Жаңа кодекстің басты міндеті – мемлекеттен кім, қандай жағдайда және нендей көмек ала алатынын нақты бекіту.

Бүгінгі таңда корона дағдарысынан туындаған күйзелістерге байланысты әлеуметтік саясат бүкіл әлемдегі саяси өрістің негізгі ағынына айналуда. Бұл саланың басты міндеті – халықтың осал топтарын қамқорлыққа алу және олардың маргиналдануына жол бермеу, азаматтардың негізгі құқықтарын қамтамасыз ету. Бұл әсіресе көпбалалы отбасылар, жалғызбасты ата-аналар, мүгедектер, қарттар, түрмеден шыққандар және басқа да санаттағыларға қатысты.

Екі апта бұрын экономистердің зерттеулері негізінде құрылған 2020 жылдың әлеуметтік прогресс индексі  (Social Progress Index) жарияланды.

Индекс елдердің үш топқа біріктірілген, әлеуметтік даму саласындағы 50-ден астам критерий бойынша жетістіктерін көрсетеді: негізгі қажеттіліктер (бізде 64-орында); әл-ауқат негіздері (63-орын) және адамның даму мүмкіндіктері (87-орын).

Қазақстан осы индексте әлемнің 163 елінің ішінен жалпы 67-орынды иеленді және жалпы алғанда жыл сайын позициясы өсіп келеді. 2019 жылы ел 69-орында болды, ал бір жыл бұрын – 71-орында еді. Алайда, егер ЕАЭО елдерімен салыстыратын болсақ, онда: Беларусь 47-орында, Армения 50-де, Ресей 69-да және Қырғызстан 89-орында.

Қазақстан жақсы санитарлық жағдай жасай білу жағынан өте төменде тұр (118-орын), инфекциялық емес аурулардан мезгілсіз өлім-жітім деңгейі бойынша (153) және басқа да көптеген әлсіз позициялары бар. Қазақстанның әлеуметтік саладағы мықты жақтары – тамақтану мен базалық білімге қол жеткізу, электр энергиясы мен ұялы байланыспен қамту.

Алайда, зерттеу 2020 жылғы дағдарысқа дейін жүргізілгенін ескерген жөн. Ал бұл бүкіл әлем бойынша индексімізді нашарлатып жіберуі мүмкін. Мысалы, ресми деректер бойынша, осы жылы ең төменгі күнкөріс деңгейінен (32 600 теңге) төмен табыс табатын қазақстандықтар саны 4,3%-дан 5,7%-ға дейін артты.

Индекс әдіснамасы көптеген сапалық көрсеткішті қамтымағаны үшін сыналғанына қарамастан, әлеуметтік кодексті әзірлеу кезінде бұл деректерді ескеру маңызды.

Алдағы жылдары талай елдің үкіметін экономикалық өсу көрсеткіштерінен гөрі «әлеуметтік проблемалар» көбірек алаңдатады деп ойлаймын. Жоғарыда көрсеткен индекс экономикалық әл-ауқат үнемі әлеуметтік сала сапасының өсуіне байланысты емес екенін көрсетеді.

Мысалы, АҚШ – мықты дамыған ел. ЖІӨ көлемі бойынша әлем  экономикасында бірінші орында. Алайда жыл сайын төмендей отырып, индексте тек 28-орынды алды (2011 жылы олар 19-орында болды). Ал, мысалы, тізімде соңғы орында болған Чадтың ЖІӨ-сі индексте бас жақта тұрған Либерияға қарағанда әлдеқайда жоғары.

2020 жылғы индексте бірінші орын алатын елдердің үкіметтерін әйелдер (Норвегия, Дания, Финляндия, Жаңа Зеландия) басқаратыны туралы қызықты фактіні де атап өтпеуге болмайды.

Жаңа кодекстің пайдасы

Біріншіден, Кодексте қазіргі барлық қолдау шарасы қайта қаралады және толықтырылады деп болжануда. Былайша айтқанда, әлеуметтік саладағы барлық заңнамаға ревизия жүргізіледі. Саланы ретке келтіру мәселесі пісіп-жетілді. Көптеген шешім асығыс қабылданды. Бұл – 2019 жылы азаматтарға жәрдемақы төлеу тетіктерінің екі рет түбегейлі қайта қаралуына түрткі болды. ҚР Еңбек министрлігі өкілдерінің ескертулеріне қарағанда, әлі де қайта қаралады.

