Кедейлер кедейлене түседі

Қазақстанда, мәселен, Ұлттық экономика министрлігі Статистика комитетінің дерегі бойынша, 2020 жылдың 1-тоқсанында халықтың 10 пайызының жан басына шаққандағы айлық кірісі шамамен 25 мың теңге, бұл күніне 1,99 доллар деген сөз.

Әр оныншы қазақстандық пандемияға дейін-ақ кедейлік шегінде өмір сүріп жатқан, олардың саны 1,8 млн адамға жуық. 

2020 жылдың алғашқы тоқсанында күндік кірісі 3,2 доллар болған қазақстандықтардың үлесі 30% болған (жан басына шаққандағы айлық кірісі 37 мың теңге), яғни 5,4 млн адам.

1-кесте. Кірістің халықтың 10 пайыздық топтары арасында бөлінуі

Дереккөз: ҚР ҰЭМ СК

Төтенше жағдай режимі мен күшейтілген карантин жағдайды одан бетер қиындатты. ҚР Ұлттық банкі жүргізген сауалнамаға сүйенсек, қазақстандықтардың 42%-ы материалдық жағдайы нашарлағанын айтқан. Мұндай жауап берушілердің үлесі 2020 жылдың сәуір айынан кейін арта түскен.

Соңғы жылы халықтың кіріс деңгейінің төмендеуі байқалады. Орташа айлық жиынтық кірісі 40 мың теңгеден аз респонденттердің үлесі 2019 жылдың маусым айында 4% болса, 2020 жылдың маусымында 9%-ға жеткен. Айлық жиынтық кірісі 40-70 мың аралығындағы үй шаруашылығы үлесі 15 пайыздан 21 пайызға артқан.

Керісінше, 100 мың теңге және одан көп (100-150, 150-300, 301 мың және одан көп) кірісі бар қазақстандықтардың үлесі 14 тармаққа төмендеп, бұрын 52% болса, қазір 38% болған.

Кестеден көріп отырғанымыздай, айтарлықтай өзгеріс 2020 жылдың сәуірінде байқалады.

Жұмыстан айырылу = кедейлік?

Қазақстандықтардың кірісінің азаюына әсер еткен негізгі фактор көптеген кәсіпорынның жұмысын тоқтатуы мен іскерлік белсенділіктің тоқтап қалуы екені түсінікті. KPMG консалтинг компаниясы жүргізген зерттеу нәтижесіне сүйенсек, карантинге байланысты жағдайы қиындап қалған сегмент пен экономика саласының өкілдері негізінен азық-түлік емес бөлшек сауда, авиация, мұнай-газ, тау-кен саласы, көлік секторы, электр энергетикасы мен қызмет көрсету саласының өкілдері.

Сауалнамаға қатысқан компаниялардың 70%-ы әкімшілік шығындарды, соның ішінде еңбекақы, іссапар, маркетинг және консультация шығындарын қысқартуға мәжбүр болған, бұл жұмыс орындарының қысқарып қалуы немесе айлық жалақының азаюы дегенді білдіреді.

Қазақстандықтардың көпшілігі үшін жұмысынан айырылу, тіпті уақытша жұмыссыз қалу өмір сүру сапасы мен деңгейінің айтарлықтай төмендеуін білдіреді.

ҚР Ұлттық банкі жүргізген сауалнамаға сүйенсек, қазір қазақстандықтардың 16%-ының ғана қаржылай жинағы бар (2019 жылдың маусым айымен салыстырғанда, 6%-ға кем). Қазақстандықтардың көпшілігі ай сайынғы табысына арқа сүйейді, ал ол табыс соңғы бірнеше айда біршама өзгерді.

Бұрын қазақстандықтардың 70%-ы негізгі кіріс көзі ретінде айлық жалақысын көрсетсе, 2020 жылдың маусым айында бұл нұсқаны таңдағандар үлесі 56% болған. Кіріс көзі құрылымында әлеуметтік және мемлекеттік төлемақы 20%-ға артқан (2019 жылдың маусымында 30% болса, 2020-ның маусымында 50%). Бірақ бұл еңбек ету арқылы табатын кірісті толық алмастыра алады деу қиын.

Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі жанындағы Еңбек ресурстарын дамыту орталығы сарапшыларының айтуынша, карантин режимін әлсірету нәтижесінде, сонымен бірге жұмыспен қамту бағдарламаларын жүзеге асырудың арқасында жұмыссыздар саны мамыр айында 4,2 миллионнан 1,1 миллион адамға, ал маусым айында 735 мың адамға азайған. Жалақы әлі де негізгі кіріс көзі болып отырған жоқ, бұл жұмыспен қамтылу карантинге дейінгі деңгейге жетпегенін білдіреді. Бұған қоса, тағы да күшейтілген карантиннің енгізілуі және жалпы адамдардың арақашықтық сақтау қажеттігіне байланысты шектеулер бизнеске, соған сәйкес жұмыс орындары мен өмір сүру деңгейіне кері әсерін тигізеді.

KPMG сауалнамасына қатысқан кәсіпкерлер өздері үшін карантиннің ең ауыр салдары ретінде шикізат пен тауар жеткізу және қызмет көрсету тізбегінің бұзылғанын айтқан. Соның ішінде бұл, әсіресе, ауыл шаруашылығы мен мейрамхана бизнесіне айтарлықтай ықпал етті. Несие мен жалға алу ақысын кейінге шегеруге болатынына қарамастан, бұл салалардағы бизнестің бір бөлігі бұрынғы жұмыс қарқынын қалпына келтіре алмайды, COVID-19-ға байланысты шектеулер күшейтілген қалыпта қала беретін болса, тіптен қиынға соғады.

Бұл ретте дәл осы салаларда бейресми жұмыспен қамтылғандардың үлесі өте жоғары екенін айту маңызды, тіпті формалды сектор кәсіпорындарында да солай. Ауыл шаруашылығы саласында жұмыс істейтіндердің 55%-ы мен қоғамдық тамақтану және қонақүй қызметіндегілердің 21%-ы ресми түрде онда жұмыс істемейді.

2019 жылдың соңында бейресми жұмыспен қамтылған қазақстандықтардың саны 1,2 млн адам болды немесе жұмыспен қамтылған тұрғындардың 14%-ы. Төтенше жағдай кезінде бәрінен қатты қиналған осы топ екенін мойындаған жөн, жұмыс берушілер кез келген сәтте олардың қызметінен оп-оңай бас тарта салады, ал мемлекет оларға ресми жарнасы жоқ болғандықтан назар аудармайды.

Кәсіпорындардың қызметі қайта жанданғаннан кейін де бейресми жұмыспен қамтылғандар бұрынғы жұмыс орындарына қайтадан орналаса қоюы екіталай. Ал бәсекенің жоғары болатынын ескерсек, олардың еңбекақысы төмендеп, соған сай кірісі де азаюы әбден мүмкін.

600 мың жұмыссыз

Кіріс деңгейінің төмендеуі айналып келгенде тұтыну қызметінің де тарылуына алып келеді. Қазірдің өзінде халықтың 45%-ы ірі дүние сатып алудың қажеті жоқ деп есептейді. Соңғы айларда ірі ештеңе сатып алмаған қазақстандықтардың үлесі 10%-ға артқан (2020 жылдың қаңтар айында 78% болса, маусымда 89% болған).

Дегенмен, үнемдеу тек ұзақ уақыт пайдаланатын тауарларға ғана емес, сонымен бірге тұтыну деңгейінің мейлінше қысқаруына да байланысты болуы мүмкін. Тұрғындар арасында жүргізілген сауалнама нәтижесі көрсеткендей, қазақстандықтар бірінші кезекте демалысқа және киімге жұмсайтын ақшаны  үнемдеуге көшеді. Азық-түлік себеті арзандайды, мұны ритейлерлер қазірдің өзінде байқап отыр.

2019 жылдың қараша айында «Кипр» аналитикалық тобының пікірталас алаңында Magnum компаниясының коммерциялық директоры, басқарма мүшесі Яков Фишман сатып алушылардың үнемдеу мақсатымен, біріншіден, жеңілдікпен сатылатын тауарларды, яғни акциямен сатылатын өнімдерді іздейтінін айтқан еді. Екіншіден, баға тұрғысынан да ұстанымын өзгертетінін, яғни олардың тұтынатын өнімдерінің сапасы да төмендейтінін айтқан болатын.

