трансфертінен тыс бюджет дефициті (профициті) мемлекеттік бюджеттің мұнайдан тыс дефициті (профициті) деп аталады.

Қазақстанда кепілді трансферт көлемі бюджетте бекітіледі және жарияланады, соған орай мемлекеттік бюджет балансын Ұлттық қордың түсімін есепке алмай-ақ сараптауға мүмкіндік бар. Эксперттердің көпшілігі бюджеттің мұнайдан тыс дефициті (профициті) балама шындықты көрсетеді деп есептейді, ал оған сай Қазақстан ресурстармен қамтамасыз етілген ел емес. Алайда бұл өте үстірт әрі қате түсінік. Мұнайдан тыс бюджет те шынайы баламаны көрсете алмайды.

Мұнай секторының болуының өзі басқа салалардың дамуына да жанама болса да әсер етеді. Бұл секторда қызмет ететіндердің табысы жоғары болады, соған орай олар көптеген тауар алып, көп қызметті тұтынады. Сәйкесінше, мұнай секторы есебінен басқа халықтың кірісі құралады. Ал екінші жағынан, егер мұнай болмаса, мұнай секторында қызмет етіп жүргендер экономиканың басқа саласында қызмет етіп, мұнай саласындағыдан да көп табыс табуы да мүмкін еді.

Төменде Қазақстанның мемлекеттік бюджетінің дефициті (профициті) деректері Ұлттық қордың трансфертімен және трансфертсіз беріліп отыр.

The post Мемлекеттік бюджет: қоғамдық игілік, дефицит пен профицит appeared first on Ekonomist Media.

Жұмыссыздық әрқайсымызға таныс құбылыс деп сенімді түрде айтуға болады. Кейбіріміз дипломымыз қолымызға тие салысымен-ақ жұмыссыздықтың не екенін білсек, енді біразымыз бұл мәселемен кейіндеу кездестік. Бұл құбылыспен ешқашан бетпе-бет келмегендердің өзі де күн сайын осы бір экономикалық кеселдің құрбаны болып жүргендерді кездестіреді. Жұмыссыздық – әлеуметтік салдары ауыр экономикалық құбылыс.

Жұмыссыздық ұғымының тарихы

Бұл – 1930-жылдары АҚШ тұрғындарын есеңгіретіп кеткен құбылыс, кеңес халқы мұны КСРО құлауға жақындағанда білді. Ол – жүздеген отбасының бұзылуына, мыңдаған тағдырдың бүлінуіне әкеліп соқтырған құбылыс. Көп жағдайда ішімдік пен есірткіге салынуға, күйзеліс пен суицидке, қылмыс пен кедейшілікке себеп болатын құбылыс. Сол себепті де бүкіл әлемде кез келген мемлекет жұмыссыздық деңгейін басты назарда ұстайды.

Еңбек нарығында қалыптасқан жағдайды түсіну үшін алдымен терминнің басын ашып алу керек. Қиялға ерік беріп, жылқының қазысынан басқа ештеңе өндірмейтін Қазыстан деген ел бар деп елестетіп көрейікші. Бұл елде 40 адам тұрады делік. Олар:

• 1 фермер және оның 3 көмекшісі
• 1 қасапшы және оның 2 көмекшісі
• 1 шұжық цехының қожайыны және оның қоластында істейтін 10 жұмысшы
• 1 көлік компаниясының қожайыны мен оның 5 жүргізушісі
• 1 дүкен иесі мен 1 сатушы
• 2 тұрақты жұмысы жоқ, бірақ белсенді түрде жұмыс іздеп жүрген адам
• 2 еңбекке қабілетті, бірақ жұмыс істемейтін және жұмыс іздемейтін де адам
• 5 студент

Жоғарыдағылардың барлығы 16 жастан асқан, зейнет жасына жетпеген (Қазыстандағы еңбекке жарамды жас)

• 3 кішкентай бала
• 2 зейнеткер.

Статистика органдары халықты жұмыс күші құрамына кіретін адамдар және жұмыс күші құрамына кірмейтін адамдар деп бөледі.