Екіншіден, әрине, ақпаратты іздеу жеңілдейді. Бұл – өте маңызды. Алайда, Кодексті жасау кезінде келесі нәрселерді ескерген жөн.

Кодекстің ерекшелігін ескере отырып, оны ұсыну стилін пысықтау маңызды. Бұл бір құжатқа жинақталған заңдар ғана емес, түсінікті баяндалған, жаңа әлеуметтік стандарттарды енгізудің ойға қонымды түрі болуы тиіс. Қыркүйек айында Ресейдің Жоғары Экономика мектебі РФ заңдарының күрделілігіне зерттеу – талдау жариялады. Онда авторлар Ресей Федерациясының заңнамасы 1991 жылдан бастап 30%-ға күрделене түскенін анықтады. Ал бүкіл әлемде заң мәтіндерін жеңілдету және нақтылау жүріп жатыр. Мысалы, АҚШ-та 2010 жылдан бастап жазбаша форманы жеңілдету туралы заң немесе Plain Writing Act қолданылады. Заң қабылдауға қиын және түсініксіз болып көрінген кезде, азаматтардың көпшілігі одан алыстап, өз ережелері бойынша өмір сүреді.

Бірқатар санатты мүлдем қайта қарастыру керек. Мысалы, біздің елімізде «аз қамтылған отбасы» деп жан басына шаққандағы айлық табысы аймақта белгіленген кедейлік шегінен төмен отбасылар деп түсіндіріледі. Ал мұндай тәсілді әлем елдері баяғыда қолданыстан шығарған. Қазақстанда РФ-дағы сияқты күнкөріс минимумы емес, кедейлік шегінің көрсеткіші негізге алынады. Бұл қазақстандық кедей отбасы сол ресейлік отбасынан бірнеше есе кедей дегенді білдіреді. Осы және басқа да көптеген өлшемді қайта қарау қажет.

Кодекс көлемді құжатқа айналатыны анық (Германияда, мысалы, ол 12 том) және қабылданғанға дейін оның әр бағыты мұқият зерттеуді қажет етеді.

Көп адам дағдарыстан экономикалық қиындықтарға тап болғанда  әлеуметтік қолдаудың қоғамда қосымша қақтығыстар тудырмайтын икемді моделі қажет. Сол себепті кодекс іс жүзінде өмір сапасының жаңа стандартына айналуы керек.

The post Әлеуметтік кодекс: кімге және неге керек? appeared first on Ekonomist Media.

Неке

Халықтың жаппай көші-қонымен сипатталған 1990 жылдардағы демографиялық күрделі кезең тек 2000 жылдардың басында ғана тұрақтанды. Бұл уақытта туу жағдайы түзелді, көші-қон ағыны тұрақтады, неке қисығы дамудың оң деңгейіне шықты, бұл өсім 2013 жылға дейін сақталды (жылына 168,4 мың неке). 2014 жылдан бастап қазақстандықтардың заңды некеге тұруы сиреді және 2018 жыл ең төменгі деңгей болды (137,7 мың неке), бұл жылы соңғы он жылдағы ең төмен көрсеткіш тіркеліп, 2006 жылғы көрсеткішке шамалас болды (137,2 мың неке). 2019 жылы жағдай сәл-пәл өзгеріп, тіркелген неке саны 139 мыңға жетті.

Жиырма жылдық кезеңдегі негізгі тенденциялардың бірі – қала және ауыл тұрғындары арасындағы некеге тұру айырмасының артуы. 1999 жылы қала мен ауыл арасындағы тіркелген неке санының айырмасы 16,8% болса, 2009 жылы бұл көрсеткіш 21,7% болды, ал 2019 жылы айырма 40%-ды көрсетті (қалалықтар басым). 2019 жылы ауыл тұрғындарының некеге тұруы төмендеп, 2002 жылғы көрсеткішпен теңесті. 

