Әйелдер мен аз жалақы 

2020 жылы жұмыспен қамтылған халық арасындағы жалдамалы қызметкерлердің статистикасы қарасақ, ерлердің 75%-ы және әйелдердің 78%-ы жалданып еңбекақы тапқанын көрсетеді. Бұл – жалпы жұмыспен қамтылған халықтың 76%-ы. Экономиканың орташа айлық жалақысы өте төмен бес саласында барша жұмыспен қамтылған әйелдердің 64%-ы және ерлердің 24%-ы ғана жұмыс істеді.

1-кесте. 2020 жылы Қазазақстандағы орташа айлық жалақысы ең төмен экономика салаларыДереккөз: ҚР Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы

Дүниежүзілік банктің 2020 жылғы адам капиталы индексі «Қазақстанда дүниеге келген бала, егер жан-жақты білімі мен денсаулығы болса,  өскеннен кейін 63 пайызға анағұрлым өнімді болады» деп көрсетті.

Сапалы білім беру мен денсаулық сақтау адам капиталын дамытудың негізгі факторы саналғанымен, бұл салалар көбінесе әйелдер істейтін және экономиканың аз жалақылы саласына жатады.

Қазақстандағы еңбек нарығындағы әйелдер негізінен денсаулық сақтау және білім беру салаларында жұмыспен қамтылған: әр салаға 78% және 75%-дан келеді. Бұған дейін айтқанымыздай, бұл салалар адами капиталдың дамуына жауап береді, оның сапасына елдің экономикалық өсуі мен дамуы тәуелді.

1-сызба. Экономикалық қызмет түрлері бойынша жалдамалы қызметкерлер арасындағы әйелдердің үлесі, 2020 ж.

Дереккөз: ҚР Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы

Осылайша, Қазақстан экономикасының жалақысы төмен салаларында әйелдер саны басым. Қатардағы салалар емес, адам капиталын дамытуға жауапты – денсаулық сақтау және білім беру салаларында басым.

Балабақша қызметкері кейпіндегі кедейлік 

Мектепке дейінгі білім беру және тәрбиелеу – экономикалық қызмет түрлері арасында ең төмен ақы төленетін салалардың бірі, онда әйелдердің 86%-ы жұмыс істейді.

2-сызба. 2020 жылы Қазақстандағы мектепке дейінгі (бастапқы) білім беру саласындағы қызметкерлердің нақты санына шаққандағы әйелдердің үлесі 

ҚР БҒМ мәліметтері бойынша, Қазақстанда бүгінгі күні мектепке дейінгі 10 711 ұйым жұмыс істейді. Мектепке дейінгі ұйымдармен қамтылған барлық бала саны – 847 098. 1 жастан 6 жасқа дейінгі балалар – 75,9%, оның ішінде 3-6 жастағы балалар – 97,1%.

2020 жылы мектепке дейінгі білім беруде қызметкерлердің нақты саны 191 мың адам, оның 165 мыңы – әйелдер. Бұл барлық жұмыспен қамтылған әйелдердің 9%-ы, яғни 1,744 млн адам (ҚР ҰЭМ СК деректері).

3-сызба. 2020 жылы Қазақстандағы экономикалық қызмет түрлері бойынша жалдамалы қызметкерлердің орташа айлық номинал жалақысы, мың теңге 

Орташа айлық номинал жалақы (3-кесте) туралы деректерге сүйенсек, балабақшалар мен мектепке дейінгі білім беру мекемелерінің 165 мың әйел қызметкері, яғни білім беруде жұмыс істейтін барлық әйелдердің 22%-ы ел бойынша орташа жалақының 41%-ын (213 мың теңге) және білім беру секторындағы әріптестердің орташа жалақысының жартысынан сәл астамын (164 мың теңге) алды.

4-сызба. 2020 жылғы маусымда Қазақстанда мектепке дейінгі білім беру және тәрбиелеу қызметкерлерінің орташа айлық атаулы жалақысы, мың теңге

Кедейлік деген жұмыссыздық пен табыстың жоқтығы ғана емес. Статистикамен ресми расталмаған жасырын кедейлік ресми түрде аз жалақы төленетін экономика салалары арқылы өмір сүріп келеді. Егер  орташа жалақының 60%-ы ретінде есептелетін (Қазақстанда 2020 жылы орташа жалақы 142 мың теңге) кедейлікті айқындауға еуропалық тәсілді қолдансақ, онда жалақысы 85 мың теңгеден аз қызметкерлерді кедейлерге жатқызуға болады.