Қазақстандықтардың экономия режиміне көшуі бизнестің жекелеген салаларының тарылуына алып келеді, соның ішінде алдыңғы қатарда көңіл көтеру, бьюти индустрия, киім ритейлері, қоғамдық тамақтану орындары бар. Бұл осы салаларда жұмыс істейтіндерге кері әсерін тигізеді.

Жекелеген сарапшылар жұмыссыздық пен өмір сүру деңгейінің төмендеуі қылмыс деңгейінің артуына алып келеді деген болжам жасайды, Қазақстанда қылмыстың 80 пайызын жұмыссыздар жасайтынын ескерсек, бұл негізсіз де емес. Алайда, Құқық және мемлекеттік басқару мектебінің Еуразиялық экономикалық-құқықтық зерттеулер орталығы жүргізген жуырдағы зерттеуге сүйенсек, мұның алдындағы экономикалық дағдарыстар кезінде Қазақстан жұмыссыздықты азайту бағытындағы шараларды уақытында қолға алып, халықтың табыс деңгейін көтеру арқылы қылмыстың артуына жол бермеген.

ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі осындай қауіп-қатерлерді ескере отырып, инфрақұрылымдық жобаларды жүзеге асыру есебінен жұмыс орындарын ашуды ұсынып отыр. Алайда, әңгіме тек 250 мың жұмыс орны туралы, ал коронадағдарыс салдарынан зардап шеккен еңбекке қабілетті қазақстандықтар саны миллиондап саналуы мүмкін.

Жұмыссыз халықтың шынайы санын есептеуге келгенде айтарлықтай қиындық бар, мұны қазақстандық сарапшылардың көпшілігі айтып отыр. Еңбек ресурстарын дамыту орталығының мамандары 2020 жылдың соңына қарай жұмыссыздық деңгейі 6,1% (шамамен 560 мың адам) болады деп болжап отыр. Бизнестің қайта қалыпқа келуіне ұзақ уақыт керек екенін ескерсек, мұны тым оптимистік болжам деуге болады.

Жұмыс орындарына байланысты қажеттілікті нақты бағалау үшін жұмыссыздар санын есептеудің ескірген әдісінен бас тарту керек, бұл әсіресе өңірлерге қатысты.

Өз-өзін жұмыспен қамтыған топқа жататын, бірақ жұмысы өнімсіз және тұрақсыз қазақстандықтарды да жұмыссыздар қатарына қосу керек. Экономикалық тұрғыдан белсенді емес, бірақ жұмыс табуға ұмтылатын жеке топ бар екенін де естен шығармаған жөн.

The post Кедейлік вирусы: COVID-19 жұмыс орындары мен қазақстандықтардың кірісіне қалай әсер етуде? appeared first on Ekonomist.

Бұл сауалдарға жауап беруге «Сорос-Қазақстан» қорының тапсырысы бойынша сұрау салған Қолданбалы экономикалық зерттеулер орталығының (ҚЭЗО) зерттеу нәтижесі көмектеседі.

Ауыл әйелдерінің дәрежесі жөнінде

Мақаланы дайындау барысында ауыл әйелдерінің әлеуметтік жай-күйін анықтау мақсатымен жүргізілген әйелдердің экономикалық мүмкіндігін зерттеу нәтижесі пайдаланылды. Әлемдік тәжірибеге жүгінсек, әйелдер ер адамдармен салыстырғанда кедейлеу келеді.

Қазақстанда мұның бір мысалы ретінде ерлер мен әйелдердің орташа айлық жалақы көлемі (38%)  мен әйелдердің экономикалық белсенділік деңгейінің төмендігін (ерлермен салыстырғанда 10%-ға төмен) айтуға болады. Сонымен бірге, қалалық жердегі әйелдерге қарағанда ауыл әйелдері бұл жағынан осалдау. ҚР ҰЭМ Статистика комитеті келтірген деректерге сүйенсек, 2019 жылы қалалықтардың жан басына шаққандағы орташа кірісі 66 707 теңге болса, ауылдықтардікі – 47 326 теңге.

Мұның барлығы ауыл әйелдерінің жағдайы екі есе қиын деген қорытынды жасауға алып келеді.