Қазақстанда некеге тұрудың жалпы төмендеуінің түрлі себебі айтылады, соның ішінде әлеуметтік-экономикалық және демографиялық себеп те бар. Ауылдық жерлер туралы айтатын болсақ, мұндағы негізгі фактор экономикалық болуы мүмкін, өйткені қала мен ауылдың дамуында айтарлықтай айырма бар. Ауылдық жерлерде жұмыспен қамту деңгейі төмен және табыс та аз. Қазіргі кезде Қазақстанда халқының саны 500 адамнан көп 6,5 мың ауыл бар, олардың көбінде мектеп, фельдшерлік қызмет сияқты өркениет жоқ, тіпті  көмек қажет бола қалған жағдайда қалаға алаңсыз жеткізе қоятындай жол да жоқ. Тұрмыс жағдайына қанағаттанбаған (соның ішінде некеге тұратын жастағы) жастардың қалаға қоныс аударуы түсінікті де, ал қалада 2000 жылдардан бері жұмыс орны көбеюде.

Некеге тұрудың жалпы азаюына әсер еткен демографиялық себеп ретінде соңғы жылдары некеге тұрып жатқандардың негізгі үлесі 24-29 жастағылар екенін айтсақ болады, олардың тууы 1990 жылдардағы туу көрсеткіші күрт төмендеген мерзімге тұспа-тұс келді. Мұндай жағдай 2000 жылдарға дейін жалғасты. Бұл жастағылардың саны аз. Бұл нұсқаға сүйенсек, некеге отыру үлесі 2000 жылдан кейін туылғандар белсенді некелесу жасына жеткенде (24-29 жас) басталады деп түйін жасауға болады. Сонымен бірге, 2014 жылдан бері байқалып келе жатқан некелесудің төмендеуі алғашқы некеге тұру жасының ұзаруымен де байланысты. 1999 жылдан бергі жиырма жыл ішінде еркектердің де, әйелдердің де некеге отыруы екі жасқа дейін артқан.

Отбасы-неке қатынасындағы тағы бір тенденция – бірұлтты некелермен салыстырғанда этникааралық некелердің азаюы. Азаю деңгейі көбінесе өңірге және ол жердің этникалық құрамына байланысты, дегенмен, этникааралық некелердің азаюы жалпы ел көлемінде байқалады. Кеңестік кезеңде түрлі ұлт өкілдері арасындағы некелесу артқаны белгілі, ал 1990 жылдардан бастап керісінше, азайып келеді. Мұның жалғасуы ұлыстар арасындағы дистанцияның артуына алып келеді, бұл ел үшін аса жағымды фактор болмауы мүмкін.

20 жылда некелесу саны бойынша көшбасшы өңірлер де өзгерді. Көш басындағы үш өңір қатарында Алматы қаласы бар. Айта кетерлігі, 1999 жылы Алматы жеке-дара көшбасшы болса, 2019 жылы миллион тұрғыны бар қалалар көш басына шығып, облыстарды кейінгі позицияға ысырған.

1-кесте. Неке саны бойынша Қазақстандағы алғашқы 3 өңір

Дереккөз: ҚР ҰЭМ СК

Ажырасу

Неке бұзу саны артып келеді. Соның ішінде ауылдық жерлерде артып отырғанын байқауға болады, ажырасудың көп бөлігі ауылға тиесілі, дәлірек айтсақ, 1999 жылдан бері 2 есеге дейін артқан. Бұл ауылдағы күрделі экономикалық жағдаймен де байланысты. Үкімет «Нұрлы жер», «Ауыл – Ел бесігі» және «Еңбек» сияқты ірі бағдарламалардың көмегімен ауылдың әлеуетін дамыту шараларын қолға алғанымен, 2019 жылғы көрсеткіш бойынша жастардың 40%-ы ауылдан жұмыс таба алмай, қалаға көшуге мәжбүр. Осы және өзге де факторлар некелесудің төмендеуімен қатар, ажырасудың артуына да ықпал етіп отыр.

Ажырасудың негізгі үлесі ірі қалалар мен еліміздің солтүстік өңірлеріне тиесілі. 20 жыл ішінде ажырасу деңгейі жөнінен Павлодар облысы көш басында келеді, өңір тек 2019 жылы ғана тіркелген неке санынан ажырасу аз болып, екінші орынға түсті.  