Егер әйел адам кәмелетке толмаған екі баласы бар отбасындағы жалғыз асыраушы болса, күтушінің 66 мың теңге жалақысы деген нені білдіреді? Жауап: жұмыс істейтін әйел бейнесіндегі кедейлік келбеті. Жеке бақшаларда тәрбиешілердің жалақысының төмен болуына байланысты парламент депутаты Д.Назарбаева сауал жолдаған еді. Жеке сектордағы, атап айтқанда, жекеменшік балабақшалардағы жалақы нарықпен және соңғы үш жылда өзгермейтін ең төменгі жалақы деңгейімен реттеледі. Сондай-ақ мектепке дейінгі мемлекеттік білім беру және тәрбиелеу ұйымдарының өздерінде жалақының төмен деңгейі жеке сектор үшін бағдар болып қала береді.

Көбінесе әйелдерге төмен жалақы төленеді. Кедейшілік тұзағынан шығу үшін мемлекет пен жеке сектордың келісілген іс-қимылын қолға алып, сондай-ақ экономиканың төмен ақы төленетін салаларында тұрақты жалақы ретінде ең төменгі жалақы мөлшерлемесін қолдану қажет.

5-сызба. 2020 жылғы маусымда Қазақстандағы кәсіптер мен лауазымдар бойынша бір қызметкердің номинал айлық жалақысы, мың теңге

Мектепке дейінгі білім беру жүйесінде жұмыс істейтін әйелдер – ең аз жалақы алатын жұмысшылар. Балабақшадағы күтушіден жалақысы аз адам – көкөністанушы. Салыстырар болсақ: Ұлттық банктің қызметкері 2020 жылдың маусымында балабақшадағы күтушіге қарағанда жеті есе көп жалақы алды (5-кесте). Мемлекеттік бюджет, яғни біздің салықтар есебінен қаржыландырылатын секторлардағы табыстың диспропорциясы фактісі айқын көрініп тұр. Балаларды бағып-күту сияқты әлеуметтік маңызды саладағы төмен жалақы – кадр тұрақтамауына, мамандығын сүйетін жандардың азаюына және балаларға қатыгездік көрсету фактілерінің көбеюіне алып келеді.

Мектепке дейінгі білім беру мен тәрбие саласындағы әділ жалақыны талап ету – мемлекеттің әлеуметтік маңызы бар салада қоғамдық игіліктерді қайта реттеу жөніндегі функциясын неғұрлым тиімді орындауға шақыру екені айқын. 

Яғни, жәрдемақы берумен ғана шектелмейтін халықты әлеуметтік қорғау саясатын неғұрлым тиімді орындау. Ол қоғамдық игіліктерді әділ түрде қайта реттеу және кедейліктің артуына жол бермеу болып саналады.

Мемлекет пен жеке сектор әйелдер кедейлігін байқамауды жөн көреді

Балабақшалардың көпшілігі, яғни 60%-ы мемлекеттің меншігінде. Бұл  мектепке дейінгі мекеме қызметкерлеріне «кедейлік тұзағынан» шығуға мүмкіндік бермейтін негізсіз аз жалақыны қалыптастыруға мемлекет тікелей әсер ететінін көрсетеді. Қазақстанның мектепке дейінгі білім беру мен тәрбиелеуге арналған мемлекеттік шығындары 2019 жылы ЖІӨ-нің 0,3%-ын құрады, ал ЭЫДҰ елдерінде бұл шығындар ЖІӨ-нің кемінде 1%-ына тең.

2-кесте. Ақтау қаласындағы мемлекеттік балабақшаға еңбекақысы көрсетілген тәрбиешінің бос орны туралы хабарландыру, 2021 жыл. 

Дереккөз: enbek.kz  электрондық еңбек биржасының сайты

Мемлекеттік деңгейде белгіленген жалақының төмен деңгейі, бір жағынан, жеке секторға жалақы мөлшеріне бағдар ретінде көрсетіледі, ал екінші жағынан, білікті кадрларды мектепке дейінгі білім беру мекемелерінен алшақтатады және тұрақтап жұмыс істемеуге алып келеді. 

Білім беру қызметкерлерінің еңбекақысын жыл сайын 25%-ға көтеру де мектепке дейінгі білім беру мен тәрбиелеудегі 100 мың педагог емес кадрды кедейлік шырмауынан шығаруға қауқарсыз. Әйелдердің, бала күтімі саласындағы қызметкерлердің жағдайын теңестіру үшін неғұрлым батыл шешімдер қажет. Әйелдердің еңбек мүддесін ұжым тарапынан қорғау үшін әйелдердің кәсіподақ бірлестіктерін құратын уақыт келген болуы мүмкін.