 Жұмыс күші немесе экономикалық белсенді халық деген – еңбекке жарамды жастағы, жұмыс істейтін немесе белсенді түрде жұмыс іздеп жүрген адамдар.

Жұмыссыздықты қалай есептейді?

Ал енді Қазыстандағы жұмыс күшін есептеп көрейік. Қазыстан заңдары бойынша, ең бірінші критерий – 16 жастан 60 жасқа дейінгілер. Бұларды сары түспен белгіледік. Яғни 16 жасқа дейінгі балалар мен зейнеткерлер жұмыс күшінің қатарына кірмейді.

Екінші критерий – жұмыспен қамтылу дәрежесі: жұмысшы тобының құрамына кіру үшін не ол адамның жұмысы болуы керек, не белсенді түрде жұмыс іздеп жүрген болуы керек. Көріп отырғанымыздай, біздің жағдайда еңбекке жарамдылардың ішінде 2 адам жұмыс істемейді және жұмыс іздемейді де, сонымен бірге жұмыс істемейтін және іздемейтін, бар уақытын оқуға жұмсайтын 5 студент бар.

Сонымен, Қазыстандағы жұмыс күшінің құрамы – 28 адам, жұмыс күші құрамына кірмейтіндер – 12 адам.

Экономикалық белсенді емес халық

Экономикалық белсенді емес халық – қандай да бір себептерге орай жұмыс күшінің құрамына кірмеген адамдар.

Жұмыс күші дегеннің не екенін білеміз, енді жұмыссыздықты есептеп көрейік. Қолда бар дерек бойынша, біздің елімізде жұмысы жоқ 14 адам бар: жұмыс күші қатарына кірмейтін 12 адам және белсенді түрде жұмыс іздеп, бірақ таба алмай жүрген 2 адам бар. Бірақ, олардың бәрін бірдей жұмыссыздар қатарына жатқызуға бола ма?

 Жұмыссыздық деген – жұмыс тобының қатарына кіретін, жұмысы жоқ және белсенді түрде жұмыс іздеп, таба алмай жүрген жағдай.

Ендеше, Қазыстанда белсенді түрде жұмыс іздеп жүргенімен, таппай жүрген 2 адам ғана жұмыссыздар қатарына жатады. Бұл аз ба, көп пе? Мұны түсіну үшін жұмыссыздардың жұмыс күшіндегі үлес салмағы қанша екенін қарайық (басқаша айтсақ, жұмыс күшін біртұтас десек, оның белгілі бір бөлігі жұмыссыз деген сөз).

Біздің санағанымызды экономистер жұмыссыздық деңгейі деп атайды. Жұмыссыздық деңгейін пайызға шағып есептеуге болады, ол үшін олардың үлесін 100%-ға көбейтеміз.

Жұмыссыздық деңгейі = 0.0714 * 100 % = 7.14%. Яғни, Қазыстандағы жұмыс күшінің 7.14%-ы жұмыссыз.

Осыған орай бірнеше сұрақ туындайды:

• Зейнеткерлердің көпшілігі жұмыс істейді, сонда олар бәрібір еңбекке жарамды тұрғындардың қатарына жатпай ма? Жауабы – жоқ. Егер адамның жұмысы болса, жұмыспен қамтылу дәрежесі еңбекке жарамдылық жасынан басым болады. Яғни, жұмыс істейтін зейнеткерлер еңбекке жарамды халықтың қатарына жатады.
• Ал балалар ше? Ауылдық жерлерде екі баланың бірі жасөспірім кезінен егіс алқабында жұмыс істейді, ендеше олар неге жұмыс күшінің құрамына кірмейді? Өйткені 15 жасқа толмаған балаларды жұмысқа орналастыру Қазақстан заңдары бойынша балалардың құқығын бұзу болып есептеледі және ол үшін заң алдында жауапқа тартады.
• Студенттер ше? Студенттер заң бойынша еңбекке жарамды жаста болып есептеледі, бірақ тек жұмыс іздеп жүрсе және жақын уақытта жұмысқа араласып кете алатын болса ғана жұмыссыздар қатарына жатады. Жұмыс істейтін студенттерді жұмысбасты деп есептейді. Егер студент жұмыс істемесе, жұмыс іздемесе және жұмыс істегісі келмесе, мұндай адамды жұмыссыздар қатарына жатқызбайды және олар жұмыс күшінің құрамына кірмейді.
• Ойдан шығарған елімізде тұратын азғантай адамның жұмыспен қамтылу көрсеткішін оп-оңай есептеп алдық. Ал миллиондаған халқы бар елдерде қалай есептеу керек?