2-кесте. Ажырасу деңгейі жоғары өңірлердің үштігі

Дереккөз: ҚР ҰЭМ СК

Ажырасушылардың орташа жасы да артып келеді. 1999 жылдан 2019 жылға дейін ерлер арасындағы көрсеткіш 3 жасқа, әйелдердікі 2 жасқа артқан. Ажырасушылар арасындағы ең көп кездесетін мерзім немесе отбасылық жұп үшін ең қиын кезең – 5 жылдан 9 жылға дейін бірге тұрған кезең, 1999 бері ажырасудың ең көп мөлшері осындай жұптарға тән (30% дейін).

Әлбетте, бұл еліміздегі неке қатынастары саласындағы жағдайды толық сипаттамайды. Дегенмен, осы қысқа шолудың өзі елімізде неке және отбасы қатынастары тұрақты емес екенін, үнемі өзгеріп тұратынын көрсетеді. Олардың дамуына әлеуметтік-экономикалық жағдай ғана емес, сонымен бірге саяси-демографиялық жағдай да әсер етеді. Бұл екеуі Қазақстандағы отбасы-неке қатынасының қазіргі жағдайын көрсетіп отыр.

The post 1999-2019 жылдардағы Қазақстандағы отбасылар: некеге тұру азайып, ажырасу артқан appeared first on Ekonomist Media.

Ажырасу – қалыпты жағдай

Уақыт өткен сайын қазақстандықтардың отбасы құндылығы айтарлықтай өзгеріске ұшырауда. Бұл елдегі және әлемдегі қоғамдық-саяси, әлеуметтік-экономикалық жағдайдың өзгеруімен байланысты. Қалыптасқан жағдайға сай, адамның экономикалық және жеке қауіпсіздігіне қанағаттану деңгейі беки түскен сайын қоғам да ашық бола түседі және адамдар бір-біріне мейлінше толерантты қарай бастайды. Олай болмаған жағдайда азаматтар бәріне төзімсіздік танытады, бұл оларды өзгелерден ерекшелей түседі.

Жиырма жылдай бұрын ғана неке және балалы болу ересек ер мен әйелді қоғамның толыққанды мүшесі ретінде мойындаудың маңызды шарттарының бірі болатын. Ата-аналардың көпшілігі (әсіресе дәстүрді ұстанатын отбасында) тұрмыс құрмаған немесе ажырасқан қыздарын туған-туыс пен таныстардың алдында ұятқа қалу ретінде қабылдайтын. Тек салмақты себеп болған жағдайда ғана некені бұзуға болатын, көп жағдайда әйелдер ата-анасынан, айналадағылардан ұят болады деп өздерін тоқтататын, сонымен бірге олар көбіне ер адамдарға экономикалық жағынан тәуелді болатын.

2000 жылы елімізде ажырасудың жалпы коэффициенті 1,84 болған (1000 адамға шаққанда). 2018 жылы көрсеткіш екі есеге артып, 1991 жылдан бері есептегендегі жоғарғы деңгейге жетіп, 4,0 болды.

Елімізде ажырасудың бұлайша артуының бір ғана себебін айту қиын, оған түрткі болатын себеп көп, соның ішінде әйелдердің экономикалық азаттығы да бар. 

Жас отбасы бетпе-бет келетін экономикалық проблемалар айырылысуда айтарлықтай рөл ойнайды. Жеке баспананың болмауы, еркектің немесе әйелдің ата-анасымен бір шаңырақ астында тұруы көп қиындық тудырады. Оның ішінде туыстардың араласуына орай туындайтын мәселелер де бар. «Қазақстан отбасылары-2019» ұлттық баяндамасында келтірілген деректер де осы сөзімізді растай түседі: ажырасуға түрткі болған себептердің ішінде «отбасына туыстардың араласуы» деген тармақ алдыңғы қатарда (61,0% жағдайда); «моральдық шектеулердің болмауы, өзін тым еркін сезіну» деген тармақ 41,0%-бен екінші орында болса, «отбасы институтының дағдарысы» деген жауап 35,9% жинаған.

Елімізде ажырасу көлемі көптігіне қарамастан, қазақстандықтар үшін отбасы ең жоғарғы құндылық болып қалып отырғанын парадокс деуге болады; жұмыс, достар, дін және бос уақыттан гөрі отбасы алдыңғы орында.