Жалақысы төмен салаларда жұмыс істейтін әйелдердің басым болуы басқа әлеуметтік проблемалардың өсу қаупін төндіреді. Жалақысы төмен салаларда әйелдердің шамадан тыс жұмыспен қамтылуы жұмыспен қамту саласындағы кемсітушілікке қарсы неғұрлым тиімді мемлекеттік саясатты қалыптастыру үшін егжей-тегжейлі зерделенуі керек. Бұл кедейліктің өсуіне жол бермеудің әлеуметтік саясаты тұрғысынан да маңызды, өйткені бір үйде әйел-ана ғана жұмыс істейтін жартылай отбасылар саны өсе бермек. Қазақстанда анасы мен 18 жасқа толмаған балалары бар 608 мыңнан астам отбасы және балалары жалғыз әкесімен бірге тұратын 103 мың отбасы бар. Осылайша, толық емес отбасыларда миллионға жуық бала өсіп келеді және қосымша білім беру мен балаларды қарау институттарының дамыған желісі отбасының жалғыз асыраушысын еңбек нарығына қосу және балалардың кедейлігінің өсу қаупіне жол бермеу үшін қажет.

Бұл талдау мектепке дейінгі білім беру саласындағы жалақыны мысал ете отырып, әлеуметтік саясат пен мемлекеттік бюджет жалақының гендерлік айырмашылығына қалай әсер ететінін көрсетеді. Мемлекеттік саясат жалақы теңсіздігін төмендетуге де, оны теңестіруге де бағытталуы мүмкін. Мемлекеттің білім беру саласындағы жалақыны арттыру жөніндегі жыл сайынғы әрекеттеріне қарамастан, қабылданған шаралар мектепке дейінгі білім беру және тәрбие қызметкерлерінің жағдайын жақсартпады. Сонымен қатар, жеке сектор үшін ең төменгі жалақы алатын салалардың бірі ретінде мектепке дейінгі білім беру қызметкерлерінің статусы бекітілді.

Бұл мақала ерлер мен әйелдер арасындағы әлеуметтік-экономикалық жағдай айырмашылығын зерттеу құралы саналатын гендерлік бюджетті талдау аясында дайындалған. 

The post Жұмыспен қамтылған кедейліктің әйел келбеті appeared first on Ekonomist.

Кедейлік деңгейі қалай өлшенеді?  ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі кедей деп тану үшін бір адамның табысы ең төменгі күнкөріс деңгейінің 70%-ынан аз немесе 22 мың теңгеге жетпейтін болуы керек деп санайды. 

4 адамы бар отбасы делік. Ондағы жұмыс істейтін бір ересек адам және кәмелетке толмаған үш балаға айына ортақ 91 мың теңге табыс болған жағдайда кедей деп есептеледі. Ал табысы 120 мың теңге болса, кедейлік санатынан шығады. Бірақ әл-ауқат жайлы мұндай байлам жөнсіз. ҚР Стратегиялық жоспарлау және реформалар жөніндегі агенттігі Ұлттық статистика бюросының деректері бойынша, 2020 жылдың II тоқсанында отбасындағы тұтыну шығындарының 54,7%-ы азық-түлікке жұмсалған. Бұл БҰҰ жіктеуіші бойынша «өмір сүру деңгейі төмен» деп танылады.

Статистика тұрғысынан қарағанда кедейлікті жеңген ел болып көріну қиын емес, бірақ бұл шынымен де солай ма? ЮНИСЕФ деректері бойынша Қазақстандағы балалардың 15,6%-ы табыс деңгейі ең төмен отбасынан. Бұл – шамамен 1 млн бала немесе Қазақстандағы әрбір алтыншы бала кедейлікте өмір сүреді дегенді білдіреді.

Экономикалық көрсеткіштерді оң қылып көрсету балалардың жағдайын жақсартпайды.

Балалар кедейлігінің бар екенін мойындау керек және үйде әсіресе балалары бар отбасыларда кедейлікті айқындау тәсілдерін қайта қарау қажет.

Мораль ма, әмиян ба?

Балалардың кедейлігін айқындаудың екі тәсілі бар: моральдық-этикалық және экономикалық. Қазір балалар кедейлігі – алынбаған салықтар мен экономикалық өсімнің төмендігі және кейінге қалдырылған болашақ әлеуметтік шығындар салмағы. 