Соңғы сұрақ әбден орынды, шын мәнінде жұмыспен қамтылу дәрежесін анықтау үшін әр адамды бақылап отыру ақылға сыйымсыз әрекет. Бұранда шығаратын зауытты көз алдымызға елестетейікші. Зауыт күн сайын миллиондаған жана бұранда жасап шығарады, бірақ цех қожайыны жарамсыз өнімнің үлесін білгісі келеді. Бүкіл жер бетіндегі адам жабылып санаса да, әр бұранданың жарамды-жарамсыз екенін тексеріп отыру мүмкін емес. Тіпті мүмкін болғанның өзінде де, одан гөрі маңызды жұмыстар бар. Ал зауыт өндіретін бұранданың қаншасы жарамсыз екенін қалай білуге болады?

Міне, осы кезде ғылымға жүгінеміз, ол ғылым статистика деп аталады. Ненің қалай саналатынын тәптіштеп жатпай-ақ негізгі идеяға тоқталайық. Сөйтсек, бар болғаны 400 бұранданы (шартты түрде) тексеріп-ақ осылардың ішіндегі жарамсыз бұранданың үлесі қанша екенін көруге болады екен. 400 бұранданың ішіндегі жарамсызы 5 дана болса, іріктемедегі жарамсыз өнімнің үлесі: 5/400 = 0.0125 * 100% = 1.25%. Іріктеме репрезентативті болса, осы іріктеменің нәтижесін экстраполяциялауға болады, яғни жарамсыз өнімнің үлесі 1.25% деп сеніммен айта аламыз. Немесе әр 400 бұрандаға 5 жарамсыз бұрандадан келеді деп те айтуға болады.

Жұмыспен қамтылу және жұмыссыздық деңгейін де шамамен осындай әдіспен есептейді. Жыл сайын статистика органдары үй шаруашылығына зерттеу жүргізеді. Еліміздің әр аймағында статистика органдары үй шаруашылығын репрезентативті іріктеп, ауқымды әлеуметтік сауалнама жүргізеді, соған сүйене отырып жұмыссыздық деңгейін, экономикалық белсенді және белсенді емес халықтың үлесін есептеп шығарады.

The post Жұмыссыздық: кімді және қалай есептейді? appeared first on Ekonomist Media.

Жаңалықтарда экономика тақырыбы қозғалғанда бұл терминді шенеуніктер мен эксперттер жиі ауызға алады. ЖІӨ – нің экономикаға белгілі бір дәрежеде қатысы бар, бірақ көпшілік бұл нендей көрсеткіш екенін және оның қалай есептелетінін біле бермейді.

Макроэкономика бойынша мейлінше кең тараған оқулықтарда бұл терминге мынадай анықтама береді: ЖІӨ – есепті мерзім ішінде елде өндірілген түпкі тауар мен қызметтің жиынтық нарықтық құны.

ЖІӨ қарастырылып отырған уақыт аралығында (жыл/тоқсан) елде өндірілген барлық тауар мен қызметті сатып алу үшін қанша ақша төлеу керектігін көрсетеді.

Қазақстандағы статистика органдары ЖІӨ-ні үш түрлі әдіспен есептейді.

Өндірістік әдіс

Бұл әдіс бойынша түпкі тауарды өндірудің әр кезеңіне қосылған құнның жиынтық сомасы есептеледі.

Түсініктірек болу үшін еліміз шұжықтан басқа ештеңе өндірмейді дейік. Мәселен, 2019 жылы 10 қаптама шұжық өндірілді делік.