Дүниежүзілік құндылықтарға шолудың алтыншы және жетінші толқынының деректері мен отандық зерттеулер де осылай деуге итермелейді.

Қазақстандықтардың отбасын және отбасы құндылығын жоғары бағалайтыны күшті консервативтік және патерналистік көңіл-күйден байқалады, ал ажырасудың көбеюі олардың біртіндеп әлсіреп жатқанын көрсетеді. Соның ішінде модернизацияның ықпалы да бар, біздің елімізде еркектердің де, әйелдердің де, балалардың да дәл қазіргідей еркін және тең дәрежелі болған кезі жоқ.

Шаңырақ көтеруді мүлдем қаламайтын немесе заңды некеге тұрмай, басқа жолды таңдайтын (мәселен, азаматтық неке) адамдарға да түсіністікпен қараудың артып келе жатқанын байқауға болады.

ЛГБТ: мойындамаймыз, бірақ көнеміз

ЛГБТ қауымдастыққа келетін болсақ, Қазақстанда біржынысты некеге рұқсат жоқ, дегенмен қоғамда олардың бой көрсетуі жиіледі. Елімізде тақырыптық ақпарат ресурстары бар, ЛГБТ қауымдастық өкілдері әзірге сәтсіз болғанымен, өз құқықтарын қорғау мақсатымен митинг ұйымдастыруға талпыныс жасап жүр, ал Қазақстанның туы дүниежүзінің түрлі еліндегі гей-парадтарда алдыңғы қатардан көрініп қалады.

БАҚ пен әлеуметтік желі қалыптастырып отырған мұндай көріністен кейін қоғамда оларды мойындау деңгейі артып келе жатқанын байқауға болады, бұл біртіндеп оларға деген төзімсіздікті төмендетеді. Мұндай жағдай бізге ғана емес, жалпы посткеңестік кеңістікке тән.

Алайда, Қазақстан қоғамы бұл қозғалысты мойындауға дайын емес екені анық, олай болса, алдағы оншақты жылда ЛГБТ құқықтары кеңейе қояды деп үміттенудің реті жоқ.

Эберт қорының қазақстандық құндылықтар туралы зерттеуінде ел тұрғындарының біржынысты некеге көзқарасы берілген. Сұрауға жауап бергендердің 90%-ға жуығы теріс пікір білдірсе, респонденттердің 1%-ы ғана оң қабақ танытқан. Салыстыру үшін айтсақ, Батыс Еуропада мұндай некені қолдайтындардың үлесі 70% болса, Ресейде – 3%. Зерттеу нәтижесі, сонымен бірге, қазақстандықтардың 70%-ының ЛГБТ қауымдастық өкілдерімен көрші тұрғысы келмейтінін көрсеткен, осының өзі отандастарымыздың көзқарасынан хабар береді.

Ағарту және айту

Отбасы институты мемлекеттің үздіксіз көңіл бөлуін талап етеді, қазірге дейін бұл бағытты дамыту бойынша негізгі реттеуші де мемлекет. Алайда, Қазақстанда оң өзгерістерге бастамашы болатын көбіне-көп азаматтық қоғам белсенділері мен үкіметтік емес ұйымдар екенін айтқан жөн. Қазақстан мектептерінде жасөспірімдерге жыныстық тәрбие беру мен отбасылық өмір туралы ағарту сабақтарын енгізуге ықпал еткен де осындай ұйымдар.

Денсаулық сақтау министрлігі таратқан мәліметтерге сүйенсек, елімізде жасөспірім қыздардың жүктілігі жылдан-жылға артып отыр. Өткен жылдың өзінде ғана 1600 жағдай тіркелген, оның ішінде көпшілігі жасанды жолмен жүктілікті үзумен аяқталған. Бозбалалардың 40%-ға жуығы алғашқы жыныстық қатынасқа 18 жасқа дейін барады. Оқушы жастардың жыныстық мәдениет және контрацепция туралы білімі жеткілікті деңгейде емес екені байқалады. Мұның салдары ерте жүктілікке, түрлі жұқпалы аурулармен ауыруға алып келеді, сонымен қатар ұлдардың девиантты жыныстық мінез-құлқы зорлық жасауға және қатігездікке соқтырып жатады.