Зерттеу нәтижелері бұл пікірімізді нақтылай түседі. Сауалнама нәтижесіне сәйкес, респонденттердің 51%-ының отбасындағы жан басына шаққандағы орташа кіріс күнкөріс минимумынан төмен (2019 жылы 29 698 теңге болған).

Жұмыс күшіндегі үлесі төмен болғанына қарамастан, ауыл әйелдерін біреудің қолына қарап отыр деп айту қиын. Респонденттердің 37%-ы ғана отбасындағы негізгі табыскер ер адам екенін айтқан. Мұндай жағдай көбінесе үлкен отбасыларға тән, мұндай жағдайда үй шаруашылығынан босай алмайтындықтан ғана әйелдер жағы жұмыс істей алмайды.

Әр бесінші отбасында ерлі-зайыптылардың табыс үлесі тең.

Ауылдағы әр бесінші отбасында негізгі табыскер – әйел адам, ауылда тұратын отбасылардың тағы 10%-ы әйелдердің жәрдемақысына немесе зейнетақысына өмір сүреді.

1-кесте.  ҚР ауыл тұрғындарының 2019 жылғы табыс көзі

Дереккөз: ҚЭЗО 

Әйел адамдар көбінесе тұрмысқа шыққанға дейін немесе тұңғышын дүниеге әкелгенге дейін және кейде қалада оқу бітіре салғаннан кейін негізгі табыскер болады. Көпшілігі өзінің жалақысын негізгі табыс деп көрсетеді, 18-24 жас аралығындағы респонденттердің жоғары білімі бар және екі тіл біледі.

Күйеуімен тең дәрежеде табыс табатын респонденттер 35-44 жас аралығында, екі тіл біледі, жоғары білімді. Тұңғыш балалары өзі жүріп-тұра алатын жасқа жеткенде білімі бар әйелдер жұмысқа қайтадан көңіл бөле бастауы мүмкін және көп жағдайда олар мүмкіндіктерін пайдаланады.

Кішкентай балалары көп отбасында негізгі табыс көзі – отағасының жалақысы, бұлар көп жағдайда қазақ отбасылары және олар негізінен қазақ тілінде сөйлейді. Әдетте мұндай отбасыларда әйелдердің орта білімі ғана бар.

Сауалнамаға сәйкес, ауылдық жердегі отбасылардағы жан саны орта есеппен 4,4 адам болғанын атап өткен жөн. Сауалнамаға қатысқандардың жартысына жуығы отбасында 4 адамнан көп екенін айтқан (бәрі бірдей балалар емес), мұның өзі ауыл әйелдерінің ақысы төленбейтін үй жұмысы бойынша да жүктемесі көп екенін көрсетеді.

Ауыл әйелдерінің жағдайына әсер ететін тағы бір қосымша фактор – олардың білім деңгейі, сауалнамаға қатысқандардың 30%-ға жуығының орта білімі ғана бар, бұл онсыз да аз жұмыс орнын иемдену мүмкіндігін тарылта түседі.

Еңбек нарығының аясы тар

Сауалнамаға сүйене отырып, ауыл әйелдерінің жұмыспен қамтылуына қатысты екі негізгі ерекшелікті бөліп көрсетуге болады. Біріншіден, еңбек күшіне енбейтіндердің үлесі жоғары (сауалнамаға балалар қатыспағанын ескеру керек), респонденттердің төрттен бірі – үй шаруасында, 12,4%-ы – зейнеткер.

Екіншіден, мемлекеттік бюджеттен қаржыландырылатын ұйымдарда жалдамалы жұмыс істейтіндер басым (23%-ы – бюджет қызметкерлері, 5%-ы – мемлекеттік қызметкер). Бұлар негізінен мектеп, медициналық мекеме және ауылдық округ әкімдігінде істейтіндер. Мал шаруашылығы мен өсімдік шаруашылығы секілді ауылшаруашылық қызметінде жүргендердің үлесі – 3%.

Бұған қоса, ауыл әйелдерінің 15%-ының отбасында ерлі-зайыптылардың бірі ауылда емес, қалада жұмыс істейді (қатынамалы көші-қон), бұл еңбек нарығының аясы тым тар екенін және жұмыс орындарына деген қажеттілік жоғары екенін көрсетеді.