• Шұжықтың өмірлік циклы белгілі бір уақыт аралығында жылқыны асырап-бағатын әлдебір фермердің қосалқы шаруашылығынан басталады. Фермер еңбегін 10 теңгеге бағалайды, соған орай жыл соңында жылқысын өңдеу цехына 10 теңгеге өткізеді.
• Цех қожайыны еңбегін 10 теңгеге бағалайды, яғни шикі етті шұжық зауытына 20 теңгеге сатады.
• Шұжық цехы етті еттартқыштан өткізіп, дайын өнім шығарады. Цех өзінің еңбегін 10 теңгеге бағалайды. Енді шұжық дүкен сөресіне түсуі керек. Шұжық цехы дайын өнімді логистика компаниясына 30 теңгеге өткізеді.
• Логистика компаниясы қызметін 10 теңгеге бағалап, дүкенге шұжықты 40 теңгеге өткізеді.
• Дүкен қызметін 10 теңгеге бағалайды, сонда тұтынушы ретінде сіз шұжықты 50 теңгеге сатып аласыз.

Осымен шұжықтың өмір циклы аяқталады. Ал елдің ЖІӨ-сі былайша есептеледі:

• 10 теңге фермердің қосқан құны +
• 10 теңге өңдеу цехы қожайынының қосқан құны +
• 10 теңге шұжық цехының қосқан құны +
• 10 теңге логистика компаниясының қосқан құны +
• 10 теңге дүкеннің қосқан құны
  = 50 теңге.

Түпкі пайдалану әдісі

Бұл әдіс бойынша шұжықтың бүкіл өмір циклі емес, соңғы шығын ғана есептеледі. Алдыңғы мысалды еске түсірейік те, бағасы 50 теңге тұратын 10 қаптама шұжықтың орнына дүкеннен 5 теңгеге бір ғана шұжық сатып алдыңыз дейік. Екі қаптаманы шұжық цехының қожайыны сатып алса, логистика компаниясының қожайыны мен фермер тура осы бағаға бір-бір қаптамадан алды. Тағы 3 қаптамасын дүкен көрші мемлекетке әрқайсысын 5 теңгеден сатты. Дүкеннің қоймасында қосымша екі қаптама шұжық қалды, олардың да бағасы 5 теңгеден.

ЖІӨ шығын әдісі былайша есептеледі:

• 5 теңге – шұжықты алуға кеткен шығын +
• 10 теңге – шұжық цехының қожайыны алған 2 қаптаманың шығыны +
• 10 теңге – фермер мен логистика компаниясы қожайының шығыны +
• 15 теңге – шетелге сатылған 3 қаптаманың бағасы +
• 10 теңге – дүкеннің қоймасында қалған 2 қаптаманың құны.
• = Қорыта айтсақ, елдің ЖІӨ-сі түпкі пайдалану әдісімен есептегенде де жылына 50 теңге болады.

Табыс әдісі

Атауының өзі-ақ біраз жайттан хабар беріп тұр. Түсінікті болу үшін алғашқы мысалға қайтып оралайық, ол бойынша өндірістің әр кезеңінде қосылған құн 10 теңге болатын. Сонымен, фермер – жеке кәсіпкер (ЖК) және 10 теңге пайда көреді, оның 1 теңгесін мемлекетке бірыңғай жиынтық төлем (БЖТ) есебінде төлейді. Өңдеу цехының қожайыны да ЖК ретінде жұмыс істейді, 10 теңге пайда көреді, ол да 1 теңгені БЖТ есебінде төлейді. Шұжық зауытының қожайыны мен логистика компаниясының басшысы да солай. Бірақ шұжық зауытында еттартқыш бар, белгілі бір уақыт өткенде ол сынып қалуы мүмкін, сондықтан қожайын пайдаланғанына қарай әр жылы 1 теңгеден жаңа еттартқышқа қалдырып отырады, қолда бар еттартқыш сынып қалғанда сол ақшаға жаңасын алады (бұл құрал-жабдық амортизациясы деп аталады).