Бұл мәселе бойынша мыңдаған зерттеу жасалды, тек өткен жылы ғана Қазақстанның бірнеше мектебінде жасөспірімдерге жыныстық тәрбие сабағын өткізу бойынша бірнеше сағат бөлу жобасы іске қосылды. Сабақ кезінде арнайы дайындықтан өткен мұғалімдер отбасындағы қарым-қатынас, отбасын құрудағы еркек пен әйелдің рөлі, репродуктивтік денсаулық мәселесін көтереді.

Бұл – бүкіл қоғам үшін маңызды жоба.

Жасөспірімдерге жасына сай, дұрыс ақпараттың ұсынылуы қауіп-қатер деңгейін айтарлықтай төмендетіп, дұрыс отбасын құрып, ол отбасында дұрыс қарым-қатынас қалыптастыруға оң әсер етеді.

Отбасылық құндылықтың өзгеріске ұшырауы – объективті және сан қырлы процесс. Ол көп жағдайда мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық және саяси-құқықтық даму деңгейіне байланысты. Неғұрлым көп еркіндік берілген сайын қоғамдағы толеранттылық деңгейі де арта түседі. Қазірдің өзінде қоғамда отбасы құндылығына қатысты консервативтік (көп жағдайда) қана емес, модернизацияланған көзқарас та бар. Бұл қоғамның да, отандық және шетелдік зерттеушілердің де назарын аудартып отыр. Ал олар еліміздегі отбасы құндылығының қазіргі жағдайын әлеуметтік зерттеу түрінде ұсынып, үлес қосып отыр.

The post Өзгерген құндылықтар: отбасы, ЛГБТ және жыныстық тәрбие туралы appeared first on Ekonomist Media.

Аумағы жағынан әлемде тоғызыншы орында бола тұра, халқының саны жағынан Қазақстан 63-орында. Бұл көрсеткіш бойынша аса ірі емес мегаполистердің өзіне есе жібереміз.

Осыған орай қоғамда заңды сауал туады: халқының саны бізден он есе көп елдердің өзі материалдық көмекті екі есеге арттыру арқылы әйелдерді тууға ынталандырып отырған жағдайда Қазақстан неге асықпайды? Оның үстіне, тәуелсіздік алғаннан бері қарайғы уақытта мемлекет демографиялық дамудың нақты көрсеткіштерін белгілеген жоқ, ұғынықты әлеуметтік-демографиялық модель де ұсына алмады.

Бір жағынан, этникалық қазақтардың елге көшіп келуіне назар аударып, туу деңгейін арттыру қажеттігі айтылып жатқанымен, екінші жағғынан, өсіп келе жатқан ұрпақты лайықты өмір сүру деңгейімен қамтамасыз ету мәселесінде айтарлықтай проблемалар кездеседі.  

Жалпы демографиялық жағдай

2019 жылы жарияланған БҰҰ-ның 2100 жылға дейінгі халық саны жөніндегі болжамы бойынша, әлемнің болашақтағы демографиялық картасы өте күрделі. Атап айтқанда, көршілес Ресейде 2100 жылға қарай қазіргі туу деңгейі мен көші-қон көрсеткіші сақталғанның өзінде, халық саны 146 миллионнан 126 миллионға дейін азаяды (-20 млн). Бұл солтүстік көршіміз үшін демографиялық апатқа тең десек, артық айтқанымыз емес. Сол себепті де РФ президенті Владимир Путиннің жуырдағы халыққа арнаған жолдауында айтылған мұндай жағымсыз жағдайдың алдын алу шаралары Ресейдің әлеуметтік-демографиялық саясатындағы негізгі басымдық болып отыр.

Қазақстанға қатысты көрсеткіштер мұнан әлдеқайда жақсы. БҰҰ 2100 жылға қарай Қазақстанда 28 миллионға жуық адам өмір сүреді деп болжап отыр (+10 млн).

Демографтардың айтуынша, ел халқының саны ұдайы өсіп-өнуі үшін туу коэффициентінің жиынтық көрсеткіші кемінде шамамен әр әйелге өмірінде 2,2 баладан келуі керек. Ресейде бұл көрсеткіш межеден төмен, онда әр әйелге 1,6 баладан келеді. Ал Қазақстанда бүгінгі күні туу коэффициентінің жиынтық көрсеткіші 2,84-ке тең.