АҚШ-та балалар кедейлігінен экономикаға келетін шығын ЖІӨ-нің 5,4%-ына немесе жыл сайын 1 трлн долларға тең деп есептеді. Балалар кедейлігімен күресуге жұмсалған әр доллар болашақ шығындардың 7 долларын үнемдейді.

Балалардың кедейлігі туралы айтар болсақ, ол ересектер кедейлігіне қарағанда көп өлшемді және көп факторлы проблема саналады. Егер ересектердің кедейлігі үшін өзі жауапты дей алсақ, балалар өздері туып-өскен отбасын таңдай алмайды және отбасындағы экономикалық немесе әлеуметтік әл-ауқатқа әсерін тигізе алмайды. Тек жанама түрде – мемлекет оларға бөлетін балалар жәрдемақысының мөлшері арқылы ғана әсері болуы мүмкін.

Балалардың кедейлігі төмен кіріс пен сатып алу қабілетінің аздығы деген шеңберден шығып кетеді және одан да күрделі нәрселерді көрсетеді. Ол: таңдау жасай алмау, өзін дамыту мүмкіндігінің жоқтығы. Балалық шақ болашақта табысқа жетудің негізін қалайтын тамаша мүмкіндіктер уағы немесе керісінше, кейін бармақ тістейтін сәттердің себебі болып саналады. Бүгінгі кедей балалар – ертең біз жоғалтатын көрнекті ғалымдар мен талантты спортшылар.

Бүгінгі күні Қазақстан Үкіметі балалардың кедейлігін еңсеру бойынша әлемдегі барлық құралдарды қолданады. Ол – бала туғанда берілетін жәрдемақы, 1 жасқа дейінгі бала күтімі бойынша жәрдемақы, шартсыз және шартты көмектер. 2020 жылғы 1 қаңтардан бастап көпбалалы отбасындағы бір балаға 11 мың теңге мөлшерінде жеке жәрдемақы белгіленді.

Көпбалалы отбасындағы балаға төленетін 11 мың теңге жәрдемақы сол үйдің проблемаларын шеше ме немесе баланы дамытуға жұмсала ма? Мемлекет жәрдемақы сомасының әр теңгесі баланың дамуына жұмсалуын қадағалауы керек пе, әлде үйдегілер жәрдемақыны азық-түлікке, киімге және басқа да бірінші кезектегі мұқтаждықтарға жұмсауға құқылы ма?

Үкімет көпбалалы отбасындағы балаға 11 мың бөліп, бұл мәселені жүйелі түрде шешуден бас тартқаны анық және әлеуметтік тұрақтылықты сақтаудың ең қолайлы және бюджет үшін ауыртпалықсыз әдісін жылдам тапқаны айқын.

Өкінішке қарай, бүгінгі күні кедей отбасылардың 90%-ы неге көпбалалы отбасылар екені туралы мәліметтер мен терең талдау жоқ.

Бала бағу қанша шығынды қажет етеді және балаларға қосымша инвестиция салуды бюджетке артып қою дұрыс па? Мемлекеттік шығындардың артуы бюджет тапшылығына әкелуі мүмкін, сонымен бірге экономикалық өсімге де әсері болуы да ғажап емес. Мәселе тек шығынды қайда жұмсаған дұрыс дегенге саяды.

Соңғы 20 жылдағы мемлекеттік шығындар құрылымында балалар басты назарда болмады. Сонымен қатар, балалар жеке санат ретінде арнайы мемлекеттік саясаттың мәні болған да жоқ. Тек «ана мен бала өлімін азайту», «мектепте білім беру» сияқты дамудың жалпы индикаторларының құрамында ғана көрінетін.

Бюджеттің шамасы жете ме?

Егер логикаға сүйене отырып балаларды мемлекеттік инвестиция объектісі ретінде қарастыратын болсақ, дені сау және білімді балалар –  болашақта денсаулық сақтау, әлеуметтік және зейнетақымен қамсыздандыру бюджетіне ауыртпалық түсірмейтін бәсекеге қабілетті және төлем қабілеті жоғары салық төлеушілер. Бұл тиімді саясат болуы мүмкін. Бірақ бұл тәсіл мәселені мұқият талдауды және жан-жақты зерттеуді қажет етеді. Оны шешу кішігірім жәрдемақылармен шектелмейді.