Логистика компаниясының қожайыны да көліктің амортизациясы үшін 1 теңгеден қалдырып отырады. Дүкеннің қожайыны да 10 теңге пайда көріп, басқалармен бірге ол да мемлекетке 1 теңге салық төлейді. Бірақ оның дүкенінде жұмыс істейтін кассир бар, оған жылына 3 теңге жалақы төлейді және ол жұмысшы үшін зейнетақы қорына 1 теңге аударып отырады. Дүкен қожайыны сонымен бірге тоңазытқыштың амортизациясы үшін жылына 1 теңге қалдырып отырады.

Енді ЖІӨ-ні табыс әдісімен есептеп көрейік:

Кәсіпкерлердің таза пайдасы:

• фермердің пайдасы = 9 теңге = 10 теңге кіріс – 1 теңге БЖТ;
• өңдеу цехы қожайынының пайдасы = 9 теңге = 10 теңге кіріс – 1 теңге БЖТ;
• шұжық цехы иесінің пайдасы = 8 теңге = 10 теңге кіріс – 1 теңге БЖТ – 1 теңге еттартқыштың амортизациясы;
• логистика компаниясы қожайынының пайдасы = 8 теңге = 10 теңге кіріс – 1 теңге БЖТ – 1 теңге көліктің амортизациясы;
• дүкен иесінің пайдасы = 4 теңге = 10 теңге кіріс – 1 теңге БЖТ салығы –  3 теңге жалдамалы жұмысшының жалақысы – 1 теңге жұмысшының зейнетақы жарнасы – 1 теңге тоңазытқыштың амортизациясы.

Сонымен, Бизнестің таза пайдасы:

• 9 теңге – фермердің пайдасы +
• 9 теңге – өңдеу цехы қожайынының пайдасы +
• 8 теңге – шұжық зауыты қожайынының пайдасы +
• 8 теңге – логистика компаниясы иесінің пайдасы +
• 4 теңге – дүкен иесінің пайдасы
• = 38 теңге.

Салық төлемі және зейнетақы қорының жарнасы түріндегі мемлекеттің кірісі: бес кәсіпкердің әрқайсысы 1 теңгеден салық төледі және дүкен иесі қоластындағы жұмысшы үшін 1 теңге зейнетақы жарнасын төледі, сонымен мемлекеттің кірісі – 6 теңге.

Жалдамалы жұмысшылардың жалақы қоры: кассирдің жалақысы – 3 теңге.

Амортизация қоры: 1 теңге еттартқыш + 1 теңге көлік + 1 теңге тоңазытқыш = 3 теңге.

Сонымен, табыс әдісі бойынша ЖІӨ:

• 38 теңге – кәсіпкерлердің пайдасы +
• 6 теңге – мемлекеттің кірісі +
• 3 теңге – жалдамалы жұмысшылардың жалақы қоры +
• 3 теңге – амортизация қоры
• = 50 тенге.

Қорытынды

Біз өте қарапайым мысалды қарастырдық, онда бірқатар жорамалға жол бердік.

Шынайы өмірде бәрі әлдеқайда күрделі, өйткені бақыланбайтын («көлеңкелі») экономика факторы және қарапайым ғана қателесу факторы бар.

Мәселен, фермерлердің бәрі бірдей ЖК ретінде тіркелмейді, бизнесмендердің бәрі бірдей кәсіпорнында жұмыс істейтін жұмысшылар санын толық көрсетпейді, жұрттың барлығы бірдей табыс декларациясын тапсырмайды және тапсырған күнде де бәрі бірдей табысын толықтай ашық көрсетпейді.

Бұған қоса, әр үйдің тұтыну көлемін есептеуге болғанымен де, бұл шығыны өте көп және жұмысы да қыруар шаруа. Осы себептен де ЖІӨ көрсеткіші экономикадағы шынайы жағдайды толыққанды көрсете алмайды. Ал есептеудің түрлі әдісі шамамен бірдей нәтиже береді.

Соған қарамастан, осы көрсеткіштің көмегімен экономикалық жағдайға әртүрлі анализ жасауға әбден болады. Төменде Қазақстанның 1993 жылдан 2018 жылға дейінгі ЖІӨ динамикасы көрсетілген кесте беріліп отыр.

The post ЖІӨ және оны қалай есептейді? appeared first on Ekonomist Media.