БҰҰ болжамына сүйенетін болсақ, Қазақстанда оң тенденция байқалады және елімізге халық санын өсіруді ынталандыру үшін жедел шараларды қолға алудың қажеті жоқ сияқты. Дегенмен, бұл демография мәселесін ысырып қою керек дегенді білдірмейді және оның салмақты себептері бар.

Анық тенденциялар

Ғалымдар әлемнің дамыған елдеріне тән деп отырған демографиялық тенденциялар көп жағдайда Қазақстанға да келеді. Солардың негізгілеріне тоқталсақ…

Бірінші маңызды тенденция – қарқынды урбанизация процесі, бұл әрдайым отбасы көлемінің қысқаруымен қатар жүреді. ЭӘДҰ елдерінде қала халқының орташа үлесі 77% болса, Қазақстанда соңғы 10 жылда ғана бұл көрсеткіш 4,4%-ға артып, 58,4%-ды көрсетіп отыр және қарқынды өсу байқалады.

Екінші тренд – жалпы әлемде туу көрсеткішінің қысқаруы және өмір сүру ұзақтығының артуы. Бүгінгі таңда ешқандай дамыған мемлекетте туудың жалпы коэффициенті бір әйелге 2,2 баладан келетін халықтың өсіп-өну деңгейінен артық емес.

Үшінші тренд – тұңғыш баланы дүниеге әкелуді кейінге шегеру. Соңғы онжылдықта әйелдер де, ерлер де отбасын құрудан бұрын еңбек нарығында орнығып алуға көбірек ұмтылады. Оның үстіне, әйелдердің білім алу деңгейі артып келе жатыр, ғалымдардың пайымынша, бұл бала тууды кейінгі қалдыруға ықпал ететін маңызды себептердің бірі. Тұңғышын кейіндеу туып жатқаннан кейін, әлбетте, көпбалалы болу ықтималдығы да азаяды. Ал алдыңғы буында бұл үрдіс басқаша болатын.

Бүгінде ЭӘДҰ елдерінде тұңғыш баланы дүниеге әкелетін орташа жас – 30 жас және соңғы 10 жылда ол 2 жылға артқан. Қазақстанда соңғы 10 жылда бала туу жасы 3,7 жылға артып, 25-тен 28,7-ге дейін көтерілген.

Қазақстанда осы аталған демографиялық тенденциялардың бәрінің белгісі байқалады, яғни демографтар екінші демографиялық ауысым деп атайтын құбылыс Қазақстан үшін де өмір шындығына айналып отыр. Демографиялық ауысым жылдамдығы артуда. Дамыған елдерге туу көрсеткішін азайтып, өмір сүру ұзақтығын арттыруға жүздеген жылдар қажет болса, бүгінде Қазақстан сияқты дамушы елдерге бұл үшін онжылдықтар жеткілікті болып отыр. Сондықтан да бұл мәселе ғалымдардың да, саясаткерлердің де назарынан тыс қалмауы керек.

Қазақстандықтар көпбалалы болғысы келе ме?

2019 жылы елімізде алғаш рет «Қазақстан отбасылары-2019» ұлттық баяндамасы жарияланды. Қазақстандықтардың басым бөлігі, нақтырақ айтсақ, 92%-ы бала отбасының міндетті факторы деп есептесе, қалған 8%-ы отбасында бала болуы міндетті емес деген пікірде. Баяндаманы жасаушылар қазақстандықтардың орташа бала санына қатысты көзқарасы да өзгергенін атап өтеді, респонденттер отбасында 2-ден 4 балаға дейін болады деп жоспарлайды. Көпбалалы болу немесе отбасындағы 4+ бала тенденциясы негізінен республиканың оңтүстік және батыс аймақтарына тән.

Ұлттық баяндамада келтірілген деректер Қазақстанға қатысты болжамның оптимистік екенін көрсетеді. Соңғы жылдары елдегі әлеуметтік-экономикалық сала қиындықтарды бастан кешіріп отырғанына қарамастан, қазақстандықтардың балаларға қатысты оптимизм деңгейі жоғары болып қалып отыр. Бұрынғыдай қазір де бала туғысы келеді, тіпті, тууға қатысты қалыптасқан жағдай мемлекеттің экономикалық саясатына байланысты болса да, ел азаматтарының болашағы қандай боларына тікелей тәуелді болса да, туғысы келетіндер бар.