Ауылдағы жұмыспен қамту бағдарламалары

Жұмыспен қамту бағдарламалары ауылдық жерлерде тиімділігін көрсете алып отырған жоқ.

Сауалнама нәтижесіне сүйенсек, мұның ең бірінші себебі – ауыл әйелдерінің жұмыспен қамтылудың түрлі мүмкіндігі бар екенінен хабарсыз болуы. Сұрауға қатысты екі әйелдің біреуі мемлекет қолға алып отырған шаралар туралы мүлдем естімеген.

Сұраққа жауап бергендердің 4%-дан 9%-ға дейінгісі қандай да бір шараларға қатысқан, бірақ олардың жартысы мұны тиімсіз деп есептейді.

Жұмыспен қамту жөніндегі мемлекеттік бағдарламалар негізінен жұмыссыздар мен өзін-өзі жұмыспен қамтыған қазақстандықтарға бағытталғанымен, бұл топтардың жүзеге асып жатқан бағдарламалар туралы білетіні тым аз. Мұндай шаралар жөнінде жұмыссыз ауыл әйелдерінің тек жартысы ғана біледі, ал өзін-өзі жұмыспен қамтығандардың 60%-ы ғана хабардар.

Халықты жұмыспен қамту шаралары жөнінде көбірек білетіндер негізінен бюджеттік мекеме қызметкерлері, бұл олардың осы шараларды жүзеге асыру бағытында жұмыс істейтінімен байланысты болуы мүмкін.

Жүзеге асқан жағдайда ауылдық жердегі жұмыспен қамту деңгейі көтеріледі дейтін негізгі бағыттың бірі – кәсіпкерлікті дамыту. Осы бағыт аясында ниет білдірушілер бизнес негіздерін оқып, шағын несие ала алады.

Алайда, фокус-топтарда жауап берген ауыл әйелдерінің айтуынша, жұмыспен қамту орталықтары мен «Атамекен» ұлттық кәсіпкерлер палатасы (ҚКП) өткізетін бизнес ашу бойынша тренингтер ауыл әйелдерінің қажеттілігіне жауап бермейді. Естеріңізге сала кетсек, ауыл әйелдерінің 30-ының тек орта білімі бар.

Бизнес ашуға немесе кәсібін дамытуға несие алуға ауыл әйелдерінің 40%-ының қызығушылығы бар, бірақ олардың тек 13%-ы ғана несие ала алатынына сенеді. Ал әйелдердің 27%-ы мүмкіндігін төмен деп ойлайды немесе мүлдем жоқ деп бағалайды.

Неліктен банктер несие бермеуі мүмкін деген сұраққа жауап бергенде әйелдер табысының төмендігін және онсыз да несиесі бар екенін айтады.

Ал өзін-өзі жұмыспен қамтығандар мен уақытша жұмыссыздар арасында жұмыспен қамтылу жағдайын жақсартқысы келетіндер туралы айтар болсақ, олардың тарапынан бизнесін дамыту үшін несие алуға сұраныс жоғары екенін байқаймыз. Алайда, олар көбіне-көп несие ала алмайтынына сенімді. Шын мәнінде солай екені де маңызды жайт.

Зерттеу нәтижесі бір жағынан ауыл әйелдерінің тым кедей екенін көрсетеді. Екінші жағынан, жұмыс істеуге дайын болғанымен де, жұмыс орындары тым шектеулі.

Ер адам отбасының негізгі асыраушысы деген түсінік қалып бара жатыр, әйелдер бала күтімімен отырғанда ғана бұл рөлді ер адам атқарады. Ал мұндай жүктемеден босай салысымен әйел адам ақысы төленетін жұмыс табуға талпынады.

Ауыл экономикасының құрылымы өзгеруде. Ол күрделене түсті және «ауылдық» болып есептелетін өсімдік және мал шаруашылығы аясынан шықты. Жұмыспен қамту немесе ауылдық жерлерді дамытуға бағытталған мемлекеттік бағдарламаларды жасағанда немесе оларға түзету енгізген уақытта осының барлығын ескеру маңызды.

Олай болмаса, бұл бағдарламалар кімге арналған және одан қандай нәтиже күту керек?

The post Ауыл әйелдерінің жағдайы екі есе қиын appeared first on Ekonomist.