Қазір жергілікті бюджет шығындарында балалар дамуының басымдығын анықтау қиын. Бұл қаражат тапшылығына ғана байланысты емес. Сол жергілікті бюджеттерде кәсіби футбол клубтарын қаржыландыруға арналған жыл сайынғы шығындардың өзі 22 млрд теңге. Бұл – өңірлердегі спортқа арналған бюджеттің қомақты үлесі. Ал балалар спорты мен инфрақұрылымын дамытуға қанша ақша жұмсалатыны туралы ақпарат өте тапшы немесе жоқ.

Қазан айында ҚР Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев балалар әл-ауқатының индексін өлшеуді ұсынды. Шара дер кезінде қолға алынды. Алайда индекс деректерді ғана тіркейтін «Қазақстан балалары» статистика жинағы ретіндегі кезекті құжатқа айналмауы керек. Деректер жаңа саясатты әзірлеу құралы, шешім қабылдаудағы кешенді тәсіл болуы қажет.

Балалардың кедейлігін анықтауда ата-аналардың экономикалық жағдайы, балалы үйлердің сапалы жұмыспен қамтылуы мен мол табыс табудағы ынталандыру жолдары, ата-ананың біреуі ғана жұмыс істейтін отбасыларды қолдау түрлері маңызды рөл атқарады. Естеріңізге сала кетейік, Қазақстанда бір ғана ата-анасы бар балалы үйлер саны – 240 мың.

2010 жылы Ұлыбританияда балалар кедейлігі туралы заң қабылданып, елдегі балалардың әл-ауқатының деңгейі өлшенетін болды. Сондай-ақ, ел үкіметі балалар кедейлігін төмен табыс шеңберінен шығарып, ата-ананың жұмыспен қамтылуы, олардың денсаулық деңгейі, сапалы білім алуы, тұрғын үй жағдайы және отбасындағы тұрақтылық пен қарыз болуы сияқты тағы жеті көрсеткішті қосты. Дамыған елдер арасында балалар кедейлігі деңгейі ең жоғары саналатын Ұлыбритания әлеуметтік жәрдемақылардың тиімсіз жүйе екенін мойындады және жұмыс істейтін ата-аналарды жан-жақты қолдау стратегиясын таңдады.

Мысалы, Ұлыбританияда COVID-19 эпидемиясы кезінде денсаулық сақтау саласында жұмыс істейтін ата-аналардың балалары мектеп, балабақшаға барды. Балаларға арналған жәрдемақы мен материалдық көмек түріндегі ғана шаралар жеткіліксіз. Нақты әлеуметтік инвестициялар мен нақты мақсатты шаралар кешені болуы керек. Ол – табысы төмен отбасы балалары кедергісіз қол жеткізе алатын қосымша білім беру мекемелері, үйірмелер мен секцияларды субсидиялау немесе көпбалалы және әл-ауқаты төмен отбасындағы балалардың әлеуметтік  жағдайына бақылау жүргізу болуы мүмкін.

Сыныптағы бала санының азаюы мен мұғалім жалақысының артуы оқушы үлгерімін арттыру және әкеден балаға жететін кедейлікті жеңу факторлары болып саналады.

Инвестициялардың ең жоғары өтелу коэффициентімен қарастырсақ, балалар кедейлігін жеңудің танылған әдістерінің бірі – мектепке дейінгі және мектептегі білім беруге салынатын инвестиция. Мұны жалпы орта білім беретін мектептер мен Назарбаев Зияткерлік мектептерін (НЗМ) қаржыландыру мысалынан байқауға болады: соңғысын қаржыландыру деңгейі қарапайым мемлекеттік мектептердің бюджетінен төрт есе жоғары. НЗМ оқушылары мен түлектері мектепте керемет үлгерім көрсететінін және үлкен өмірге аяқ басқанда жетістікке жетуде мүмкіндігі мол екенін байқаймыз. 

Мұнда мәселе басқада: ел бюджеті 2020 жылы 1,5 трлн теңге немесе бюджеттің шығыс бөлігінің 8,8%-ына тең мектептегі білім беруге арналған шығындардың кемінде екі есе ұлғаюын көтере ала ма?

Бюджет шығындарының ішінде балаларға арналған бөлімін анықтау қажет. Тоқырау кезеңіндегі фискалдық саясат шарасы ретіндегі әлеуметтік саладағы шығындарды азайту немесе аз қаржыландыру әлеуметтік қиындықтарға ұшыратады. Балаларға жағдай жасамаудың салдары қазір білінбегенмен, болашақта ел экономикасына кесірін тигізері айқын. 

The post Басты назар балада емес: Қазақстандағы балалар кедейлігін азайту саясатындағы кілтипан неде? appeared first on Ekonomist.