Қазақстанда туу көрсеткішіне қатысты болжам жағымды екеніне қарамастан, жағдай түбегейлі өзгеруі мүмкін деген қауіп те жоқ емес. Бұған жалпы әлемдегі тенденциялар ғана емес, ішкі жағдай да ықпал етеді.

Бірінші кезекте эмиграция қарқынының жоғарылығы ықпал етеді. Ресейдің тууға ынталандыру үшін әлеуметтік қолдауды арттыру және иммигранттардың ағылуы (соның ішінде біздің елден де) арқылы туу көрсеткішінің төмендігі мен эмиграцияның орнын толтыру мүмкіндігі болса, Қазақстанның бұл тұрғыдағы жағдайы қиындау.

Былтырғы жылдың 9 айында ғана ҚР аумағынан 34 мыңнан астам адам кеткен, кері сальдо -26 мың адамды көрсетіп отыр. Өткен жылдардағыдай, статистика оптимизмге жетелемейді.

Оның үстіне, бізде демографияға қатысты мемлекеттік идеология жұмысы байқалмайды. Бұған қоса демографиялық дамудың қандай да бір нақты, жүйелі үлгісі жоқ. Қазақстан қазіргі күні өзекті болып отырған демографиялық көрсеткіштерді есепке ала отырып, ұғынықты әлеуметтік бағдарлама жасауы тиіс. 2020 жылдың күзінде болатын халық санағының деректеріне сүйене отырып, осындай модель жасап шығару керек.

Қазір Қазақстандағы халықтың әлсіз тобына жататындарды қолдау шарасы кедейлікті төмендетіп, экономикалық қиындық кезеңінде отбасына қолдау көрсетумен байланысты. Алайда ол елдегі туу көрсеткішін арттыруды ынталандыруға жатпайды.

Ал экономистер туу көрсеткішінің төмендеуі халықтың өсіп-өнуінің де төмендеуіне және оның қартаюына алып келеді деп есептейді. Ал бұл еңбек нарығының тарылуына, экономикалық белсенділіктің баяулауына, соған орай зейнетақы жасының артуына алып келеді. Мұның салдарынан айтарлықтай саяси мәселе туындауы мүмкін.

Адам – кез келген мемлекеттің басты құндылығы. Мемлекетке адам ресурсы қажет болғанымен, отбасылар үшін мұндай қажеттілік болмай отыр. Бұл туу көрсеткішін көтеру үшін ынталандыру шарасы қажет екенін көрсетеді, алайда ол тек алдын ала ойластырылған және түсінікті әлеуметтік-демографиялық бағдарлама болғанда ғана тиімді болмақ.

Бұл ретте туу көрсеткішінің артуы өз алдына демографиялық жағдайды жақсартудың басты шарты емес екенін түсіну керек. Сонымен бірге ана мен бала өлімі көрсеткішін төмендету, ер адамдардың ерте өлімінің алдын алу бойынша жүйелі жұмысты қолға алу керек. Қазір өлімнің бұл түрлері бойынша біраз жұмыс қолға алынғанымен, көрсеткіш әлі де жоғары болып қалып отыр. Сондай-ақ мемлекет азаматтардың еңбекке қабілеттілік кезеңін мейлінше созуға күш салуы керек.

Мемлекет қазіргі кезде болып жатқан демографиялық өзгерістерге дайын болуы тиіс. Бала күтімі, білім беру, тұрғын үймен қамту және басқа да бағыттағы саясатты жоспарлау қажеттігі тікелей осы процестерге байланысты. Сондықтан демографиялық зерттеулерді күшейту және Қазақстанда отбасы институтын нығайту ауадай қажет.

Әлемдік тәжірибе демографияға уақтылы қолдау көрсетумен салыстырғанда, туу көрсеткішінің төмендеу дағдарысын еңсеру мемлекет үшін әлдеқайда қымбатқа түсетінін көрсетіп отыр.

The post Туу, әлде тумау: Қазақстан неліктен туу көрсеткішін қазірден қолға алуы тиіс? appeared first on Ekonomist Media.